Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵਿਸਰ੍ਪਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातो विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
27. visarpacikitsitam
Adhikarana 2 (3-10) · Śloka 10
ਕੈਲਾਸੇ ਕਿਨ੍ਨਰਾਕੀਰ੍ਣੇ ਬਹੁਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣੌਸਧੇ| ਪਾਦਪੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਕੁਸੁਮਸਮ੍ਪਦਾ||੩|| ਵਮਦ੍ਭਿਰ੍ਮਧੁਰਾਨ੍ ਗਨ੍ਧਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ੍ਵਭ੍ਯਲਙ੍ਕਤੇ| ਵਿਹਰਨ੍ਤਂ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਰੇਯਮਸਿਵਨ੍ਦਿਤਮ੍||੪|| ਮਹਰ੍ਸਿਭਿਃ ਪਰਿਵਤਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤੇ ਰਤਮ੍| ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਗੁਰੁਂ ਕਾਲੇ ਵਿਨਯਾਦਿਦਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍||੫|| ਭਗਵਨ੍! ਦਾਰੁਣਂ ਰੋਗਮਾਸ਼ੀਵਿਸਵਿਸੋਪਮਮ੍| ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤਂ ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਦੇਹਿਨਾਮੁਪਲਕ੍ਸਯੇ||੬|| ਸਹਸੈਵ ਨਰਾਸ੍ਤੇਨ ਪਰੀਤਾਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣਾ| ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਨੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਃ ਸਂਸ਼ਯੋ ਮਹਾਨ੍||੭|| ਸ ਨਾਮ੍ਨਾ ਕੇਨ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਃ ਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ| ਕਤਿਭੇਦਃ ਕਿਯਦ੍ਧਾਤੁਃ ਕਿਨ੍ਨਿਦਾਨਃ ਕਿਮਾਸ਼੍ਰਯਃ||੮|| ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਯਸ਼੍ਚਾਨੁਪਕ੍ਰਮਃ| ਕਥਂ ਕੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਕਿਂ ਚ ਭਗਵਨ੍! ਤਸ੍ਯ ਭੇਸਜਮ੍||੯|| ਤਦਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਤ੍ਰੇਯਃ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ| ਯਥਾਵਦਖਿਲਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਃ||੧੦||
View original
कैलासे किन्नराकीर्णे बहुप्रस्रवणौषधे| पादपैर्विविधैः स्निग्धैर्नित्यं कुसुमसम्पदा||३|| वमद्भिर्मधुरान् गन्धान् सर्वतः स्वभ्यलङ्कृते| विहरन्तं जितात्मानमात्रेयमृषिवन्दितम्||४|| महर्षिभिः परिवृतं सर्वभूतहिते रतम्| अग्निवेशो गुरुं काले विनयादिदमुक्तवान्||५|| भगवन्! दारुणं रोगमाशीविषविषोपमम्| विसर्पन्तं शरीरेषु देहिनामुपलक्षये||६|| सहसैव नरास्तेन परीताः शीघ्रकारिणा| विनश्यन्त्यनुपक्रान्तास्तत्र नः संशयो महान्||७|| स नाम्ना केन विज्ञेयः सञ्ज्ञितः केन हेतुना| कतिभेदः कियद्धातुः किन्निदानः किमाश्रयः||८|| सुखसाध्यः कृच्छ्रसाध्यो ज्ञेयो यश्चानुपक्रमः| कथं कैर्लक्षणैः किं च भगवन्! तस्य भेषजम्||९|| तदग्निवेशस्य वचः श्रुत्वाऽऽत्रेयः पुनर्वसुः| यथावदखिलं सर्वं प्रोवाच मुनिसत्तमः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (11) · Śloka 11
ਵਿਵਿਧਂ ਸਰ੍ਪਤਿ ਯਤੋ ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਤੇਨ ਸ ਸ੍ਮਤਃ| ਪਰਿਸਰ੍ਪੋਥਵਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਤ੍||੧੧||
View original
विविधं सर्पति यतो विसर्पस्तेन स स्मृतः| परिसर्पोऽथवा नाम्ना सर्वतः परिसर्पणात्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 14
ਸ ਚ ਸਪ੍ਤਵਿਧੋ ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਕਃ| ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚੈਕੋ ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ||੧੨|| ਵਾਤਿਕਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ਼੍ਚੈਵ ਕਫਜਃ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਃ| ਚਤ੍ਵਾਰ ਏਤੇ ਵਿਸਰ੍ਪਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ||੧੩|| ਆਗ੍ਨੇਯੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਖ੍ਯਃ ਕਫਵਾਤਜਃ| ਯਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਦਮਕੋ ਘੋਰਃ ਸ ਪਿਤ੍ਤਕਫਸਮ੍ਭਵਃ||੧੪||
View original
स च सप्तविधो दोषैर्विज्ञेयः सप्तधातुकः| पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पो द्वन्द्वजास्त्रयः||१२|| वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः| चत्वार एते विसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः||१३|| आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः| यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (15) · Śloka 15
ਰਕ੍ਤਂ ਲਸੀਕਾ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਂ ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ| ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਪ੍ਤ ਧਾਤਵਃ||੧੫||
View original
रक्तं लसीका त्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः| विसर्पाणां समुत्पत्तौ विज्ञेयाः सप्त धातवः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (16-22) · Śloka 22
ਲਵਣਾਮ੍ਲਕਟੂਸ੍ਣਾਨਾਂ ਰਸਾਨਾਮਤਿਸੇਵਨਾਤ੍| ਦਧ੍ਯਮ੍ਲਮਸ੍ਤੁਸ਼ੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸੁਰਾਸੌਵੀਰਕਸ੍ਯ ਚ||੧੬|| ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਬਹੁਮਦ੍ਯੋਸ੍ਣਰਾਗਸਾਡਵਸੇਵਨਾਤ੍| ਸ਼ਾਕਾਨਾਂ ਹਰਿਤਾਨਾਂ ਚ ਸੇਵਨਾਚ੍ਚ ਵਿਦਾਹਿਨਾਮ੍||੧੭|| ਕੂਰ੍ਚਿਕਾਨਾਂ ਕਿਲਾਟਾਨਾਂ ਸੇਵਨਾਨ੍ਮਨ੍ਦਕਸ੍ਯ ਚ| ਦਧ੍ਨਃ ਸ਼ਾਣ੍ਡਾਕਿਪੂਰ੍ਵਾਣਾਮਾਸੁਤਾਨਾਂ ਚ ਸੇਵਨਾਤ੍||੧੮|| ਤਿਲਮਾਸਕੁਲਤ੍ਥਾਨਾਂ ਤੈਲਾਨਾਂ ਪੈਸ੍ਟਿਕਸ੍ਯ ਚ| ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਾਨਾਂ ਚ ਮਾਂਸਾਨਾਂ ਲਸ਼ੁਨਸ੍ਯ ਚ||੧੯|| ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਨਾਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਚ ਸੇਵਨਾਤ੍| ਅਤ੍ਯਾਦਾਨਾਦ੍ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਜੀਰ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਤ੍ ਕ੍ਸਤਾਤ੍||੨੦|| ਕ੍ਸਤਬਨ੍ਧਪ੍ਰਪਤਨਾਦ੍ਧਰ੍ਮਕਰ੍ਮਾਤਿਸੇਵਨਾਤ੍ | ਵਿਸਵਾਤਾਗ੍ਨਿਦੋਸਾਚ੍ਚ ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਸਮੁਦ੍ਭਵਃ||੨੧|| ਏਤੈਰ੍ਨਿਦਾਨੈਰ੍ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਕੁਪਿਤਾ ਮਾਰੁਤਾਦਯਃ| ਦੂਸ੍ਯਾਨ੍ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਾਦੀਨ੍ ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤ੍ਯਹਿਤਾਸ਼ਿਨਾਮ੍||੨੨||
View original
लवणाम्लकटूष्णानां रसानामतिसेवनात्| दध्यम्लमस्तुशुक्तानां सुरासौवीरकस्य च||१६|| व्यापन्नबहुमद्योष्णरागषाडवसेवनात्| शाकानां हरितानां च सेवनाच्च विदाहिनाम्||१७|| कूर्चिकानां किलाटानां सेवनान्मन्दकस्य च| दध्नः शाण्डाकिपूर्वाणामासुतानां च सेवनात्||१८|| तिलमाषकुलत्थानां तैलानां पैष्टिकस्य च| ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां लशुनस्य च||१९|| प्रक्लिन्नानामसात्म्यानां विरुद्धानां च सेवनात्| अत्यादानाद्दिवास्वप्नादजीर्णाध्यशनात् क्षतात्||२०|| क्षतबन्धप्रपतनाद्धर्मकर्मातिसेवनात् | विषवाताग्निदोषाच्च विसर्पाणां समुद्भवः||२१|| एतैर्निदानैर्व्यामिश्रैः कुपिता मारुतादयः| दूष्यान् सन्दूष्य रक्तादीन् विसर्पन्त्यहिताशिनाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (23-25) · Śloka 25
ਬਹਿਃਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸ਼੍ਰਿਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਸ੍ਤਥਾ ਚੋਭਯਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਬਲਮੇਤੇਸਾਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਗੁਰੁ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍||੨੩|| ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਸਾਧ੍ਯਮਸਾਧ੍ਯਮੁਭਯਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਵਿਸਰ੍ਪਂ ਦਾਰੁਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਮ੍||੨੪|| ਅਨ੍ਤਃਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾ ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯੇ| ਬਹਿਰ੍ਬਹਿਃਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੋਭਯਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ||੨੫||
View original
बहिःश्रितः श्रितश्चान्तस्तथा चोभयसंश्रितः| विसर्पो बलमेतेषां ज्ञेयं गुरु यथोत्तरम्||२३|| बहिर्मार्गाश्रितं साध्यमसाध्यमुभयाश्रितम्| विसर्पं दारुणं विद्यात् सुकृच्छ्रं त्वन्तराश्रयम्||२४|| अन्तःप्रकुपिता दोषा विसर्पन्त्यन्तराश्रये| बहिर्बहिःप्रकुपिताः सर्वत्रोभयसंश्रिताः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (26-27) · Śloka 27
ਮਰ੍ਮੋਪਘਾਤਾਤ੍ ਸਮ੍ਮੋਹਾਦਯਨਾਨਾਂ ਵਿਘਟ੍ਟਨਾਤ੍| ਤਸ੍ਣਾਤਿਯੋਗਾਦ੍ਵੇਗਾਨਾਂ ਵਿਸਮਾਣਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍||੨੬|| ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਮਨ੍ਤਰ੍ਜਮਾਸ਼ੁ ਚਾਗ੍ਨਿਬਲਕ੍ਸਯਾਤ੍| ਅਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯਮਨ੍ਯੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਃ||੨੭||
View original
मर्मोपघातात् सम्मोहादयनानां विघट्टनात्| तृष्णातियोगाद्वेगानां विषमाणां प्रवर्तनात्||२६|| विद्याद्विसर्पमन्तर्जमाशु चाग्निबलक्षयात्| अतो विपर्ययाद्बाह्यमन्यैर्विद्यात् स्वलक्षणैः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (28) · Śloka 28
ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਬਲਵਦ੍ਯਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍| ਯਸ੍ਯ ਚੋਪਦ੍ਰਵਾਃ ਕਸ੍ਟਾ ਮਰ੍ਮਗੋ ਯਸ਼੍ਚ ਹਨ੍ਤਿ ਸਃ||੨੮||
View original
यस्य सर्वाणि लिङ्गानि बलवद्यस्य कारणम्| यस्य चोपद्रवाः कष्टा मर्मगो यश्च हन्ति सः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (29-30) · Śloka 30
ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣੈਃ ਕੇਵਲੋ ਵਾਯੁਃ ਪੂਰਣੈਰ੍ਵਾ ਸਮਾਵਤਃ| ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੋ ਦੂਸਯਨ੍ ਦੂਸ੍ਯਾਨ੍ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ ਯਥਾਬਲਮ੍||੨੯|| ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ- ਭ੍ਰਮਦਵਥੁਪਿਪਾਸਾਨਿਸ੍ਤੋਦਸ਼ੂਲਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਕਮ੍ਪਜ੍ਵਰਤਮਕ- ਕਾਸਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਭੇਦਵਿਸ਼੍ਲੇਸਣਵੇਪਨਾਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਾਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸੋਰਾਕੁਲਤ੍ਵਮਸ੍ਰਾਗਮਨਂ ਪਿਪੀਲਿਕਾਸਞ੍ਚਾਰ ਇਵ ਚਾਙ੍ਗੇਸੁ, ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਾਵਕਾਸ਼ੇ ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ ਸੋਵਕਾਸ਼ਃ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਭਾਸਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮਾਨ੍ ਨਿਸ੍ਤੋਦਭੇਦਸ਼ੂਲਾਯਾਮਸਙ੍ਕੋਚਹਰ੍ਸਸ੍ਫੁਰਣੈਰਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯਤੇ, ਅਨੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚੋਪਚੀਯਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਭੇਦੈਃ ਸ੍ਫੋਟਕੈਸ੍ਤਨੁਭਿਰਰੁਣਾਭੈਃ ਸ਼੍ਯਾਵੈਰ੍ਵਾ ਤਨੁਵਿਸ਼ਦਾਰੁਣਾਲ੍ਪਾਸ੍ਰਾਵੈਃ, ਵਿਬਦ੍ਧਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ, ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਨੋਪਸ਼ੇਰਤੇ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਚੋਪਸ਼ੇਰਤ ਇਤਿ ਵਾਤਵਿਸਰ੍ਪਃ||੩੦||
View original
रूक्षोष्णैः केवलो वायुः पूरणैर्वा समावृतः| प्रदुष्टो दूषयन् दूष्यान् विसर्पति यथाबलम्||२९|| तस्य रूपाणि- भ्रमदवथुपिपासानिस्तोदशूलाङ्गमर्दोद्वेष्टनकम्पज्वरतमक- कासास्थिसन्धिभेदविश्लेषणवेपनारोचकाविपाकाश्चक्षुषोराकुलत्वमस्रागमनं पिपीलिकासञ्चार इव चाङ्गेषु, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पो विसर्पति सोऽवकाशः श्यावारुणाभासः श्वयथुमान् निस्तोदभेदशूलायामसङ्कोचहर्षस्फुरणैरतिमात्रं प्रपीड्यते, अनुपक्रान्तश्चोपचीयते शीघ्रभेदैः स्फोटकैस्तनुभिररुणाभैः श्यावैर्वा तनुविशदारुणाल्पास्रावैः, विबद्धवातमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति वातविसर्पः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (31-32) · Śloka 32
ਪਿਤ੍ਤਮੁਸ੍ਣੋਪਚਾਰੇਣ ਵਿਦਾਹ੍ਯਮ੍ਲਾਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਿਤਮ੍| ਦੂਸ੍ਯਾਨ੍ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਧਮਨੀਃ ਪੂਰਯਨ੍ ਵੈ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ||੩੧|| ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ- ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਮੋਹਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਰੋਚਕੋਙ੍ਗਭੇਦਃ ਸ੍ਵੇਦੋਤਿਮਾਤ੍ਰਮਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਃ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ ਚਕ੍ਸੁਸੋਰਾਕੁਲਤ੍ਵਮਸ੍ਵਪ੍ਨਮਰਤਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਾਰਿਤਰ੍ਸੋਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰਨੇਤ੍ਰਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ ਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ, ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਾਵਕਾਸ਼ੇ ਵਿਸਰ੍ਪੋਨੁਸਰ੍ਪਤਿ ਸੋਵਕਾਸ਼ਸ੍ਤਾਮ੍ਰਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰਨੀਲਕਸ੍ਣਰਕ੍ਤਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਂ ਪੁਸ੍ਯਤਿ, ਸੋਤ੍ਸੇਧੈਸ਼੍ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਦਾਹਸਮ੍ਭੇਦਨਪਰੀਤੈਃ ਸ੍ਫੋਟਕੈਰੁਪਚੀਯਤੇ ਤੁਲ੍ਯਵਰ੍ਣਾਸ੍ਰਾਵੈਸ਼੍ਚਿਰਪਾਕੈਸ਼੍ਚ, ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਨੋਪਸ਼ੇਰਤੇ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਚੋਪਸ਼ੇਰਤ ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਵਿਸਰ੍ਪਃ||੩੨||
View original
पित्तमुष्णोपचारेण विदाह्यम्लाशनैश्चितम्| दूष्यान् सन्दूष्य धमनीः पूरयन् वै विसर्पति||३१|| तस्य रूपाणि- ज्वरस्तृष्णा मूर्च्छा मोहश्छर्दिररोचकोऽङ्गभेदः स्वेदोऽतिमात्रमन्तर्दाहः प्रलापः शिरोरुक् चक्षुषोराकुलत्वमस्वप्नमरतिर्भ्रमः शीतवातवारितर्षोऽतिमात्रं हरितहारिद्रनेत्रमूत्रवर्चस्त्वं हरितहारिद्ररूपदर्शनं च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशस्ताम्रहरितहारिद्रनीलकृष्णरक्तानां वर्णानामन्यतमं पुष्यति, सोत्सेधैश्चातिमात्रं दाहसम्भेदनपरीतैः स्फोटकैरुपचीयते तुल्यवर्णास्रावैश्चिरपाकैश्च, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति पित्तविसर्पः||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (33-34) · Śloka 34
ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਸ੍ਵਪ੍ਨਸਞ੍ਚਿਤਃ| ਕਫਃ ਸਨ੍ਦੂਸਯਨ੍ ਦੂਸ੍ਯਾਨ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਮਙ੍ਗੇ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ||੩੩|| ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ- ਸ਼ੀਤਕਃ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰੋ ਗੌਰਵਂ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਰੋਚਕੋ ਮਧੁਰਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮਾਸ੍ਯੋਪਲੇਪੋ ਨਿਸ੍ਠੀਵਿਕਾ ਛਰ੍ਦਿਰਾਲਸ੍ਯਂ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਚ, ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਾਵਕਾਸ਼ੇ ਵਿਸਰ੍ਪੋਨੁਸਰ੍ਪਤਿ ਸੋਵਕਾਸ਼ਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮਾਨ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰ੍ਨਾਤਿਰਕ੍ਤਃ ਸ੍ਨੇਹਸੁਪ੍ਤਿਸ੍ਤਮ੍ਭਗੌਰਵੈਰਨ੍ਵਿਤੋਲ੍ਪਵੇਦਨਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਪਾਕੈਸ਼੍ਚਿਰਕਾਰਿਭਿਰ੍ਬਹੁਲਤ੍ਵਗੁਪਲੇਪੈਃ ਸ੍ਫੋਟਃ ਸ਼੍ਵੇਤਪਾਣ੍ਡੁਭਿਰਨੁਬਧ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਸ੍ਤੁ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਤਨ੍ਤੁਮਦ੍ਧਨਮਨੁਬਦ੍ਧਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਾਸ੍ਰਾਵਂ ਸ੍ਰਵਤਿ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਗੁਰੁਭਿਃ ਸ੍ਥਿਰੈਰ੍ਜਾਲਾਵਤਤੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰ੍ਬਹੁਲਤ੍ਵਗੁਪਲੇਪੈਰ੍ਵ੍ਰਣੈਰਨੁਬਧ੍ਯਤੇਨੁਸਙ੍ਗੀ ਚ ਭਵਤਿ, ਸ਼੍ਵੇਤਨਖਨਯਨਵਦਨਤ੍ਵਙ੍ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ, ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਨੋਪਸ਼ੇਰਤੇ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਚੋਪਸ਼ੇਰਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਸਰ੍ਪਃ||੩੪||
View original
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वन्नस्वप्नसञ्चितः| कफः सन्दूषयन् दूष्यान् कृच्छ्रमङ्गे विसर्पति||३३|| तस्य रूपाणि- शीतकः शीतज्वरो गौरवं निद्रा तन्द्राऽरोचको मधुरास्यत्वमास्योपलेपो निष्ठीविका छर्दिरालस्यं स्तैमित्यमग्निनाशो दौर्बल्यं च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशः श्वयथुमान् पाण्डुर्नातिरक्तः स्नेहसुप्तिस्तम्भगौरवैरन्वितोऽल्पवेदनः कृच्छ्रपाकैश्चिरकारिभिर्बहुलत्वगुपलेपैः स्फोटः श्वेतपाण्डुभिरनुबध्यते, प्रभिन्नस्तु श्वेतं पिच्छिलं तन्तुमद्धनमनुबद्धं स्निग्धमास्रावं स्रवति, ऊर्ध्वं च गुरुभिः स्थिरैर्जालावततैः स्निग्धैर्बहुलत्वगुपलेपैर्व्रणैरनुबध्यतेऽनुषङ्गी च भवति, श्वेतनखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चस्त्वं, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मविसर्पः||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (35-36) · Śloka 36
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਮਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਵਹੇਤੁਭਿਃ| ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਲਬ੍ਧਬਲਂ ਦਹਦ੍ਗਾਤ੍ਰਂ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ||੩੫|| ਤਦੁਪਤਾਪਾਦਾਤੁਰਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਮਙ੍ਗਾਰੈਰਿਵਾਕੀਰ੍ਯਮਾਣਂ ਮਨ੍ਯਤੇ, ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਾਹਮੋਹਜ੍ਵਰਤਮਕਾਰੋਚਕਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਭੇਦਤਸ੍ਣਾਵਿਪਾਕਾਙ੍ਗਭੇਦਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਾਭਿਭੂਯਤੇ, ਯਂ ਯਂ ਚਾਵਕਾਸ਼ਂ ਵਿਸਰ੍ਪੋਨੁਸਰ੍ਪਤਿ ਸੋਵਕਾਸ਼ਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋਤਿਰਕ੍ਤੋ ਵਾ ਭਵਤਿ, ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਪ੍ਰਕਾਰੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਫੋਟੈਰੁਪਚੀਯਤੇ, ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਦਾਸ਼੍ਵੇਵ ਮਰ੍ਮਾਨੁਸਾਰੀ ਭਵਤਿ, ਮਰ੍ਮਣਿ ਚੋਪਤਪ੍ਤੇ ਪਵਨੋਤਿਬਲੋ ਭਿਨਤ੍ਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਮੋਹਯਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ, ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਜਨਯਤਿ, ਨਾਸ਼ਯਤਿ ਨਿਦ੍ਰਾਂ, ਸ ਨਸ੍ਟਨਿਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਮੂਢਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਵ੍ਯਥਿਤਚੇਤਾ ਨ ਕ੍ਵਚਨ ਸੁਖਮੁਪਲਭਤੇ, ਅਰਤਿਪਰੀਤਃ ਸ੍ਥਾਨਾਦਾਸਨਾਚ੍ਛਯ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਤਿ, ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਭੂਯਿਸ੍ਠਸ਼੍ਚਾਸ਼ੁ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਭਜਤਿ, ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਦੁਃਖਪ੍ਰਬੋਧਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ; ਤਮੇਵਂਵਿਧਮਗ੍ਨਿਵਿਸਰ੍ਪਪਰੀਤਮਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||੩੬||
View original
वातपित्तं प्रकुपितमतिमात्रं स्वहेतुभिः| परस्परं लब्धबलं दहद्गात्रं विसर्पति||३५|| तदुपतापादातुरः सर्वशरीरमङ्गारैरिवाकीर्यमाणं मन्यते, छर्द्यतीसारमूर्च्छादाहमोहज्वरतमकारोचकास्थिसन्धिभेदतृष्णाविपाकाङ्गभेदादिभिश्चाभिभूयते, यं यं चावकाशं विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशः शान्ताङ्गारप्रकाशोऽतिरक्तो वा भवति, अग्निदग्धप्रकारैश्च स्फोटैरुपचीयते, स शीघ्रगत्वादाश्वेव मर्मानुसारी भवति, मर्मणि चोपतप्ते पवनोऽतिबलो भिनत्त्यङ्गान्यतिमात्रं प्रमोहयति सञ्ज्ञां, हिक्काश्वासौ जनयति, नाशयति निद्रां, स नष्टनिद्रः प्रमूढसञ्ज्ञो व्यथितचेता न क्वचन सुखमुपलभते, अरतिपरीतः स्थानादासनाच्छय्यां क्रान्तुमिच्छति, क्लिष्टभूयिष्ठश्चाशु निद्रां भजति, दुर्बलो दुःखप्रबोधश्च भवति; तमेवंविधमग्निविसर्पपरीतमचिकित्स्यं विद्यात्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (37-38) · Śloka 38
ਕਫਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤ੍ਤਂ ਬਲਵਤ੍ ਸ੍ਵੇਨ ਹੇਤੁਨਾ| ਵਿਸਰ੍ਪਤ੍ਯੇਕਦੇਸ਼ੇ ਤੁ ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਯਤਿ ਦੇਹਿਨਮ੍||੩੭|| ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਾਃ- ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਃ ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਦਾਹਃ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਙ੍ਗਾਵਸਦਨਂ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਮੋਹੋਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਸ੍ਥਿਭੇਦੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਪਿਪਾਸਾ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪ੍ਰਲੇਪੋ ਜਾਡ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨਮਙ੍ਗਵਿਕ੍ਸੇਪੋਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋਰਤਿਰੌਤ੍ਸੁਕ੍ਯਂ ਚੋਪਜਾਯਤੇ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਾਮਾਸ਼ਯੇ ਵਿਸਰ੍ਪਤ੍ਯਲਸਕ ਏਕਦੇਸ਼ਗ੍ਰਾਹੀ ਚ, ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਾਵਕਾਸ਼ੇ ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ ਸੋਵਕਾਸ਼ੋ ਰਕ੍ਤਪੀਤਪਾਣ੍ਡੁਪਿਡਕਾਵਕੀਰ੍ਣ ਇਵ ਮੇਚਕਾਭਃ ਕਾਲੋ ਮਲਿਨਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਬਹੂਸ੍ਮਾ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਤਿਮਿਤਵੇਦਨਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮਾਨ੍ ਗਮ੍ਭੀਰਪਾਕੋ ਨਿਰਾਸ੍ਰਾਵਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕ੍ਲੇਦਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਕ੍ਲਿਨ੍ਨਪੂਤਿਮਾਂਸਤ੍ਵਕ੍ ਕ੍ਰਮੇਣਾਲ੍ਪਰੁਕ੍ ਪਰਾਮਸ੍ਟੋਵਦੀਰ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਦਮ ਇਵਾਵਪੀਡਿਤੋਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤ੍ਯੁਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਪੂਤਿਮਾਂਸਤ੍ਯਾਗੀ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ੀ ਕੁਣਪਗਨ੍ਧੀ ਚ ਭਵਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ਮਤਿਹਨ੍ਤਾ ਚ; ਤਂ ਕਰ੍ਦਮਵਿਸਰ੍ਪਪਰੀਤਮਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||੩੮||
View original
कफपित्तं प्रकुपित्तं बलवत् स्वेन हेतुना| विसर्पत्येकदेशे तु प्रक्लेदयति देहिनम्||३७|| तद्विकाराः- शीतज्वरः शिरोगुरुत्वं दाहः स्तैमित्यमङ्गावसदनं निद्रा तन्द्रा मोहोऽन्नद्वेषः प्रलापोऽग्निनाशो दौर्बल्यमस्थिभेदो मूर्च्छा पिपासा स्रोतसां प्रलेपो जाड्यमिन्द्रियाणां प्रायोपवेशनमङ्गविक्षेपोऽङ्गमर्दोऽरतिरौत्सुक्यं चोपजायते, प्रायश्चामाशये विसर्पत्यलसक एकदेशग्राही च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पो विसर्पति सोऽवकाशो रक्तपीतपाण्डुपिडकावकीर्ण इव मेचकाभः कालो मलिनः स्निग्धो बहूष्मा गुरुः स्तिमितवेदनः श्वयथुमान् गम्भीरपाको निरास्रावः शीघ्रक्लेदः स्विन्नक्लिन्नपूतिमांसत्वक् क्रमेणाल्परुक् परामृष्टोऽवदीर्यते कर्दम इवावपीडितोऽन्तरं प्रयच्छत्युपक्लिन्नपूतिमांसत्यागी सिरास्नायुसन्दर्शी कुणपगन्धी च भवति सञ्ज्ञास्मृतिहन्ता च; तं कर्दमविसर्पपरीतमचिकित्स्यं विद्यात्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (39) · Śloka 39
ਸ੍ਥਿਰਗੁਰੁਕਠਿਨਮਧੁਰਸ਼ੀਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ਨਪਾਨਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਸੇਵਿਨਾਮਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਸੇਵਿਨਾਮਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮਸ਼ੀਲਾਨਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਾਵੁਭੌ ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਵਤਿਬਲੌ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਦੂਸ੍ਯਾਨ੍ ਵਿਸਰ੍ਪਾਯ ਕਲ੍ਪੇਤੇ; ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਵਿਬਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਸ੍ਤਮੇਵ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਨੇਕਧਾ ਭਿਨ੍ਦਨ੍ ਕ੍ਰਮੇਣ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਾਲਾਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਪਾਕਸਾਧ੍ਯਾਂ ਕਫਾਸ਼ਯੇ ਸਞ੍ਜਨਯਤਿ, ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਂ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਮਾਂਸਤ੍ਵਗਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨਾਂ ਮਾਲਾਂ ਕੁਰੁਤੇ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਨਾਂ ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਮਣੂਨਾਂ ਵਾ ਦੀਰ੍ਘਵਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਨਾਂ, ਤਦੁਪਤਾਪਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਕਾਸਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ੋਸ- ਪ੍ਰਮੋਹਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਾਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਪ੍ਰਸੇਕਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਨਿਦ੍ਰਾਰਤਿਸਦਨਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਃ; ਸ ਏਤੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਂ ਵਿਸਯਮਤਿਪਤਿਤੋ ਵਿਵਰ੍ਜਨੀਯੋ ਭਵਤੀਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਿਸਰ੍ਪਃ||੩੯||
View original
स्थिरगुरुकठिनमधुरशीतस्निग्धान्नपानाभिष्यन्दिसेविनामव्यायामादिसेविनामप्रतिकर्मशीलानां श्लेष्मा वायुश्च प्रकोपमापद्यते, तावुभौ दुष्टप्रवृद्धावतिबलौ प्रदूष्य दूष्यान् विसर्पाय कल्पेते; तत्र वायुः श्लेष्मणा विबद्धमार्गस्तमेव श्लेष्माणमनेकधा भिन्दन् क्रमेण ग्रन्थिमालां कृच्छ्रपाकसाध्यां कफाशये सञ्जनयति, उत्सन्नरक्तस्य वा प्रदूष्य रक्तं सिरास्नायुमांसत्वगाश्रितं ग्रन्थीनां मालां कुरुते तीव्ररुजानां स्थूलानामणूनां वा दीर्घवृत्तरक्तानां, तदुपतापाज्ज्वरातिसारकासहिक्काश्वासशोष- प्रमोहवैवर्ण्यारोचकाविपाकप्रसेकच्छर्दिर्मूर्च्छाङ्गभङ्गनिद्रारतिसदनाद्याः प्रादुर्भवन्त्युपद्रवाः; स एतैरुपद्रुतः सर्वकर्मणां विषयमतिपतितो विवर्जनीयो भवतीति ग्रन्थिविसर्पः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (40) · Śloka 40
ਉਪਦ੍ਰਵਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਰੋਗੋਤ੍ਤਰਕਾਲਜੋ ਰੋਗਾਸ਼੍ਰਯੋ ਰੋਗ ਏਵ ਸ੍ਥੂਲੋਣੁਰ੍ਵਾ, ਰੋਗਾਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜਾਯਤ ਇਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਸਞ੍ਜ੍ਞਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਗੁਣਭੂਤ ਉਪਦ੍ਰਵਃ, ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਭਵਤਿ| ਸ ਤੁ ਪੀਡਾਕਰਤਰੋ ਭਵਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨੋ ਵ੍ਯਾਧਿਪਰਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਦੁਪਦ੍ਰਵਂ ਤ੍ਵਰਮਾਣੋਭਿਬਾਧੇਤ||੪੦||
View original
उपद्रवस्तु खलु रोगोत्तरकालजो रोगाश्रयो रोग एव स्थूलोऽणुर्वा, रोगात् पश्चाज्जायत इत्युपद्रवसञ्ज्ञः| तत्र प्रधानो व्याधिः, व्याधेर्गुणभूत उपद्रवः, तस्य प्रायः प्रधानप्रशमे प्रशमो भवति| स तु पीडाकरतरो भवति पश्चादुत्पद्यमानो व्याधिपरिक्लिष्टशरीरत्वात्; तस्मादुपद्रवं त्वरमाणोऽभिबाधेत||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (41) · Śloka 41
ਸਰ੍ਵਾਯਤਨਸਮੁਤ੍ਥਂ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਵ੍ਯਾਪਿਨਂ ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਨੁਸਾਰਿਣਮਾਸ਼ੁਕਾਰਿਣਂ ਮਹਾਤ੍ਯਯਿਕਮਿਤਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਵਿਸਰ੍ਪਮਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||੪੧||
View original
सर्वायतनसमुत्थं सर्वलिङ्गव्यापिनं सर्वधात्वनुसारिणमाशुकारिणं महात्ययिकमिति सन्निपातविसर्पमचिकित्स्यं विद्यात्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (42) · Śloka 42
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਵਿਸਰ੍ਪਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਅਗ੍ਨਿਕਰ੍ਦਮਾਖ੍ਯੌ ਪੁਨਰਨੁਪਸਸ੍ਟੇ ਮਰ੍ਮਣਿ ਅਨੁਪਗਤੇ ਵਾ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਮਾਂਸਕ੍ਲੇਦੇ ਸਾਧਾਰਣਕ੍ਰਿਯਾਭਿਰੁਭਾਵੇਵਾਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੌ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਪਦ੍ਯੇਯਾਤਾਮ੍, ਅਨਾਦਰੋਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਪੁਨਸ੍ਤਯੋਰਨ੍ਯਤਰੋ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਦੇਹਮਾਸ਼੍ਵੇਵਾਸ਼ੀਵਿਸਵਤ੍; ਤਥਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਿਸਰ੍ਪਮਜਾਤੋਪਦ੍ਰਵਮਾਰਭੇਤ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੁਮ੍, ਉਪਦ੍ਰਵੋਪਦ੍ਰੁਤਂ ਤ੍ਵੇਨਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍; ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਨੁਸਾਰਿਤ੍ਵਾਦਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||੪੨||
View original
तत्र वातपित्तश्लेष्मनिमित्ता विसर्पास्त्रयः साध्या भवन्ति; अग्निकर्दमाख्यौ पुनरनुपसृष्टे मर्मणि अनुपगते वा सिरास्नायुमांसक्लेदे साधारणक्रियाभिरुभावेवाभ्यस्यमानौ प्रशान्तिमापद्येयाताम्, अनादरोपक्रान्तः पुनस्तयोरन्यतरो हन्याद्देहमाश्वेवाशीविषवत्; तथा ग्रन्थिविसर्पमजातोपद्रवमारभेत चिकित्सितुम्, उपद्रवोपद्रुतं त्वेनं परिहरेत्; सन्निपातजं तु सर्वधात्वनुसारित्वादाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चासाध्यं विद्यात्||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (43-49) · Śloka 49
ਤਤ੍ਰ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਸਾਧਨਮਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੪੩|| ਲਙ੍ਘਨੋਲ੍ਲੇਖਨੇ ਸ਼ਸ੍ਤੇ ਤਿਕ੍ਤਕਾਨਾਂ ਚ ਸੇਵਨਮ੍| ਕਫਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਸਾਮੇ ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤੈਃ ਪ੍ਰਲੇਪਯੇਤ੍||੪੪|| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਗਤੇਪ੍ਯੇਤਤ੍ ਸਾਮੇ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯਾਵਸੇਕਂ ਚ ਵਿਰੇਕਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੪੫|| ਮਾਰੁਤਾਸ਼ਯਸਮ੍ਭੂਤੇਪ੍ਯਾਦਿਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੂਕ੍ਸਣਮ੍| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਯੇਪ੍ਯਾਦੌ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਨ ਹਿਤਂ ਮਤਮ੍||੪੬|| ਵਾਤੋਲ੍ਬਣੇ ਤਿਕ੍ਤਘਤਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਲਘੁਦੋਸੇ, ਮਹਾਦੋਸੇ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਮ੍||੪੭|| ਨ ਘਤਂ ਬਹੁਦੋਸਾਯ ਦੇਯਂ ਯਨ੍ਨ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍| ਤੇਨ ਦੋਸੋ ਹ੍ਯੁਪਸ੍ਟਬ੍ਧਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਰੁਧਿਰਂ ਪਚੇਤ੍||੪੮|| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਰੇਕਮੇਵਾਦੌ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਿਣਃ| ਰੁਧਿਰਸ੍ਯਾਵਸੇਕਂ ਚ ਤਦ੍ਧ੍ਯਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍||੪੯||
View original
तत्र साध्यानां साधनमनुव्याख्यास्यामः||४३|| लङ्घनोल्लेखने शस्ते तिक्तकानां च सेवनम्| कफस्थानगते सामे रूक्षशीतैः प्रलेपयेत्||४४|| पित्तस्थानगतेऽप्येतत् सामे कुर्याच्चिकित्सितम्| शोणितस्यावसेकं च विरेकं च विशेषतः||४५|| मारुताशयसम्भूतेऽप्यादितः स्याद्विरूक्षणम्| रक्तपित्तान्वयेऽप्यादौ स्नेहनं न हितं मतम्||४६|| वातोल्बणे तिक्तघृतं पैत्तिके च प्रशस्यते| लघुदोषे, महादोषे पैत्तिके स्याद्विरेचनम्||४७|| न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचयेत्| तेन दोषो ह्युपष्टब्धस्त्वङ्मांसरुधिरं पचेत्||४८|| तस्माद्विरेकमेवादौ शस्तं विद्याद्विसर्पिणः| रुधिरस्यावसेकं च तद्ध्यस्याश्रयसञ्ज्ञितम्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (50-53) · Śloka 53
ਇਤਿ ਵੀਸਰ੍ਪਨੁਤ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਮਾਸੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਏਤਦੇਵ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਸਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੫੦|| ਮਦਨਂ ਮਧੁਕਂ ਨਿਮ੍ਬਂ ਵਤ੍ਸਕਸ੍ਯ ਫਲਾਨਿ ਚ| ਵਮਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਾਤਵ੍ਯਂ ਵਿਸਰ੍ਪੇ ਕਫਪਿਤ੍ਤਜੇ||੫੧|| ਪਟੋਲਪਿਚੁਮਰ੍ਦਾਭ੍ਯਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾ ਮਦਨੇਨ ਚ| ਵਿਸਰ੍ਪੇ ਵਮਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਤਥਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵੈਃ ਸਹ||੫੨|| ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਯੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਭਿ ਕਲ੍ਪੇਸੁ ਕਫਪਿਤ੍ਤਿਨਾਮ੍| ਵਿਸਰ੍ਪਿਣਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਦੋਸਨਿਰ੍ਹਰਣਾਃ ਸ਼ਿਵਾਃ||੫੩||
View original
इति वीसर्पनुत् प्रोक्तं समासेन चिकित्सितम्| एतदेव पुनः सर्वं व्यासतः सम्प्रवक्ष्यते||५०|| मदनं मधुकं निम्बं वत्सकस्य फलानि च| वमनं सम्प्रदातव्यं विसर्पे कफपित्तजे||५१|| पटोलपिचुमर्दाभ्यां पिप्पल्या मदनेन च| विसर्पे वमनं शस्तं तथा चेन्द्रयवैः सह||५२|| यांश्च योगान् प्रवक्ष्याभि कल्पेषु कफपित्तिनाम्| विसर्पिणां प्रयोज्यास्ते दोषनिर्हरणाः शिवाः||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (54-61) · Śloka 61
ਮੁਸ੍ਤਨਿਮ੍ਬਪਟੋਲਾਨਾਂ ਚਨ੍ਦਨੋਤ੍ਪਲਯੋਰਪਿ| ਸਾਰਿਵਾਮਲਕੋਸ਼ੀਰਮੁਸ੍ਤਾਨਾਂ ਵਾ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ||੫੪|| ਕਸਾਯਾਨ੍ ਪਾਯਯੇਦ੍ਵੈਦ੍ਯਃ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ ਵੀਸਰ੍ਪਨਾਸ਼ਨਾਨ੍| ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਂ ਲੋਧ੍ਰਂ ਚਨ੍ਦਨਂ ਸਦੁਰਾਲਭਮ੍||੫੫|| ਨਾਗਰਂ ਪਦ੍ਮਕਿਞ੍ਜਲ੍ਕਮੁਤ੍ਪਲਂ ਸਬਿਭੀਤਕਮ੍| ਮਧੁਕਂ ਨਾਗਪੁਸ੍ਪਂ ਚ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵੀਸਰ੍ਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ||੫੬|| ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਂ ਮਧੁਕਂ ਪਦ੍ਮਕਿਞ੍ਜਲ੍ਕਮੁਤ੍ਪਲਮ੍| ਨਾਗਪੁਸ੍ਪਂ ਚ ਲੋਧ੍ਰਂ ਚ ਤੇਨੈਵ ਵਿਧਿਨਾ ਪਿਬੇਤ੍||੫੭|| ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਂ ਪਰ੍ਪਟਕਂ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਂ ਗੁਡੂਚੀਂ ਧਨ੍ਵਯਾਸਕਮ੍| ਨਿਸ਼ਾਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾਵੀਸਰ੍ਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ||੫੮|| ਪਟੋਲਂ ਪਿਚੁਮਰ੍ਦਂ ਚ ਦਾਰ੍ਵੀਂ ਕਟੁਕਰੋਹਿਣੀਮ੍| ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਾਂ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਂ ਚ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵੀਸਰ੍ਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ||੫੯|| ਪਟੋਲਾਦਿਕਸਾਯਂ ਵਾ ਪਿਬੇਤ੍ਤ੍ਰਿਫਲਯਾ ਸਹ| ਮਸੂਰਵਿਦਲੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਘਤਮਿਸ਼੍ਰਂ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍||੬੦|| ਪਟੋਲਪਤ੍ਰਮੁਦ੍ਗਾਨਾਂ ਰਸਮਾਮਲਕਸ੍ਯ ਚ| ਪਾਯਯੇਤ ਘਤੋਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਨਰਂ ਵੀਸਰ੍ਪਪੀਡਿਤਮ੍||੬੧||
View original
मुस्तनिम्बपटोलानां चन्दनोत्पलयोरपि| सारिवामलकोशीरमुस्तानां वा विचक्षणः||५४|| कषायान् पाययेद्वैद्यः सिद्धान् वीसर्पनाशनान्| किराततिक्तकं लोध्रं चन्दनं सदुरालभम्||५५|| नागरं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलं सबिभीतकम्| मधुकं नागपुष्पं च दद्याद्वीसर्पशान्तये||५६|| प्रपौण्डरीकं मधुकं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलम्| नागपुष्पं च लोध्रं च तेनैव विधिना पिबेत्||५७|| द्राक्षां पर्पटकं शुण्ठीं गुडूचीं धन्वयासकम्| निशापर्युषितं दद्यात्तृष्णावीसर्पशान्तये||५८|| पटोलं पिचुमर्दं च दार्वीं कटुकरोहिणीम्| यष्ट्याह्वां त्रायमाणां च दद्याद्वीसर्पशान्तये||५९|| पटोलादिकषायं वा पिबेत्त्रिफलया सह| मसूरविदलैर्युक्तं घृतमिश्रं प्रदापयेत्||६०|| पटोलपत्रमुद्गानां रसमामलकस्य च| पाययेत घृतोन्मिश्रं नरं वीसर्पपीडितम्||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (62-67) · Śloka 68
ਯਚ੍ਚ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਹਾਤਿਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਕੁਸ੍ਠਨਿਬਰ੍ਹਣਮ੍| ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਤਦਪਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵੀਸਰ੍ਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ||੬੨|| ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਘਤਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਗੌਲ੍ਮਿਕੇ ਯਦੁਦਾਹਤਮ੍| ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤਦਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍||੬੩|| ਤ੍ਰਿਵਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਸਮਾਲੋਡ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਪਯਸਾਪਿ ਵਾ| ਘਰ੍ਮਾਮ੍ਬੁਨਾ ਵਾ ਸਂਯੋਜ੍ਯ ਮਦ੍ਵੀਕਾਨਾਂ ਰਸੇਨ ਵਾ||੬੪|| ਵਿਰੇਕਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਵੀਸਰ੍ਪਨਾਸ਼ਨਮ੍| ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਸ਼ਤਂ ਵਾਪਿ ਪਯੋ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਮ੍||੬੫|| ਤ੍ਰਿਫਲਾਰਸਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤ੍ਰਿਵਤਯਾ ਸਹ| ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਿਰੇਕਾਰ੍ਥਂ ਵਿਸਰ੍ਪਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਮ੍||੬੬|| ਰਸਮਾਮਲਕਾਨਾਂ ਵਾ ਘਤਮਿਸ਼੍ਰਂ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍| ਸ ਏਵ ਗੁਰੁਕੋਸ੍ਠਾਯ ਤ੍ਰਿਵਚ੍ਚੂਰ੍ਣਯੁਤੋ ਹਿਤਃ||੬੭|| ਦੋਸੇ ਕੋਸ੍ਠਗਤੇ ਭੂਯ ਏਤਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍|੬੮|
View original
यच्च सर्पिर्महातिक्तं पित्तकुष्ठनिबर्हणम्| निर्दिष्टं तदपि प्राज्ञो दद्याद्वीसर्पशान्तये||६२|| त्रायमाणाघृतं सिद्धं गौल्मिके यदुदाहृतम्| विसर्पाणां प्रशान्त्यर्थं दद्यात्तदपि बुद्धिमान्||६३|| त्रिवृच्चूर्णं समालोड्य सर्पिषा पयसाऽपि वा| घर्माम्बुना वा संयोज्य मृद्वीकानां रसेन वा||६४|| विरेकार्थं प्रयोक्तव्यं सिद्धं वीसर्पनाशनम्| त्रायमाणाशृतं वाऽपि पयो दद्याद्विरेचनम्||६५|| त्रिफलारससंयुक्तं सर्पिस्त्रिवृतया सह| प्रयोक्तव्यं विरेकार्थं विसर्पज्वरनाशनम्||६६|| रसमामलकानां वा घृतमिश्रं प्रदापयेत्| स एव गुरुकोष्ठाय त्रिवृच्चूर्णयुतो हितः||६७|| दोषे कोष्ठगते भूय एतत् कुर्याच्चिकित्सितम्|६८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (68-70) · Śloka 70
ਸ਼ਾਖਾਦੁਸ੍ਟੇ ਤੁ ਰੁਧਿਰੇ ਰਕ੍ਤਮੇਵਾਦਿਤੋ ਹਰੇਤ੍||੬੮|| ਭਿਸਗ੍ਵਾਤਾਨ੍ਵਿਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਵਿਸਾਣੇਨ ਵਿਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤਂ ਜਲੌਕੋਭਿਃ, ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਮਲਾਬੁਭਿਃ||੬੯|| ਯਥਾਸਨ੍ਨਂ ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਧਯੇਦਾਸ਼ੁ ਵਾ ਸਿਰਾਮ੍| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸ੍ਨਾਯੁਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦੋ ਰਕ੍ਤਕ੍ਲੇਦਾਦ੍ਧਿ ਜਾਯਤੇ||੭੦||
View original
शाखादुष्टे तु रुधिरे रक्तमेवादितो हरेत्||६८|| भिषग्वातान्वितं रक्तं विषाणेन विनिर्हरेत्| पित्तान्वितं जलौकोभिः, कफान्वितमलाबुभिः||६९|| यथासन्नं विकारस्य व्यधयेदाशु वा सिराम्| त्वङ्मांसस्नायुसङ्क्लेदो रक्तक्लेदाद्धि जायते||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (71-97) · Śloka 98
ਅਨ੍ਤਃਸ਼ਰੀਰੇ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਦੋਸੇ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਿਤੇ| ਆਦਿਤੋ ਵਾਲ੍ਪਦੋਸਾਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਬਾਹ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੭੧|| ਉਦੁਮ੍ਬਰਤ੍ਵਙ੍ਮਧੁਕਂ ਪਦ੍ਮਕਿਞ੍ਜਲ੍ਕਮੁਤ੍ਪਲਮ੍| ਨਾਗਪੁਸ੍ਪਂ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਦੇਹਃ ਸਘਤੋ ਹਿਤਃ||੭੨|| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਾਦਾਸ੍ਤਰੁਣਾਃ ਕਦਲੀਗਰ੍ਭਸਂਯੁਤਾਃ| ਬਿਸਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ਼੍ਚ ਲੇਪਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਤਧੌਤਘਤਾਪ੍ਲੁਤਃ||੭੩|| ਕਾਲੀਯਂ ਮਧੁਕਂ ਹੇਮ ਵਨ੍ਯਂ ਚਨ੍ਦਨਪਦ੍ਮਕੌ| ਏਲਾ ਮਣਾਲਂ ਫਲਿਨੀ ਪ੍ਰਲੇਪਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਤਾਪ੍ਲੁਤਃ||੭੪|| ਸ਼ਾਦ੍ਵਲਂ ਚ ਮਣਾਲਂ ਚ ਸ਼ਙ੍ਖਂ ਚਨ੍ਦਨਮੁਤ੍ਪਲਮ੍| ਵੇਤਸਸ੍ਯ ਚ ਮੂਲਾਨਿ ਪ੍ਰਦੇਹਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਤਣ੍ਡੁਲਃ||੭੫|| ਸਾਰਿਵਾ ਪਦ੍ਮਕਿਞ੍ਜਲ੍ਕਮੁਸ਼ੀਰਂ ਨੀਲਮੁਤ੍ਪਲਮ੍| ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾ ਚਨ੍ਦਨਂ ਲੋਧ੍ਰਮਭਯਾ ਚ ਪ੍ਰਲੇਪਨਮ੍||੭੬|| ਨਲਦਂ ਚ ਹਰੇਣੁਸ਼੍ਚ ਲੋਧ੍ਰਂ ਮਧੁਕਪਦ੍ਮਕੌ | ਦੂਰ੍ਵਾ ਸਰ੍ਜਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਸਘਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਲੇਪਨਮ੍||੭੭|| ਯਾਵਕਾਃ ਸਕ੍ਤਵਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਸਹ ਯੋਜਿਤਾਃ| ਪ੍ਰਦੇਹੋ ਮਧੁਕਂ ਵੀਰਾ ਸਘਤਾ ਯਵਸਕ੍ਤਵਃ||੭੮|| ਬਲਾਮੁਤ੍ਪਲਸ਼ਾਲੂਕਂ ਵੀਰਾਮਗੁਰੁਚਨ੍ਦਨਮ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਲੇਪਨਂ ਵੈਦ੍ਯੋ ਮਣਾਲਂ ਚ ਬਿਸਾਨ੍ਵਿਤਮ੍||੭੯|| ਯਵਚੂਰ੍ਣਂ ਸਮਧੁਕਂ ਸਘਤਂ ਚ ਪ੍ਰਲੇਪਨਮ੍| ਹਰੇਣਵੋ ਮਸੁਰਾਸ਼੍ਚ ਸਮੁਦ੍ਗਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼ਾਲਯਃ||੮੦|| ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍ ਪ੍ਰਦੇਹਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਸਹ| ਪਦ੍ਮਿਨੀਕਰ੍ਦਮਃ ਸ਼ੀਤੋ ਮੌਕ੍ਤਿਕਂ ਪਿਸ੍ਟਮੇਵ ਵਾ||੮੧|| ਸ਼ਙ੍ਖਃ ਪ੍ਰਵਾਲਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਗੈਰਿਕਂ ਵਾ ਘਤਾਪ੍ਲੁਤਮ੍| (ਪਥਗੇਤੇ ਪ੍ਰਦੇਹਾਸ਼੍ਚ ਹਿਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਵਿਸਰ੍ਪਿਣਾਮ੍ )| ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਂ ਮਧੁਕਂ ਬਲਾ ਸ਼ਾਲੂਕਮੁਤ੍ਪਲਮ੍||੮੨|| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਤ੍ਰਦੁਗ੍ਧੀਕੇ ਸਘਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਲੇਪਨਮ੍| ਬਿਸਾਨਿ ਚ ਮਣਾਲਂ ਚ ਸਘਤਾਸ਼੍ਚ ਕਸ਼ੇਰੁਕਾਃ||੮੩|| ਸ਼ਤਾਵਰੀਵਿਦਾਰ੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਕਨ੍ਦੌ ਧੌਤਘਤਾਪ੍ਲੁਤੌ| ਸ਼ੈਵਾਲਂ ਨਲਮੂਲਾਨਿ ਗੋਜਿਹ੍ਵਾ ਵਸਕਰ੍ਣਿਕਾ||੮੪|| ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਿਸ਼ਾਕਂ ਸਘਤਂ ਸ਼ਿਰੀਸਤ੍ਵਗ੍ਬਲਾਘਤਮ੍ | ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੋਦੁਮ੍ਬਰਪ੍ਲਕ੍ਸਵੇਤਸਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਪਲ੍ਲਵੈਃ||੮੫|| ਤ੍ਵਕ੍ਕਲ੍ਕੈਰ੍ਬਹੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭਿਃ ਸ਼ੀਤੈਰਾਲੇਪਨਂ ਹਿਤਮ੍| ਪ੍ਰਦੇਹਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵੈਤੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੇ ਸ਼ੁਭਾਃ||੮੬|| ਸਕਫੇ ਤੁ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਦੇਹਾਨਪਰਾਨ੍ ਹਿਤਾਨ੍| ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਪਦ੍ਮਕੋਸ਼ੀਰਂ ਸਮਙ੍ਗਾਂ ਕਰਵੀਰਕਮ੍||੮੭|| ਨਲਮੂਲਾਨ੍ਯਨਨ੍ਤਾਂ ਚ ਪ੍ਰਦੇਹਮੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਖਦਿਰਂ ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਂ ਚ ਮੁਸ੍ਤਮਾਰਗ੍ਵਧਂ ਧਵਮ੍||੮੮|| ਕੁਰਣ੍ਟਕਂ ਦੇਵਦਾਰੁ ਦਦ੍ਯਾਦਾਲੇਪਨਂ ਭਿਸਕ੍| ਆਰਗ੍ਵਧਸ੍ਯ ਪਤ੍ਰਾਣਿ ਤ੍ਵਚਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕਸ੍ਯ ਚ||੮੯|| ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਿਸ਼ਾਕਂ ਕਾਕਾਹ੍ਵਾਂ ਸ਼ਿਰੀਸਕੁਸੁਮਾਨਿ ਚ| ਸ਼ੈਵਾਲਂ ਨਲਮੂਲਾਨਿ ਵੀਰਾਂ ਗਨ੍ਧਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਕਾਮ੍||੯੦|| ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਮਧੁਕਂ ਵੀਰਾਂ ਸ਼ਿਰੀਸਕੁਸੁਮਾਨਿ ਚ| ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਂ ਹ੍ਰੀਬੇਰਂ ਦਾਰ੍ਵੀਤ੍ਵਙ੍ਮਧੁਕਂ ਬਲਾਮ੍||੯੧|| ਪਥਗਾਲੇਪਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਪਿ ਵਾ| ਪ੍ਰਦੇਹਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵੈਤੇ ਦੇਯਾਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਘਤਾਪ੍ਲੁਤਾਃ||੯੨|| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੇ ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਦੇਹਾਸ੍ਤੇ ਘਤਾਧਿਕਾਃ| ਘਤੇਨ ਸ਼ਤਧੌਤੇਨ ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਕੇਵਲੇਨ ਵਾ||੯੩|| ਘਤਮਣ੍ਡੇਨ ਸ਼ੀਤੇਨ ਪਯਸਾ ਮਧੁਕਾਮ੍ਬੁਨਾ| ਪਞ੍ਚਵਲ੍ਕਕਸਾਯੇਣ ਸੇਚਯੇਚ੍ਛੀਤਲੇਨ ਵਾ||੯੪|| ਵਾਤਾਸਕ੍ਪਿਤ੍ਤਬਹੁਲਂ ਵਿਸਰ੍ਪਂ ਬਹੁਸ਼ੋ ਭਿਸਕ੍| ਸੇਚਨਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਹਾ ਯੇ ਤ ਏਵ ਘਤਸਾਧਨਾਃ||੯੫|| ਤੇ ਚੂਰ੍ਣਯੋਗਾ ਵੀਸਰ੍ਪਵ੍ਰਣਾਨਾਮਵਚੂਰ੍ਣਨਾਃ| ਦੂਰ੍ਵਾਸ੍ਵਰਸਸਿਦ੍ਧਂ ਚ ਘਤਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਰਣਰੋਪਣਮ੍||੯੬|| ਦਾਰ੍ਵੀਤ੍ਵਙ੍ਮਧੁਕਂ ਲੋਧ੍ਰਂ ਕੇਸ਼ਰਂ ਚਾਵਚੂਰ੍ਣਨਮ੍| ਪਟੋਲਃ ਪਿਚੁਮਰ੍ਦਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਮਧੁਕੋਤ੍ਪਲੇ||੯੭|| ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵ੍ਰਣਚੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਲੇਪਨਮ੍|੯੮|
View original
अन्तःशरीरे संशुद्धे दोषे त्वङ्मांससंश्रिते| आदितो वाऽल्पदोषाणां क्रिया बाह्या प्रवक्ष्यते||७१|| उदुम्बरत्वङ्मधुकं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलम्| नागपुष्पं प्रियङ्गुश्च प्रदेहः सघृतो हितः||७२|| न्यग्रोधपादास्तरुणाः कदलीगर्भसंयुताः| बिसग्रन्थिश्च लेपः स्याच्छतधौतघृताप्लुतः||७३|| कालीयं मधुकं हेम वन्यं चन्दनपद्मकौ| एला मृणालं फलिनी प्रलेपः स्याद्धृताप्लुतः||७४|| शाद्वलं च मृणालं च शङ्खं चन्दनमुत्पलम्| वेतसस्य च मूलानि प्रदेहः स्यात् सतण्डुलः||७५|| सारिवा पद्मकिञ्जल्कमुशीरं नीलमुत्पलम्| मञ्जिष्ठा चन्दनं लोध्रमभया च प्रलेपनम्||७६|| नलदं च हरेणुश्च लोध्रं मधुकपद्मकौ | दूर्वा सर्जरसश्चैव सघृतं स्यात् प्रलेपनम्||७७|| यावकाः सक्तवश्चैव सर्पिषा सह योजिताः| प्रदेहो मधुकं वीरा सघृता यवसक्तवः||७८|| बलामुत्पलशालूकं वीरामगुरुचन्दनम्| कुर्यादालेपनं वैद्यो मृणालं च बिसान्वितम्||७९|| यवचूर्णं समधुकं सघृतं च प्रलेपनम्| हरेणवो मसुराश्च समुद्गाः श्वेतशालयः||८०|| पृथक् पृथक् प्रदेहाः स्युः सर्वे वा सर्पिषा सह| पद्मिनीकर्दमः शीतो मौक्तिकं पिष्टमेव वा||८१|| शङ्खः प्रवालः शुक्तिर्वा गैरिकं वा घृताप्लुतम्| (पृथगेते प्रदेहाश्च हिता ज्ञेया विसर्पिणाम् )| प्रपौण्डरीकं मधुकं बला शालूकमुत्पलम्||८२|| न्यग्रोधपत्रदुग्धीके सघृतं स्यात् प्रलेपनम्| बिसानि च मृणालं च सघृताश्च कशेरुकाः||८३|| शतावरीविदार्योश्च कन्दौ धौतघृताप्लुतौ| शैवालं नलमूलानि गोजिह्वा वृषकर्णिका||८४|| इन्द्राणिशाकं सघृतं शिरीषत्वग्बलाघृतम् | न्यग्रोधोदुम्बरप्लक्षवेतसाश्वत्थपल्लवैः||८५|| त्वक्कल्कैर्बहुसर्पिर्भिः शीतैरालेपनं हितम्| प्रदेहाः सर्व एवैते वातपित्तोल्बणे शुभाः||८६|| सकफे तु प्रवक्ष्यामि प्रदेहानपरान् हितान्| त्रिफलां पद्मकोशीरं समङ्गां करवीरकम्||८७|| नलमूलान्यनन्तां च प्रदेहमुपकल्पयेत्| खदिरं सप्तपर्णं च मुस्तमारग्वधं धवम्||८८|| कुरण्टकं देवदारु दद्यादालेपनं भिषक्| आरग्वधस्य पत्राणि त्वचं श्लेष्मातकस्य च||८९|| इन्द्राणिशाकं काकाह्वां शिरीषकुसुमानि च| शैवालं नलमूलानि वीरां गन्धप्रियङ्गुकाम्||९०|| त्रिफलां मधुकं वीरां शिरीषकुसुमानि च| प्रपौण्डरीकं ह्रीबेरं दार्वीत्वङ्मधुकं बलाम्||९१|| पृथगालेपनं कुर्याद्द्वन्द्वशः सर्वशोऽपि वा| प्रदेहाः सर्व एवैते देयाः स्वल्पघृताप्लुताः||९२|| वातपित्तोल्बणे ये तु प्रदेहास्ते घृताधिकाः| घृतेन शतधौतेन प्रदिह्यात् केवलेन वा||९३|| घृतमण्डेन शीतेन पयसा मधुकाम्बुना| पञ्चवल्ककषायेण सेचयेच्छीतलेन वा||९४|| वातासृक्पित्तबहुलं विसर्पं बहुशो भिषक्| सेचनास्ते प्रदेहा ये त एव घृतसाधनाः||९५|| ते चूर्णयोगा वीसर्पव्रणानामवचूर्णनाः| दूर्वास्वरससिद्धं च घृतं स्याद्व्रणरोपणम्||९६|| दार्वीत्वङ्मधुकं लोध्रं केशरं चावचूर्णनम्| पटोलः पिचुमर्दश्च त्रिफला मधुकोत्पले||९७|| एतत् प्रक्षालनं सर्पिर्व्रणचूर्णं प्रलेपनम्|९८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (98-107) · Śloka 107
ਪ੍ਰਦੇਹਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵੈਤੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਾਃ ||੯੮|| ਕ੍ਸਣੇ ਕ੍ਸਣੇ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਦ੍ਧਤ੍ਯ ਲੇਪਨਮ੍| ਅਧਾਵਨੋਦ੍ਧਤੇ ਪੂਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਦੇਹਾ ਬਹੁਸ਼ੋਘਨਾਃ||੯੯|| ਦੇਯਾਃ ਪ੍ਰਦੇਹਾਃ ਕਫਜੇ ਪਰ੍ਯਾਧਾਨੋਦ੍ਧਤੇ ਘਨਾਃ| ਤ੍ਰਿਭਾਗਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਮਾਤ੍ਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਲੇਪਃ ਕਲ੍ਕਪੇਸਿਤਃ||੧੦੦|| ਨਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਨ ਰੂਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਨ ਪਿਣ੍ਡੋ ਨ ਦ੍ਰਵਃ ਸਮਃ| ਨ ਚ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਲੇਪਂ ਕਦਾਚਿਦਵਚਾਰਯੇਤ੍||੧੦੧|| ਨ ਚ ਤੇਨੈਵ ਲੇਪੇਨ ਪੁਨਰ੍ਜਾਤੁ ਪ੍ਰਲੇਪਯੇਤ੍| ਕ੍ਲੇਦਵੀਸਰ੍ਪਸ਼ੂਲਾਨਿ ਸੋਸ੍ਣਾਭਾਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍||੧੦੨|| ਲੇਪੋ ਹ੍ਯੁਪਰਿ ਪਟ੍ਟਸ੍ਯ ਕਤਃ ਸ੍ਵੇਦਯਤਿ ਵ੍ਰਣਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਜਾਃ ਪਿਡਕਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਚੈਵੋਪਜਾਯਤੇ||੧੦੩|| ਉਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਲੇਪਸ੍ਯ ਲੇਪੋ ਯਦ੍ਯਵਚਾਰ੍ਯਤੇ| ਤਾਨੇਵ ਦੋਸਾਞ੍ਜਨਯੇਤ੍ ਪਟ੍ਟਸ੍ਯੋਪਰਿ ਯਾਨ੍ ਕਤਃ||੧੦੪|| ਅਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਤਿਦ੍ਰਵਸ਼੍ਚ ਲੇਪੋ ਯਦ੍ਯਵਚਾਰ੍ਯਤੇ| ਤ੍ਵਚਿ ਨ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਯਤੇ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨ ਦੋਸਂ ਸ਼ਮਯਤ੍ਯਪਿ||੧੦੫|| ਤਨ੍ਵਾਲਿਪ੍ਤਂ ਨ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕੋ ਹ੍ਯਾਪੁਟਾਯਤੇ| ਨ ਚੌਸਧਿਰਸੋ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯਪਿ ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ||੧੦੬|| ਤਨ੍ਵਾਲਿਪ੍ਤੇਨ ਯੇ ਦੋਸਾਸ੍ਤਾਨੇਵ ਜਨਯੇਦ੍ਭਸ਼ਮ੍| ਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕਃ ਪੀਡਯੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹੋ ਹ੍ਯਵਚਾਰਿਤਃ||੧੦੭||
View original
प्रदेहाः सर्व एवैते कर्तव्याः सम्प्रसादनाः ||९८|| क्षणे क्षणे प्रयोक्तव्याः पूर्वमुद्धृत्य लेपनम्| अधावनोद्धृते पूर्वे प्रदेहा बहुशोऽघनाः||९९|| देयाः प्रदेहाः कफजे पर्याधानोद्धृते घनाः| त्रिभागाङ्गुष्ठमात्रः स्यात् प्रलेपः कल्कपेषितः||१००|| नातिस्निग्धो न रूक्षश्च न पिण्डो न द्रवः समः| न च पर्युषितं लेपं कदाचिदवचारयेत्||१०१|| न च तेनैव लेपेन पुनर्जातु प्रलेपयेत्| क्लेदवीसर्पशूलानि सोष्णाभावात् प्रवर्तयेत्||१०२|| लेपो ह्युपरि पट्टस्य कृतः स्वेदयति व्रणम्| स्वेदजाः पिडकास्तस्य कण्डूश्चैवोपजायते||१०३|| उपर्युपरि लेपस्य लेपो यद्यवचार्यते| तानेव दोषाञ्जनयेत् पट्टस्योपरि यान् कृतः||१०४|| अतिस्निग्धोऽतिद्रवश्च लेपो यद्यवचार्यते| त्वचि न श्लिष्यते सम्यङ्न दोषं शमयत्यपि||१०५|| तन्वालिप्तं न कुर्वीत संशुष्को ह्यापुटायते| न चौषधिरसो व्याधिं प्राप्नोत्यपि च शुष्यति||१०६|| तन्वालिप्तेन ये दोषास्तानेव जनयेद्भृशम्| संशुष्कः पीडयेद्व्याधिं निःस्नेहो ह्यवचारितः||१०७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (108-114) · Śloka 114
ਅਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਨਿਵਤ੍ਤਯੇ| ਲਙ੍ਘਿਤੇਭ੍ਯੋ ਹਿਤੋ ਮਨ੍ਥੋ ਰੂਕ੍ਸਃ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ਼ਰ੍ਕਰਃ||੧੦੮|| ਮਧੁਰਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦਮ੍ਲੋ ਵਾ ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਾਨ੍ਵਿਤਃ| ਸਪਰੂਸਕਮਦ੍ਵੀਕਃ ਸਖਰ੍ਜੂਰਃ ਸ਼ਤਾਮ੍ਬੁਨਾ||੧੦੯|| ਤਰ੍ਪਣੈਰ੍ਯਵਸ਼ਾਲੀਨਾਂ ਸਸ੍ਨੇਹਾ ਚਾਵਲੇਹਿਕਾ| ਜੀਰ੍ਣੇ ਪੁਰਾਣਸ਼ਾਲੀਨਾਂ ਯੂਸੈਰ੍ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਭੋਜਨਮ੍||੧੧੦|| ਮੁਦ੍ਗਾਨ੍ਮਸੂਰਾਂਸ਼੍ਚਣਕਾਨ੍ ਯੂਸਾਰ੍ਥਮੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਅਨਮ੍ਲਾਨ੍ ਦਾਡਿਮਾਮ੍ਲਾਨ੍ ਵਾ ਪਟੋਲਾਮਲਕੈਃ ਸਹ||੧੧੧|| ਜਾਙ੍ਗਲਾਨਾਂ ਚ ਮਾਂਸਾਨਾਂ ਰਸਾਂਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ ਪਰੂਸਕਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਦਾਡਿਮਾਮਲਕਾਨ੍ਵਿਤਾਨ੍||੧੧੨|| ਰਕ੍ਤਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਮਹਾਹ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਲਯਃ ਸਸ੍ਟਿਕੈਃ ਸਹ| ਭੋਜਨਾਰ੍ਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਃ ਸੁਪਰਿਸ੍ਰੁਤਾਃ||੧੧੩|| ਯਵਗੋਧੂਮਸ਼ਾਲੀਨਾਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍| ਯੇਸਾਂ ਨਾਤ੍ਯੁਚਿਤਃ ਸ਼ਾਲਿਰ੍ਨਰਾ ਯੇ ਚ ਕਫਾਧਿਕਾਃ||੧੧੪||
View original
अन्नपानानि वक्ष्यामि विसर्पाणां निवृत्तये| लङ्घितेभ्यो हितो मन्थो रूक्षः सक्षौद्रशर्करः||१०८|| मधुरः किञ्चिदम्लो वा दाडिमामलकान्वितः| सपरूषकमृद्वीकः सखर्जूरः शृताम्बुना||१०९|| तर्पणैर्यवशालीनां सस्नेहा चावलेहिका| जीर्णे पुराणशालीनां यूषैर्भुञ्जीत भोजनम्||११०|| मुद्गान्मसूरांश्चणकान् यूषार्थमुपकल्पयेत्| अनम्लान् दाडिमाम्लान् वा पटोलामलकैः सह||१११|| जाङ्गलानां च मांसानां रसांस्तस्योपकल्पयेत्| रूक्षान् परूषकद्राक्षादाडिमामलकान्वितान्||११२|| रक्ताः श्वेता महाह्वाश्च शालयः षष्टिकैः सह| भोजनार्थे प्रशस्यन्ते पुराणाः सुपरिस्रुताः||११३|| यवगोधूमशालीनां सात्म्यान्येव प्रदापयेत्| येषां नात्युचितः शालिर्नरा ये च कफाधिकाः||११४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (115) · Śloka 115
ਵਿਦਾਹੀਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਸ੍ਵਪਨਂ ਦਿਵਾ| ਕ੍ਰੋਧਵ੍ਯਾਯਾਮਸੂਰ੍ਯਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਵਾਤਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੧੧੫||
View original
विदाहीन्यन्नपानानि विरुद्धं स्वपनं दिवा| क्रोधव्यायामसूर्याग्निप्रवातांश्च विवर्जयेत्||११५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (116-117) · Śloka 117
ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਦਸ੍ਮਾਚ੍ਛੀਤਪ੍ਰਾਯਾਣਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ| ਰੂਕ੍ਸਪ੍ਰਾਯਾਣਿ ਕਫਜੇ ਸ੍ਨੈਹਿਕਾਨ੍ਯਨਿਲਾਤ੍ਮਕੇ||੧੧੬|| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਗ੍ਨਿਵੀਸਰ੍ਪਣੇ ਹਿਤਮ੍| ਕਫਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਰ੍ਦਮਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤੇ||੧੧੭||
View original
कुर्याच्चिकित्सितादस्माच्छीतप्रायाणि पैत्तिके| रूक्षप्रायाणि कफजे स्नैहिकान्यनिलात्मके||११६|| वातपित्तप्रशमनमग्निवीसर्पणे हितम्| कफपित्तप्रशमनं प्रायः कर्दमसञ्ज्ञिते||११७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (118-138) · Śloka 138
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵੀਸਰ੍ਪਮਾਦਿਤਃ| ਰੂਕ੍ਸਣੈਰ੍ਲਙ੍ਘਨੈਃ ਸੇਕੈਃ ਪ੍ਰਦੇਹੈਃ ਪਾਞ੍ਚਵਲ੍ਕਲੈਃ||੧੧੮|| ਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸੈਰ੍ਜਲੌਕੋਭਿਰ੍ਵਮਨੈਃ ਸਵਿਰੇਚਨੈਃ| ਘਤੈਃ ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਕਾਲਜ੍ਞਃ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍||੧੧੯|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਯ ਰਕ੍ਤੇ ਚਾਪ੍ਯਵਸੇਚਿਤੇ| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਂ ਕਰ੍ਮ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵੀਸਰ੍ਪਿਣੇ ਹਿਤਮ੍||੧੨੦|| ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾਭਿਰੁਸ੍ਣਾਭਿਰੁਪਨਾਹਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਭਿਰ੍ਵੇਸ਼ਵਾਰੈਰ੍ਵਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵੀਸਰ੍ਪਸ਼ੂਲਿਨਾਮ੍||੧੨੧|| ਦਸ਼ਮੂਲੋਪਸਿਦ੍ਧੇਨ ਤੈਲੇਨੋਸ੍ਣੇਨ ਸੇਚਯੇਤ੍| ਕੁਸ੍ਠਤੈਲੇਨ ਚੋਸ੍ਣੇਨ ਪਾਕ੍ਯਕ੍ਸਾਰਯੁਤੇਨ ਚ||੧੨੨|| ਗੋਮੂਤ੍ਰੈਃ ਪਤ੍ਰਨਿਰ੍ਯੂਹੈਰੁਸ੍ਣੈਰ੍ਵਾ ਪਰਿਸੇਚਯੇਤ੍| ਸੁਖੋਸ੍ਣਯਾ ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਪਿਸ੍ਟਯਾ ਚਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਯਾ||੧੨੩|| ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੂਲਕਕਲ੍ਕੇਨ ਨਕ੍ਤਮਾਲਤ੍ਵਚਾਪਿ ਵਾ| ਬਿਭੀਤਕਤ੍ਵਚਾਂ ਵਾਪਿ ਕਲ੍ਕੇਨੋਸ੍ਣੇਨ ਲੇਪਯੇਤ੍||੧੨੪|| ਬਲਾਂ ਨਾਗਬਲਾਂ ਪਥ੍ਯਾਂ ਭੂਰ੍ਜਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਬਿਭੀਤਕਮ੍| ਵਂਸ਼ਪਤ੍ਰਾਣ੍ਯਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਪ੍ਰਲੇਪਨਮ੍||੧੨੫|| ਦਨ੍ਤੀ ਚਿਤ੍ਰਕਮੂਲਤ੍ਵਕ੍ ਸੁਧਾਰ੍ਕਪਯਸੀ ਗੁਡਃ| ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥਿ ਕਾਸੀਸਂ ਲੇਪੋ ਭਿਨ੍ਦ੍ਯਾਚ੍ਛਿਲਾਮਪਿ||੧੨੬|| ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਾਸ੍ਥਿਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਕਿਂ ਪੁਨਃ ਕਫਸਮ੍ਭਵਮ੍| ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਸ੍ਥਿਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਭਿਨ੍ਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਭੇਸਜੈਰਿਮੈਃ||੧੨੭|| ਮੂਲਕਾਨਾਂ ਕੁਲਤ੍ਥਾਨਾਂ ਯੂਸੈਃ ਸਕ੍ਸਾਰਦਾਡਿਮੈਃ| ਗੋਧੂਮਾਨ੍ਨੈਰ੍ਯਵਾਨ੍ਨੈਰ੍ਵਾ ਸਸੀਧੁਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰੈਃ||੧੨੮|| ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰੈਰ੍ਵਾਰੁਣੀਮਣ੍ਡੈਰ੍ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਰਸਾਨ੍ਵਿਤੈਃ| ਤ੍ਰਿਫਲਾਯਾਃ ਪ੍ਰਯੋਗੈਸ਼੍ਚ ਪਿਪ੍ਪਲੀਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਂਯੁਤੈਃ||੧੨੯|| ਮੁਸ੍ਤਭਲ੍ਲਾਤਸ਼ਕ੍ਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗੈਰ੍ਮਾਕ੍ਸਿਕਸ੍ਯ ਚ| ਦੇਵਦਾਰੁਗੁਡੂਚ੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਗੈਰ੍ਗਿਰਿਜਸ੍ਯ ਚ||੧੩੦|| ਧੂਮੈਰ੍ਵਿਰੇਕੈਃ ਸ਼ਿਰਸਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਰ੍ਗੁਲ੍ਮਭੇਦਨੈਃ| ਅਯੋਲਵਣਪਾਸਾਣਹੇਮਤਾਮ੍ਰਪ੍ਰਪੀਡਨੈਃ||੧੩੧|| ਆਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਃ ਸਿਦ੍ਧਾਭਿਰ੍ਵਿਵਿਧਾਭਿਰ੍ਬਲੀ ਸ੍ਥਿਰਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਪਾਸਾਣਕਠਿਨੋ ਯਦਾ ਨੈਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ||੧੩੨|| ਅਥਾਸ੍ਯ ਦਾਹਃ ਕ੍ਸਾਰੇਣ ਸ਼ਰੈਰ੍ਹੇਮ੍ਨਾਥ ਵਾ ਹਿਤਃ| ਪਾਕਿਭਿਃ ਪਾਚਯਿਤ੍ਵਾ ਵਾ ਪਾਟਯਿਤ੍ਵਾ ਸਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍||੧੩੩|| ਮੋਕ੍ਸਯੇਦ੍ਬਹੁਸ਼ਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਮਾਗਤਮ੍| ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਪਹਤੇ ਰਕ੍ਤੇ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਿਦੌਸਧਮ੍||੧੩੪|| ਧੂਮੋ ਵਿਰੇਕਃ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਪਰਿਮਰ੍ਦਨਮ੍| ਅਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਦੋਸੇ ਚ ਪਾਚਨਂ ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੧੩੫|| ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਦਾਹਪਾਕਾਭ੍ਯਾਂ ਭਿਸਕ੍ ਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣੈਃ| ਬਾਹ੍ਯੈਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੈਸ਼੍ਚੈਵ ਵ੍ਰਣਵਤ੍ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍||੧੩੬|| ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਂ ਵਿਡਙ੍ਗਾਨਿ ਦਾਰ੍ਵੀਂ ਕਾਰਞ੍ਜਕਂ ਫਲਮ੍| ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਤੈਲਂ ਵਿਪਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵ੍ਰਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੧੩੭|| ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯੋਪਦਿਸ੍ਟੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਚਾਪ੍ਯੁਪਾਚਰੇਤ੍| ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿਭਾਗਜ੍ਞੋ ਵ੍ਰਣਾਨ੍ ਵੀਸਰ੍ਪਜਾਨ੍ ਬੁਧਃ||੧੩੮|| ਇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਿਸਰ੍ਪਚਿਕਿਤ੍ਸਾ|
View original
रक्तपित्तोत्तरं दृष्ट्वा ग्रन्थिवीसर्पमादितः| रूक्षणैर्लङ्घनैः सेकैः प्रदेहैः पाञ्चवल्कलैः||११८|| सिरामोक्षैर्जलौकोभिर्वमनैः सविरेचनैः| घृतैः कषायतिक्तैश्च कालज्ञः समुपाचरेत्||११९|| ऊर्ध्वं चाधश्च शुद्धाय रक्ते चाप्यवसेचिते| वातश्लेष्महरं कर्म ग्रन्थिवीसर्पिणे हितम्||१२०|| उत्कारिकाभिरुष्णाभिरुपनाहः प्रशस्यते| स्निग्धाभिर्वेशवारैर्वा ग्रन्थिवीसर्पशूलिनाम्||१२१|| दशमूलोपसिद्धेन तैलेनोष्णेन सेचयेत्| कुष्ठतैलेन चोष्णेन पाक्यक्षारयुतेन च||१२२|| गोमूत्रैः पत्रनिर्यूहैरुष्णैर्वा परिषेचयेत्| सुखोष्णया प्रदिह्याद्वा पिष्टया चाश्वगन्धया||१२३|| शुष्कमूलककल्केन नक्तमालत्वचाऽपि वा| बिभीतकत्वचां वाऽपि कल्केनोष्णेन लेपयेत्||१२४|| बलां नागबलां पथ्यां भूर्जग्रन्थिं बिभीतकम्| वंशपत्राण्यग्निमन्थं कुर्याद्ग्रन्थिप्रलेपनम्||१२५|| दन्ती चित्रकमूलत्वक् सुधार्कपयसी गुडः| भल्लातकास्थि कासीसं लेपो भिन्द्याच्छिलामपि||१२६|| बहिर्मार्गास्थितं ग्रन्थिं किं पुनः कफसम्भवम्| दीर्घकालस्थितं ग्रन्थिं भिन्द्याद्वा भेषजैरिमैः||१२७|| मूलकानां कुलत्थानां यूषैः सक्षारदाडिमैः| गोधूमान्नैर्यवान्नैर्वा ससीधुमधुशर्करैः||१२८|| सक्षौद्रैर्वारुणीमण्डैर्मातुलुङ्गरसान्वितैः| त्रिफलायाः प्रयोगैश्च पिप्पलीक्षौद्रसंयुतैः||१२९|| मुस्तभल्लातशक्तूनां प्रयोगैर्माक्षिकस्य च| देवदारुगुडूच्योश्च प्रयोगैर्गिरिजस्य च||१३०|| धूमैर्विरेकैः शिरसः पूर्वोक्तैर्गुल्मभेदनैः| अयोलवणपाषाणहेमताम्रप्रपीडनैः||१३१|| आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर्विविधाभिर्बली स्थिरः| ग्रन्थिः पाषाणकठिनो यदा नैवोपशाम्यति||१३२|| अथास्य दाहः क्षारेण शरैर्हेम्नाऽथ वा हितः| पाकिभिः पाचयित्वा वा पाटयित्वा समुद्धरेत्||१३३|| मोक्षयेद्बहुशश्चास्य रक्तमुत्क्लेशमागतम्| पुनश्चापहृते रक्ते वातश्लेष्मजिदौषधम्||१३४|| धूमो विरेकः शिरसः स्वेदनं परिमर्दनम्| अप्रशाम्यति दोषे च पाचनं वा प्रशस्यते||१३५|| प्रक्लिन्नं दाहपाकाभ्यां भिषक् शोधनरोपणैः| बाह्यैश्चाभ्यन्तरैश्चैव व्रणवत् समुपाचरेत्||१३६|| कम्पिल्लकं विडङ्गानि दार्वीं कारञ्जकं फलम्| पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं ग्रन्थिव्रणचिकित्सितम्||१३७|| द्विव्रणीयोपदिष्टेन कर्मणा चाप्युपाचरेत्| देशकालविभागज्ञो व्रणान् वीसर्पजान् बुधः||१३८|| इति ग्रन्थिविसर्पचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (139-140) · Śloka 140
ਯ ਏਵ ਵਿਧਿਰੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨਾਂ ਵਿਨਿਵਤ੍ਤਯੇ| ਸ ਏਵ ਗਲਗਣ੍ਡਾਨਾਂ ਕਫਜਾਨਾਂ ਨਿਵਤ੍ਤਯੇ||੧੩੯|| ਗਲਗਣ੍ਡਾਸ੍ਤੁ ਵਾਤੋਤ੍ਥਾ ਯੇ ਕਫਾਨੁਗਤਾ ਨਣਾਮ੍| ਘਤਕ੍ਸੀਰਕਸਾਯਾਣਾਮਭ੍ਯਾਸਾਨ੍ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ||੧੪੦||
View original
य एव विधिरुद्दिष्टो ग्रन्थीनां विनिवृत्तये| स एव गलगण्डानां कफजानां निवृत्तये||१३९|| गलगण्डास्तु वातोत्था ये कफानुगता नृणाम्| घृतक्षीरकषायाणामभ्यासान्न भवन्ति ते||१४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (141-143) · Śloka 143
ਯਾਨੀਹੋਕ੍ਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਨਿਵਤ੍ਤਯੇ| ਏਕਤਸ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਮੇਕਤਃ||੧੪੧|| ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਨ ਹ੍ਯਸਂਸਸ੍ਟੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇਨ ਜਾਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਾਧਾਰਣਂ ਸਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮੇਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੧੪੨|| ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਾਨ੍ਨ ਚ ਨੋਕ੍ਤਃ ਸਮਾਸਤਃ| ਸਮਾਸਵ੍ਯਾਸਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੁਪਾਚਰੇਤ੍||੧੪੩||
View original
यानीहोक्तानि कर्माणि विसर्पाणां निवृत्तये| एकतस्तानि सर्वाणि रक्तमोक्षणमेकतः||१४१|| विसर्पो न ह्यसंसृष्टो रक्तपित्तेन जायते| तस्मात् साधारणं सर्वमुक्तमेतच्चिकित्सितम्||१४२|| विशेषो दोषवैषम्यान्न च नोक्तः समासतः| समासव्यासनिर्दिष्टां क्रियां विद्वानुपाचरेत्||१४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (144-146) · Śloka 146
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਨਿਰੁਕ੍ਤਂ ਨਾਮਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾ ਦੂਸ੍ਯਾਣਿ ਹੇਤਵਃ| ਆਸ਼੍ਰਯੋ ਮਾਰ੍ਗਤਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਸਰ੍ਪਗੁਰੁਲਾਘਵਮ੍||੧੪੪|| ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾ ਯੇ ਚ ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣ ਉਪਦ੍ਰਵਃ| ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਨ ਚ, ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਸਾਧਨਂ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍||੧੪੫|| ਇਤਿ ਪਿਪ੍ਰਕ੍ਸਵੇ ਸਿਦ੍ਧਿਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਯ ਧੀਮਤੇ| ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਰੁਵਾਚੇਦਂ ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੧੪੬||
View original
तत्र श्लोकाः- निरुक्तं नामभेदाश्च दोषा दूष्याणि हेतवः| आश्रयो मार्गतश्चैव विसर्पगुरुलाघवम्||१४४|| लिङ्गान्युपद्रवा ये च यल्लक्षण उपद्रवः| साध्यत्वं, न च, साध्यानां साधनं च यथाक्रमम्||१४५|| इति पिप्रक्षवे सिद्धिमग्निवेशाय धीमते| पुनर्वसुरुवाचेदं विसर्पाणां चिकित्सितम्||१४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਸਰ੍ਪਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮੈਕਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने विसर्पचिकित्सितं नामैकविंशोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon