athātō'vākśirasīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातोऽवाक्शिरसीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
uktānuktariṣṭaparigrāhakē'dhyāyadvayē vaktavyē chāyariṣṭābhidhāyakatvasādharmyādavākśirasīyō'bhidhīyatē||1-2||
avākśirā vā jihmā vā yasya vā viśirā bhavēt| jantō rūpapraticchāyā nainamicchēccikitsitum||3|| jaṭībhūtāni pakṣmāṇi dr̥ṣṭiścāpi nigr̥hyatē | yasya jantōrna taṁ dhīrō bhēṣajēnōpapādayēt||4|| yasya śūnāni vartmāni na samāyānti śuṣyataḥ| cakṣuṣī cōpadihyētē yathā prētastathaiva saḥ||5|| bhruvōrvā yadi vā mūrdhni sīmantāvartakān bahūn| apūrvānakr̥tān vyaktān dr̥ṣṭvā maraṇamādiśēt||6|| tryahamētēna jīvanti lakṣaṇēnāturā narāḥ| arōgāṇāṁ punastvētat ṣaḍrātraṁ paramucyatē ||7||
अवाक्शिरा वा जिह्मा वा यस्य वा विशिरा भवेत्| जन्तो रूपप्रतिच्छाया नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्||३|| जटीभूतानि पक्ष्माणि दृष्टिश्चापि निगृह्यते | यस्य जन्तोर्न तं धीरो भेषजेनोपपादयेत्||४|| यस्य शूनानि वर्त्मानि न समायान्ति शुष्यतः| चक्षुषी चोपदिह्येते यथा प्रेतस्तथैव सः||५|| भ्रुवोर्वा यदि वा मूर्ध्नि सीमन्तावर्तकान् बहून्| अपूर्वानकृतान् व्यक्तान् दृष्ट्वा मरणमादिशेत्||६|| त्र्यहमेतेन जीवन्ति लक्षणेनातुरा नराः| अरोगाणां पुनस्त्वेतत् षड्रात्रं परमुच्यते ||७||
🔊 Audio coming soon
avākśirā iti ūrdhvapādaḥ| ētacchāyāprakaraṇavaktavyamapi śīghramārakatvakhyāpanārthamiha śīghramārakariṣṭēṣu paṭhitam| atra hyariṣṭāni tryahādimārakāṇi vaktavyāni| na samāyāntīti na parasparaṁ milanti| apūrvāniti asahajān| akr̥tāniti prayatnēnākr̥tān||3-7||
āyamyōtpāṭitān kēśān yō narō nāvabudhyatē| anāturō vā rōgī vā ṣaḍrātraṁ nātivartatē||8|| yasya kēśā nirabhyaṅgā dr̥śyantē'bhyaktasannibhāḥ| uparuddhāyuṣaṁ jñātvā taṁ dhīraḥ parivarjayēt||9||
आयम्योत्पाटितान् केशान् यो नरो नावबुध्यते| अनातुरो वा रोगी वा षड्रात्रं नातिवर्तते||८|| यस्य केशा निरभ्यङ्गा दृश्यन्तेऽभ्यक्तसन्निभाः| उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
āyamyēti balādākr̥ṣya| yadyapi “tasya kēśalōmāni” (iṁ.a.3) ityādinaiva ētadariṣṭamityuktaṁ, tathā'pīhāturasvasthaviṣayapratipādanārthaṁ punarabhidhānam| kiñca, tatra ‘pralucyēran’ iti padēna kēśānāmanutpāṭanamuktaṁ, nēha tathēti viśēṣaḥ||8-9||
glāyatē nāsikāvaṁśaḥ pr̥thutvaṁ yasya gacchati| aśūnaḥ śūnasaṅkāśaḥ pratyākhyēyaḥ sa jānatā||10|| atyarthavivr̥tā yasya yasya cātyarthasaṁvr̥tā| jihmā vā pariśuṣkā vā nāsikā na sa jīvati||11|| mukhaṁ śabdaśravāvōṣṭhau śuklaśyāvātilōhitau| vikr̥tyā yasya vā nīlau na sa rōgādvimucyatē||12||
ग्लायते नासिकावंशः पृथुत्वं यस्य गच्छति| अशूनः शूनसङ्काशः प्रत्याख्येयः स जानता||१०|| अत्यर्थविवृता यस्य यस्य चात्यर्थसंवृता| जिह्मा वा परिशुष्का वा नासिका न स जीवति||११|| मुखं शब्दश्रवावोष्ठौ शुक्लश्यावातिलोहितौ| विकृत्या यस्य वा नीलौ न स रोगाद्विमुच्यते||१२||
🔊 Audio coming soon
glāyata iti daurbalyaṁ bhajatē| aśūna iti paramārthatō'śūnaḥ| vivr̥tēti nirgatā| saṁvr̥tēti praviṣṭā| śabdaśravau karṇau| vikr̥tyēti sahajaṁ vinā, tathā hētuṁ vinētyarthaḥ||10-12||
asthiśvētā dvijā yasya puṣpitāḥ paṅkasaṁvr̥tāḥ| vikr̥tyā na sa rōgaṁ taṁ vihāyārōgyamaśnutē||13|| stabdhā niścētanā gurvī kaṇṭakōpacitā bhr̥śam| śyāvā śuṣkā'thavā śūnā prētajihvā visarpiṇī||14|| dīrghamucchvasya yō hrasvaṁ narō niḥśvasya tāmyati| uparuddhāyuṣaṁ jñātvā taṁ dhīraḥ parivarjayēt||15|| hastau pādau ca manyē ca tālu caivātiśītalam| bhavatyāyuḥkṣayē krūramathavā'pi bhavēnmr̥du||16|| ghaṭṭayañjānunā jānu pādāvudyamya pātayan| yō'pāsyati muhurvakramāturō na sa jīvati||17|| dantaiśchindannakhāgrāṇi nakhaicchindañchirōruhān| kāṣṭhēna bhūmiṁ vilikhanna rōgāt parimucyatē||18|| dantān khādati yō jāgradasāmnā virudan hasan| vijānāti na cēdduḥkhaṁ na sa rōgādvimucyatē||19|| muhurhasan muhuḥ kṣvēḍan śayyāṁ pādēna hanti yaḥ| uccaiśchidrāṇi vimr̥śannāturō na sa jīvati||20||
अस्थिश्वेता द्विजा यस्य पुष्पिताः पङ्कसंवृताः| विकृत्या न स रोगं तं विहायारोग्यमश्नुते||१३|| स्तब्धा निश्चेतना गुर्वी कण्टकोपचिता भृशम्| श्यावा शुष्काऽथवा शूना प्रेतजिह्वा विसर्पिणी||१४|| दीर्घमुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं नरो निःश्वस्य ताम्यति| उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्||१५|| हस्तौ पादौ च मन्ये च तालु चैवातिशीतलम्| भवत्यायुःक्षये क्रूरमथवाऽपि भवेन्मृदु||१६|| घट्टयञ्जानुना जानु पादावुद्यम्य पातयन्| योऽपास्यति मुहुर्वक्रमातुरो न स जीवति||१७|| दन्तैश्छिन्दन्नखाग्राणि नखैच्छिन्दञ्छिरोरुहान्| काष्ठेन भूमिं विलिखन्न रोगात् परिमुच्यते||१८|| दन्तान् खादति यो जाग्रदसाम्ना विरुदन् हसन्| विजानाति न चेद्दुःखं न स रोगाद्विमुच्यते||१९|| मुहुर्हसन् मुहुः क्ष्वेडन् शय्यां पादेन हन्ति यः| उच्चैश्छिद्राणि विमृशन्नातुरो न स जीवति||२०||
🔊 Audio coming soon
asthivacchvētā asthiśvētāḥ| visarpiṇī bahirnirgatā| niḥśvasyēti antarōcchvāsaṁ nītvā| apāsyati muhuriti mukhamākṣipati| asāmnā iti uccaiḥ| uccaiśchidrāṇīti nāsākarṇākṣisrōtāṁsi||13-20||
yairvindati purā bhāvaiḥ samētaiḥ paramāṁ ratim| tairēvāramamāṇasya glāsnōrmaraṇamādiśēt||21|| na bibharti śirō grīvā na pr̥ṣṭhaṁ bhāramātmanaḥ| na hanū piṇḍamāsyasthamāturasya mumūrṣataḥ||22|| sahasā jvarasantāpastr̥ṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ| viślēṣaṇaṁ ca sandhīnāṁ mumūrṣōrupajāyatē||23|| gōsargē vadanādyasya svēdaḥ pracyavatē bhr̥śam| lēpajvarōpataptasya durlabhaṁ tasya jīvitam||24|| nōpaiti kaṇṭhamāhārō jihvā kaṇṭhamupaiti ca| āyuṣyantaṁ gatē jantōrbalaṁ ca parihīyatē||25|| śirō vikṣipatē kr̥cchrānmuñcayitvā prapāṇikau| lalāṭasrupratasvēdō mumūrṣuścyutabandhanaḥ ||26|| tatra ślōkaḥ- imāni liṅgāni narēṣu buddhimān vibhāvayētāvahitō mumūrṣuṣu| kṣaṇēna bhūtvā hyupayānti kānicinnacāphalaṁ liṅgamihāsti kiñcana||27||
यैर्विन्दति पुरा भावैः समेतैः परमां रतिम्| तैरेवारममाणस्य ग्लास्नोर्मरणमादिशेत्||२१|| न बिभर्ति शिरो ग्रीवा न पृष्ठं भारमात्मनः| न हनू पिण्डमास्यस्थमातुरस्य मुमूर्षतः||२२|| सहसा ज्वरसन्तापस्तृष्णा मूर्च्छा बलक्षयः| विश्लेषणं च सन्धीनां मुमूर्षोरुपजायते||२३|| गोसर्गे वदनाद्यस्य स्वेदः प्रच्यवते भृशम्| लेपज्वरोपतप्तस्य दुर्लभं तस्य जीवितम्||२४|| नोपैति कण्ठमाहारो जिह्वा कण्ठमुपैति च| आयुष्यन्तं गते जन्तोर्बलं च परिहीयते||२५|| शिरो विक्षिपते कृच्छ्रान्मुञ्चयित्वा प्रपाणिकौ| ललाटस्रुप्रतस्वेदो मुमूर्षुश्च्युतबन्धनः ||२६|| तत्र श्लोकः- इमानि लिङ्गानि नरेषु बुद्धिमान् विभावयेतावहितो मुमूर्षुषु| क्षणेन भूत्वा ह्युपयान्ति कानिचिन्नचाफलं लिङ्गमिहास्ति किञ्चन||२७||
🔊 Audio coming soon
glāsnōriti kṣīyamāṇasya| bhāramātmana iti ūrdhvaśarīram| pr̥ṣṭhamiti śarīrādhōbhāgaḥ| gōsargē iti pratyūṣē| lēpajvaraḥ svalpaśītayuktaḥ kaphajvaraḥ| kr̥cchrāditi aśīghraṁ muñcayitvā, prapāṇikau maṇibandhādūrdhvaṁ kūrparaparyantaṁ (śirō vikṣipati)||21-27||
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē indriyasthānē'vākśirasīyamindriyaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थानेऽवाक्शिरसीयमिन्द्रियं नामाष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthānē'vākśirasīyamindriyaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||