Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতঃ পঞ্চকর্মীযাং সিদ্ধিং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
View original
अथातः पञ्चकर्मीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
2. pañcakarmīyā siddhiḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
যেষাং যস্মাত্ পঞ্চকর্মাণ্যগ্নিবেশ ন কারযেত্| যেষাং চ কারযেত্তানি তত্ সর্বং সম্প্রবক্ষ্যতে||৩||
View original
येषां यस्मात् पञ्चकर्माण्यग्निवेश न कारयेत्| येषां च कारयेत्तानि तत् सर्वं सम्प्रवक्ष्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 7
চণ্ডঃ সাহসিকো ভীরুঃ কৃতঘ্নো ব্যগ্র এব চ| সদ্রাজভিষজাং দ্বেষ্টা তদ্দ্বিষ্টঃ শোকপীডিতঃ||৪|| যাদৃচ্ছিকো মুমূর্ষুশ্চ বিহীনঃ করণৈশ্চ যঃ| বৈরী বৈদ্যবিদগ্ধশ্চ শ্রদ্ধাহীনঃ সুশঙ্কিতঃ||৫|| ভিষজামবিধেযশ্চ নোপক্রম্যা ভিষগ্বিদা| এতানুপচরন্ বৈদ্যো বহূন্ দোষানবাপ্নুযাত্||৬|| এভ্যোঽন্যে সমুপক্রম্যা নরাঃ সর্বৈরুপক্রমৈঃ| অবস্থাং প্রবিভজ্যৈষাং বর্জ্যং কার্যং চ বক্ষ্যতে||৭||
View original
चण्डः साहसिको भीरुः कृतघ्नो व्यग्र एव च| सद्राजभिषजां द्वेष्टा तद्द्विष्टः शोकपीडितः||४|| यादृच्छिको मुमूर्षुश्च विहीनः करणैश्च यः| वैरी वैद्यविदग्धश्च श्रद्धाहीनः सुशङ्कितः||५|| भिषजामविधेयश्च नोपक्रम्या भिषग्विदा| एतानुपचरन् वैद्यो बहून् दोषानवाप्नुयात्||६|| एभ्योऽन्ये समुपक्रम्या नराः सर्वैरुपक्रमैः| अवस्थां प्रविभज्यैषां वर्ज्यं कार्यं च वक्ष्यते||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 9
অবম্যাস্তাবত্- ক্ষতক্ষীণাতিস্থূলাতিকৃশবালবৃদ্ধদুর্বলশ্রান্তপিপাসিতক্ষুধিতকর্মভারাধ্বহতোপবাসমৈথুনাধ্যযনব্যাযামচিন্তা- প্রসক্তক্ষামগর্ভিণীসুকুমারসংবৃতকোষ্ঠদুশ্ছর্দনোর্ধ্বরক্তপিত্তপ্রসক্তচ্ছর্দিরূর্ধ্ববাতাস্থাপিতানুবাসিতহৃদ্রোগোদাবর্তমূত্রাঘাত- প্লীহগুল্মোদরাষ্ঠীলাস্বরোপঘাততিমিরশিরশঙ্খকর্ণাক্ষিশূলার্তাঃ||৮|| তত্র ক্ষতস্য ভূযঃ ক্ষণনাদ্রক্তাতিপ্রবৃত্তিঃ স্যাত্, ক্ষীণাতিস্থূলকৃশবালবৃদ্ধদুর্বলানামৌষধবলাসহত্বাত্ প্রাণোপরোধঃ, শ্রান্তপিপাসিতক্ষুধিতানাং চ তদ্বত্, কর্মভারাধ্বহতোপবাসমৈথুনাধ্যযনব্যাযামচিন্তাপ্রসক্তক্ষামাণাং রৌক্ষ্যাদ্বাতরক্তচ্ছেদক্ষতভযং স্যাত্, গর্ভিণ্যা গর্ভব্যাপদামগর্ভভ্রংশাচ্চদারুণা রোগপ্রাপ্তিঃ, সুকুমারস্য হৃদযাপকর্ষণাদূর্ধ্বমধো বা রুধিরাতিপ্রবৃত্তিঃ, সংবৃতকোষ্ঠদুশ্ছছর্দনযোরতিমাত্রপ্রবাহণাদ্দোষাঃ সমুত্ক্লিষ্টা অন্তঃকোষ্ঠে জনযন্ত্যন্তর্বিসর্পং স্তম্ভং জাড্যং বৈচিত্ত্যং মরণং বা, ঊর্ধ্বগরক্তপিত্তিন উদানমুত্ক্ষিপ্য প্রাণান্ হরেদ্রক্তং চাতিপ্রবর্তযেত্, প্রসক্তচ্ছর্দেস্তদ্বত্, ঊর্ধ্ববাতাস্থাপিতানুবাসিতানামূর্ধ্বং বাতাতিপ্রবৃত্তিঃ, হৃদ্রোগিণোহৃদযোপরোধঃ, উদাবর্তিনো ঘোরতর উদাবর্তঃ স্যাচ্ছীঘ্রতরহন্তা, মূত্রাঘাতাদিভিরার্তানাং তীব্রতরশূলপ্রাদুর্ভাবঃ, তিমিরার্তানাং তিমিরাতিবৃদ্ধিঃ, শিরঃশূলাদিষু শূলাতিবৃদ্ধিঃ; তস্মাদেতে ন বম্যাঃ| সর্বেষ্বপি তু খল্বেতেষু বিষগরবিরুদ্ধাজীর্ণাভ্যবহারামকৃতেষ্বপ্রতিষিদ্ধং শীঘ্রতরকারিত্বাদেষামিতি ||৯||
View original
अवम्यास्तावत्- क्षतक्षीणातिस्थूलातिकृशबालवृद्धदुर्बलश्रान्तपिपासितक्षुधितकर्मभाराध्वहतोपवासमैथुनाध्ययनव्यायामचिन्ता- प्रसक्तक्षामगर्भिणीसुकुमारसंवृतकोष्ठदुश्छर्दनोर्ध्वरक्तपित्तप्रसक्तच्छर्दिरूर्ध्ववातास्थापितानुवासितहृद्रोगोदावर्तमूत्राघात- प्लीहगुल्मोदराष्ठीलास्वरोपघाततिमिरशिरशङ्खकर्णाक्षिशूलार्ताः||८|| तत्र क्षतस्य भूयः क्षणनाद्रक्तातिप्रवृत्तिः स्यात्, क्षीणातिस्थूलकृशबालवृद्धदुर्बलानामौषधबलासहत्वात् प्राणोपरोधः, श्रान्तपिपासितक्षुधितानां च तद्वत्, कर्मभाराध्वहतोपवासमैथुनाध्ययनव्यायामचिन्ताप्रसक्तक्षामाणां रौक्ष्याद्वातरक्तच्छेदक्षतभयं स्यात्, गर्भिण्या गर्भव्यापदामगर्भभ्रंशाच्चदारुणा रोगप्राप्तिः, सुकुमारस्य हृदयापकर्षणादूर्ध्वमधो वा रुधिरातिप्रवृत्तिः, संवृतकोष्ठदुश्छछर्दनयोरतिमात्रप्रवाहणाद्दोषाः समुत्क्लिष्टा अन्तःकोष्ठे जनयन्त्यन्तर्विसर्पं स्तम्भं जाड्यं वैचित्त्यं मरणं वा, ऊर्ध्वगरक्तपित्तिन उदानमुत्क्षिप्य प्राणान् हरेद्रक्तं चातिप्रवर्तयेत्, प्रसक्तच्छर्देस्तद्वत्, ऊर्ध्ववातास्थापितानुवासितानामूर्ध्वं वातातिप्रवृत्तिः, हृद्रोगिणोहृदयोपरोधः, उदावर्तिनो घोरतर उदावर्तः स्याच्छीघ्रतरहन्ता, मूत्राघातादिभिरार्तानां तीव्रतरशूलप्रादुर्भावः, तिमिरार्तानां तिमिरातिवृद्धिः, शिरःशूलादिषु शूलातिवृद्धिः; तस्मादेते न वम्याः| सर्वेष्वपि तु खल्वेतेषु विषगरविरुद्धाजीर्णाभ्यवहारामकृतेष्वप्रतिषिद्धं शीघ्रतरकारित्वादेषामिति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
শেষাস্তু বম্যাঃ; বিশেষতস্তু পীনসকুষ্ঠনবজ্বররাজযক্ষ্মকাসশ্বাসগলগ্রহগলগণ্ডশ্লীপদমেহমন্দাগ্নিবিরুদ্ধাজীর্ণান্ন বিসূচিকালসকবিষগরপীতদষ্টদিগ্ধবিদ্ধাধঃশোণিতপিত্তপ্রসেক (দুর্নাম ) হৃল্লাসারোচকাবিপাকাপচ্যপস্মারোন্মাদাতিসারশোফপাণ্ডুরোগমুখপাকদুষ্টস্তন্যাদযঃ শ্লেষ্মব্যাধযো বিশেষেণ মহারোগাধ্যাযোক্তাশ্চ; এতেষু হি বমনং প্রধানতমমিত্যুক্তং কেদারসেতুভেদে শাল্যাদ্যশোষদোষবিনাশবত্||১০||
View original
शेषास्तु वम्याः; विशेषतस्तु पीनसकुष्ठनवज्वरराजयक्ष्मकासश्वासगलग्रहगलगण्डश्लीपदमेहमन्दाग्निविरुद्धाजीर्णान्न विसूचिकालसकविषगरपीतदष्टदिग्धविद्धाधःशोणितपित्तप्रसेक (दुर्नाम ) हृल्लासारोचकाविपाकापच्यपस्मारोन्मादातिसारशोफपाण्डुरोगमुखपाकदुष्टस्तन्यादयः श्लेष्मव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेषु हि वमनं प्रधानतममित्युक्तं केदारसेतुभेदे शाल्याद्यशोषदोषविनाशवत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12
অবিরেচ্যাস্তু সুভগক্ষতগুদমুক্তনালাধোভাগরক্তপিত্তিবিলঙ্ঘিতদুর্বলেন্দ্রিযাল্পাগ্নিনিরূঢকামাদিব্যগ্রাজীর্ণিনবজ্বরি- মদাত্যযিতাধ্মাতশল্যার্দিতাভিহতাতিস্নিগ্ধরূক্ষদারুণকোষ্ঠাঃ ক্ষতাদযশ্চ গর্ভিণ্যন্তাঃ||১১|| তত্র সুভগস্য সুকুমারোক্তো দোষঃ স্যাত্, ক্ষতগুদস্য ক্ষতে গুদে প্রাণোপরোধকরীং রুজাং জনযেত্, মুক্তনালমতিপ্রবৃত্ত্যা হন্যাত্, অধোভাগরক্তপিত্তিনং তদ্বত্, বিলঙ্ঘিতদুর্বলেন্দ্রিযাল্পাগ্নিনিরূঢা ঔষধবেগং ন সহেরন্, কামাদিব্যগ্রমনসো ন প্রবর্ততে কৃচ্ছ্রেণ বা প্রবর্তমানমযোগদোষান্ কুর্যাত্, অজীর্ণিন আমদোষঃ স্যাত্, নবজ্বরিণোঽবিপক্বান্ দোষান্ ন নির্হরেদ্ বাতমেব চ কোপযেত্, মদাত্যযিতস্য মদ্যক্ষীণে দেহে বাযুঃ প্রাণোপরোধং কুর্যাত্, আধ্মাতস্যাধমতো বা পুরীষকোষ্ঠে নিচিতো বাযুর্বিসর্পন্ সহসাঽঽনাহং তীব্রতরং মরণং বা জনযেত্, শল্যার্দিতাভিহতযোঃ ক্ষতে বাযুরাশ্রিতো জীবিতং হিংস্যাত্, অতিস্নিগ্ধস্যাতিযোগভযং ভবেত্, রূক্ষস্য বাযুরঙ্গপ্রগ্রহং কুর্যাত্, দারুণকোষ্ঠস্য বিরেচনোদ্ধতা দোষা হৃচ্ছূলপর্বভেদানাহাঙ্গমর্দচ্ছর্দিমূর্চ্ছাক্লমাঞ্জনযিত্বা প্রাণান্ হন্যুঃ, ক্ষতাদীনাং গর্ভিণ্যন্তানাং ছর্দনোক্তো দোষঃ স্যাত্; তস্মাদেতে ন বিরেচ্যাঃ||১২||
View original
अविरेच्यास्तु सुभगक्षतगुदमुक्तनालाधोभागरक्तपित्तिविलङ्घितदुर्बलेन्द्रियाल्पाग्निनिरूढकामादिव्यग्राजीर्णिनवज्वरि- मदात्ययिताध्मातशल्यार्दिताभिहतातिस्निग्धरूक्षदारुणकोष्ठाः क्षतादयश्च गर्भिण्यन्ताः||११|| तत्र सुभगस्य सुकुमारोक्तो दोषः स्यात्, क्षतगुदस्य क्षते गुदे प्राणोपरोधकरीं रुजां जनयेत्, मुक्तनालमतिप्रवृत्त्या हन्यात्, अधोभागरक्तपित्तिनं तद्वत्, विलङ्घितदुर्बलेन्द्रियाल्पाग्निनिरूढा औषधवेगं न सहेरन्, कामादिव्यग्रमनसो न प्रवर्तते कृच्छ्रेण वा प्रवर्तमानमयोगदोषान् कुर्यात्, अजीर्णिन आमदोषः स्यात्, नवज्वरिणोऽविपक्वान् दोषान् न निर्हरेद् वातमेव च कोपयेत्, मदात्ययितस्य मद्यक्षीणे देहे वायुः प्राणोपरोधं कुर्यात्, आध्मातस्याधमतो वा पुरीषकोष्ठे निचितो वायुर्विसर्पन् सहसाऽऽनाहं तीव्रतरं मरणं वा जनयेत्, शल्यार्दिताभिहतयोः क्षते वायुराश्रितो जीवितं हिंस्यात्, अतिस्निग्धस्यातियोगभयं भवेत्, रूक्षस्य वायुरङ्गप्रग्रहं कुर्यात्, दारुणकोष्ठस्य विरेचनोद्धता दोषा हृच्छूलपर्वभेदानाहाङ्गमर्दच्छर्दिमूर्च्छाक्लमाञ्जनयित्वा प्राणान् हन्युः, क्षतादीनां गर्भिण्यन्तानां छर्दनोक्तो दोषः स्यात्; तस्मादेते न विरेच्याः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
শেষাস্তু বিরেচ্যাঃ; বিশেষতস্তু কুষ্ঠজ্বরমেহোর্ধ্বরক্তপিত্তভগন্দরোদরার্শোব্রধপ্লীহগুল্মার্বুদগলগণ্ডগ্রন্থিবিসূচিকালসকমূত্রাঘাতক্রিমিকোষ্ঠবিসর্প- পাণ্ডুরোগশিরঃপার্শ্বশূলোদাবর্তনেত্রাস্যদাহহৃদ্রোগব্যঙ্গনীলিকানেত্রনাসিকাস্যস্রবণহলীমকশ্বাসকাসকামলা- পচ্যপস্মারোন্মাদবাতরক্তযোনিরেতোদোষতৈমির্যারোচকাবিপাকচ্ছর্দিশ্বযথূদরবিস্ফোটকাদযঃ পিত্তব্যাধযো বিশেষেণ মহারোগাধ্যাযোক্তাশ্চ; এতেষু হি বিরেচনং প্রধানতমমিত্যুক্তমগ্ন্যুপশমেঽগ্নিগৃহবত্||১৩||
View original
शेषास्तु विरेच्याः; विशेषतस्तु कुष्ठज्वरमेहोर्ध्वरक्तपित्तभगन्दरोदरार्शोब्रधप्लीहगुल्मार्बुदगलगण्डग्रन्थिविसूचिकालसकमूत्राघातक्रिमिकोष्ठविसर्प- पाण्डुरोगशिरःपार्श्वशूलोदावर्तनेत्रास्यदाहहृद्रोगव्यङ्गनीलिकानेत्रनासिकास्यस्रवणहलीमकश्वासकासकामला- पच्यपस्मारोन्मादवातरक्तयोनिरेतोदोषतैमिर्यारोचकाविपाकच्छर्दिश्वयथूदरविस्फोटकादयः पित्तव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेषु हि विरेचनं प्रधानतममित्युक्तमग्न्युपशमेऽग्निगृहवत्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15
অনাস্থাপ্যাস্তু অজীর্ণ্যতিস্নিগ্ধপীতস্নেহোত্ক্লিষ্টদোষাল্পাগ্নিযানক্লান্তাতিদুর্বলক্ষুত্তৃষ্ণাশ্রমার্তাতিকৃশভুক্তভক্তপীতোদকবমিতবিরিক্তকৃতনস্তঃ কর্মকুদ্ধভীতমত্তমূর্চ্ছিতপ্রসক্তচ্ছর্দিনিষ্ঠীবিকাশ্বাসকাসহিক্কাবদ্ধচ্ছিদ্রোদকোদরাধ্মানালসকবিসূচিকামপ্রজাতামাতিসার- মধুমেহকুষ্ঠার্তাঃ||১৪|| তত্রাজীর্ণ্যতিস্নিগ্ধপীতস্নেহানাং দূষ্যোদরং মূর্চ্ছাশ্বযথুর্বা স্যাত্, উত্ক্লিষ্টদোষমন্দাগ্ন্যোররোচকস্তীব্রঃ, যানক্লান্তস্য ক্ষোভব্যাপন্নো বস্তিরাশু দেহং শোষযেত্, অতিদুর্বলক্ষুত্তৃষ্ণাশ্রমার্তানাং পূর্বোক্তোদোষঃ স্যাত্, অতিকৃশস্য কার্শ্যং পুনর্জনযেত্, ভুক্তভক্তপীতোদকযোরুত্ক্লিশ্যোর্ধ্বমধো বা বাযুর্বস্তিমুত্ক্ষিপ্য ক্ষিপ্রং ঘোরান্ বিকারাঞ্জনযেত্, বমিতবিরিক্তযোস্তু রূক্ষং শরীরং নিরূহঃ ক্ষতং ক্ষার ইব দহেত্, কৃতনস্তঃকর্মণো বিভ্রংশং ভৃশসংরুদ্ধস্রোতসঃ কুর্যাত্, ক্রুদ্ধভীতযোর্বস্তিরূর্ধ্বমুপপ্লবেত্, মত্তমূর্চ্ছিতযো র্ভৃশং বিচলিতাযাং সঞ্জ্ঞাযাং চিত্তোপঘাতাদ্ ব্যাপত্ স্যাত্, প্রসক্তচ্ছর্দির্নিষ্ঠীবিকাশ্বাসকাসহিক্কার্তানামূর্ধ্বীভূতো বাযুরূর্ধ্বং বস্তিং নযেত্, বদ্ধচ্ছিদ্রোদকোদরাধ্মানার্তানাং ভৃশতরমাধ্যাপ্য বস্তিঃ প্রাণান্ হিংস্যাত্, অলসকবিসূচিকামপ্রজাতামাতিসারিণামামকৃতো দোষঃ স্যাত্, মধুমেহকুষ্ঠিনোর্ব্যাধেঃ পুনর্বৃদ্ধিঃ; তস্মাদেতে নাস্থাপ্যাঃ||১৫||
View original
अनास्थाप्यास्तु अजीर्ण्यतिस्निग्धपीतस्नेहोत्क्लिष्टदोषाल्पाग्नियानक्लान्तातिदुर्बलक्षुत्तृष्णाश्रमार्तातिकृशभुक्तभक्तपीतोदकवमितविरिक्तकृतनस्तः कर्मकुद्धभीतमत्तमूर्च्छितप्रसक्तच्छर्दिनिष्ठीविकाश्वासकासहिक्काबद्धच्छिद्रोदकोदराध्मानालसकविसूचिकामप्रजातामातिसार- मधुमेहकुष्ठार्ताः||१४|| तत्राजीर्ण्यतिस्निग्धपीतस्नेहानां दूष्योदरं मूर्च्छाश्वयथुर्वा स्यात्, उत्क्लिष्टदोषमन्दाग्न्योररोचकस्तीव्रः, यानक्लान्तस्य क्षोभव्यापन्नो बस्तिराशु देहं शोषयेत्, अतिदुर्बलक्षुत्तृष्णाश्रमार्तानां पूर्वोक्तोदोषः स्यात्, अतिकृशस्य कार्श्यं पुनर्जनयेत्, भुक्तभक्तपीतोदकयोरुत्क्लिश्योर्ध्वमधो वा वायुर्बस्तिमुत्क्षिप्य क्षिप्रं घोरान् विकाराञ्जनयेत्, वमितविरिक्तयोस्तु रूक्षं शरीरं निरूहः क्षतं क्षार इव दहेत्, कृतनस्तःकर्मणो विभ्रंशं भृशसंरुद्धस्रोतसः कुर्यात्, क्रुद्धभीतयोर्बस्तिरूर्ध्वमुपप्लवेत्, मत्तमूर्च्छितयो र्भृशं विचलितायां सञ्ज्ञायां चित्तोपघाताद् व्यापत् स्यात्, प्रसक्तच्छर्दिर्निष्ठीविकाश्वासकासहिक्कार्तानामूर्ध्वीभूतो वायुरूर्ध्वं बस्तिं नयेत्, बद्धच्छिद्रोदकोदराध्मानार्तानां भृशतरमाध्याप्य बस्तिः प्राणान् हिंस्यात्, अलसकविसूचिकामप्रजातामातिसारिणामामकृतो दोषः स्यात्, मधुमेहकुष्ठिनोर्व्याधेः पुनर्वृद्धिः; तस्मादेते नास्थाप्याः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (16) · Śloka 16
শেষাস্ত্বাস্থাপ্যাঃ; বিশেষতস্তু সর্বাঙ্গৈকাঙ্গকুক্ষিরোগবাতবর্চোমূত্রশুক্রসঙ্গবলবর্ণমাংসরেতঃক্ষযদোষাধ্মানাঙ্গসুপ্তিক্রিমিকোষ্ঠোদাবর্তশুদ্ধাতিসার- পর্বভেদাভিতাপপ্লীহগুল্মশূলহৃদ্রোগভগন্দরোন্মাদজ্বরব্রধ্নশিরঃকর্ণশূলহৃদযপার্শ্বপৃষ্ঠকটীগ্রহবেপনাক্ষেপকগৌরবাতিলাঘব- রজঃক্ষযার্তবিষমাগ্নিস্ফিগ্জানুজঙ্ঘোরুগুল্ফপার্ষ্ণিপ্রপদযোনিবাহ্বঙ্গুলিস্তনান্তদন্তনখপর্বাস্থিশূল- শোষস্তম্ভান্ত্রকূজপরিকর্তিকাল্পাল্পসশব্দোগ্রগন্ধোত্থানাদযো বাতব্যাধযো বিশেষেণ মহারোগাধ্যাযোক্তাশ্চ; এতেষ্বাস্থাপনং প্রধানতমমিত্যুক্তং বনস্পতিমূলচ্ছেদবত্||১৬||
View original
शेषास्त्वास्थाप्याः; विशेषतस्तु सर्वाङ्गैकाङ्गकुक्षिरोगवातवर्चोमूत्रशुक्रसङ्गबलवर्णमांसरेतःक्षयदोषाध्मानाङ्गसुप्तिक्रिमिकोष्ठोदावर्तशुद्धातिसार- पर्वभेदाभितापप्लीहगुल्मशूलहृद्रोगभगन्दरोन्मादज्वरब्रध्नशिरःकर्णशूलहृदयपार्श्वपृष्ठकटीग्रहवेपनाक्षेपकगौरवातिलाघव- रजःक्षयार्तविषमाग्निस्फिग्जानुजङ्घोरुगुल्फपार्ष्णिप्रपदयोनिबाह्वङ्गुलिस्तनान्तदन्तनखपर्वास्थिशूल- शोषस्तम्भान्त्रकूजपरिकर्तिकाल्पाल्पसशब्दोग्रगन्धोत्थानादयो वातव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेष्वास्थापनं प्रधानतममित्युक्तं वनस्पतिमूलच्छेदवत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (17-19) · Śloka 19
য এবানাস্থাপ্যাস্ত এবাননুবাস্যাঃ স্যুঃ; বিশেষতস্ত্বভুক্তভক্তনবজ্বরপাণ্ডুরোগকামলাপ্রমেহার্শঃপ্রতিশ্যাযারোচকমন্দাগ্নিদুর্বলপ্লীহকফোদরোরুস্তম্ভবর্চোভেদ- বিষগরপীতপিত্তকফাভিষ্যন্দগুরুকোষ্ঠশ্লীপদগলগণ্ডাপচিক্রিমিকোষ্ঠিনঃ ||১৭|| তত্রাভুক্তভক্তস্যানাবৃতমার্গত্বাদূর্ধ্বমতিবর্ততে স্নেহঃ, নবজ্বরপাণ্ডুরোগকামলাপ্রমেহিণাং দোষানুত্ক্লিশ্যোদরঞ্জনযেত্, অর্শসস্যার্শাংস্যভিষ্যন্দ্যাধ্মানং কুর্যাত্, অরোচকার্তস্যান্নগৃদ্ধিং পুনর্হন্যাত্, মন্দাগ্নিদুর্বলযোর্মন্দতরমগ্নিং কুর্যাত্, প্রতিশ্যাযপ্লীহাদিমতাং ভৃশমুত্ক্লিষ্টদোষাণাং ভূয এব দোষং বর্ধযেত্; তস্মাদেতে নানুবাস্যাঃ||১৮|| য এবাস্থাপ্যাস্ত এবানুবাস্যাঃ; বিশেষতস্তু রূক্ষতীক্ষ্ণাগ্নযঃ কেবলবাতরোগার্তাশ্চ; এতেষু হ্যনুবাসনং প্রধানতমমিত্যুক্তং মূলে দ্রুমপ্রসেকবত্||১৯||
View original
य एवानास्थाप्यास्त एवाननुवास्याः स्युः; विशेषतस्त्वभुक्तभक्तनवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहार्शःप्रतिश्यायारोचकमन्दाग्निदुर्बलप्लीहकफोदरोरुस्तम्भवर्चोभेद- विषगरपीतपित्तकफाभिष्यन्दगुरुकोष्ठश्लीपदगलगण्डापचिक्रिमिकोष्ठिनः ||१७|| तत्राभुक्तभक्तस्यानावृतमार्गत्वादूर्ध्वमतिवर्तते स्नेहः, नवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहिणां दोषानुत्क्लिश्योदरञ्जनयेत्, अर्शसस्यार्शांस्यभिष्यन्द्याध्मानं कुर्यात्, अरोचकार्तस्यान्नगृद्धिं पुनर्हन्यात्, मन्दाग्निदुर्बलयोर्मन्दतरमग्निं कुर्यात्, प्रतिश्यायप्लीहादिमतां भृशमुत्क्लिष्टदोषाणां भूय एव दोषं वर्धयेत्; तस्मादेते नानुवास्याः||१८|| य एवास्थाप्यास्त एवानुवास्याः; विशेषतस्तु रूक्षतीक्ष्णाग्नयः केवलवातरोगार्ताश्च; एतेषु ह्यनुवासनं प्रधानतममित्युक्तं मूले द्रुमप्रसेकवत्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (20-21) · Śloka 21
অশিরোবিরেচনার্হাস্তু অজীর্ণিভুক্তভক্তপীতস্নেহমদ্যতোযপাতুকামাঃ স্নাতশিরাঃ স্নাতুকামঃ ক্ষুত্তৃষ্ণাশ্রমার্তমত্তমূর্চ্ছিতশস্ত্রদণ্ডহতব্যবাযব্যাযামপানক্লান্তনবজ্বরশোকাভিতপ্তবিরিক্তানুবাসিতগর্ভিণীনবপ্রতিশ্যাযার্তাঃ, অনৃতৌ দুর্দিনে চেতি||২০|| তত্রাজীর্ণিভুক্তভক্তযোর্দোষ ঊর্ধ্ববহানি স্রোতাংস্যাবৃত্য কাসশ্বাসচ্ছর্দিপ্রতিশ্যাযাঞ্জনযেত্, পীতস্নেহমদ্যতোযপাতুকামানাং কৃতে চ পিবতাং মুখনাসাস্রাবাক্ষ্যুপদেহতিমিরশিরোরোগাঞ্জনযেত্, স্নাতশিরসঃ কৃতে চ স্নানাচ্ছিরসঃ প্রতিশ্যাযং, ক্ষুধার্তস্য বাতপ্রকোপং, তৃষ্ণার্তস্য পুনস্তৃষ্ণাভিবৃদ্ধিং মুখশোষং চ, শ্রমার্তমত্তমূর্চ্ছিতানামাস্থাপনোক্তং দোষং জনযেত্, শস্ত্রদণ্ডহতযোস্তীব্রতরাং রুজং জনযেত্, ব্যবাযব্যাযামপানক্লান্তানাং শিরঃস্কন্ধনেত্রোরঃপীডনং, নবজ্বরশোকাভিতপ্তযোরূষ্মা নেত্রনাডীরনুসৃত্য তিমিরং জ্বরবৃদ্ধিং চ কুর্যাত্, বিরিক্তস্য বাযুরিন্দ্রিযোপঘাতং কুর্যাত্, অনুবাসিতস্য কফঃ শিরোগুরুত্বকণ্ডূক্রিমিদোষাঞ্জনযেত্, গর্ভিণ্যা গর্ভং স্তম্ভযেত্ স কাণঃ কুণিঃ পক্ষহতঃ পীঠসর্পী বা জাযতে, নবপ্রতিশ্যাযার্তস্য স্রোতাংসি ব্যাপাদযেত্, অনৃতৌ দুর্দিনে চ শীতদোষান্ পূতিনস্যং শিরোরোগং চ জনযেত্; তস্মাদেতে ন শিরোবিরেচনার্হাঃ||২১||
View original
अशिरोविरेचनार्हास्तु अजीर्णिभुक्तभक्तपीतस्नेहमद्यतोयपातुकामाः स्नातशिराः स्नातुकामः क्षुत्तृष्णाश्रमार्तमत्तमूर्च्छितशस्त्रदण्डहतव्यवायव्यायामपानक्लान्तनवज्वरशोकाभितप्तविरिक्तानुवासितगर्भिणीनवप्रतिश्यायार्ताः, अनृतौ दुर्दिने चेति||२०|| तत्राजीर्णिभुक्तभक्तयोर्दोष ऊर्ध्ववहानि स्रोतांस्यावृत्य कासश्वासच्छर्दिप्रतिश्यायाञ्जनयेत्, पीतस्नेहमद्यतोयपातुकामानां कृते च पिबतां मुखनासास्रावाक्ष्युपदेहतिमिरशिरोरोगाञ्जनयेत्, स्नातशिरसः कृते च स्नानाच्छिरसः प्रतिश्यायं, क्षुधार्तस्य वातप्रकोपं, तृष्णार्तस्य पुनस्तृष्णाभिवृद्धिं मुखशोषं च, श्रमार्तमत्तमूर्च्छितानामास्थापनोक्तं दोषं जनयेत्, शस्त्रदण्डहतयोस्तीव्रतरां रुजं जनयेत्, व्यवायव्यायामपानक्लान्तानां शिरःस्कन्धनेत्रोरःपीडनं, नवज्वरशोकाभितप्तयोरूष्मा नेत्रनाडीरनुसृत्य तिमिरं ज्वरवृद्धिं च कुर्यात्, विरिक्तस्य वायुरिन्द्रियोपघातं कुर्यात्, अनुवासितस्य कफः शिरोगुरुत्वकण्डूक्रिमिदोषाञ्जनयेत्, गर्भिण्या गर्भं स्तम्भयेत् स काणः कुणिः पक्षहतः पीठसर्पी वा जायते, नवप्रतिश्यायार्तस्य स्रोतांसि व्यापादयेत्, अनृतौ दुर्दिने च शीतदोषान् पूतिनस्यं शिरोरोगं च जनयेत्; तस्मादेते न शिरोविरेचनार्हाः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
শেষাস্ত্বর্হাঃ, বিশেষতস্তু শিরোদন্তমন্যাস্তম্ভগলহনুগ্রহপীনসগলশুণ্ডিকাশালূকশুক্রতিমিরবর্ত্মরোগব্যঙ্গো পজিহ্বিকার্ধাবভেদকগ্রীবাস্কন্ধাংসাস্যনাসিকাকর্ণাক্ষিমূর্ধকপালশিরোরোগার্দিতাপতন্ত্রকাপতানকগলগণ্ড- দন্তশূলহর্ষচালাক্ষিরাজ্যর্বুদস্বরভেদবাগ্গ্রহগদ্গদক্রথনাদয ঊর্ধ্বজত্রুগতাশ্চবাতাদিবিকারাঃ পরিপক্বাশ্চ; এতেষু শিরোবিরেচনং প্রধানতমমিত্যুক্তং, তদ্ধ্যুত্তমাঙ্গমনুপ্রবিশ্য মুঞ্জাদীষিকামিবাসক্তাং কেবলং বিকারকরং দোষমপকর্ষতি||২২||
View original
शेषास्त्वर्हाः, विशेषतस्तु शिरोदन्तमन्यास्तम्भगलहनुग्रहपीनसगलशुण्डिकाशालूकशुक्रतिमिरवर्त्मरोगव्यङ्गो पजिह्विकार्धावभेदकग्रीवास्कन्धांसास्यनासिकाकर्णाक्षिमूर्धकपालशिरोरोगार्दितापतन्त्रकापतानकगलगण्ड- दन्तशूलहर्षचालाक्षिराज्यर्बुदस्वरभेदवाग्ग्रहगद्गदक्रथनादय ऊर्ध्वजत्रुगताश्चवातादिविकाराः परिपक्वाश्च; एतेषु शिरोविरेचनं प्रधानतममित्युक्तं, तद्ध्युत्तमाङ्गमनुप्रविश्य मुञ्जादीषिकामिवासक्तां केवलं विकारकरं दोषमपकर्षति||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
প্রাবৃট্শরদ্বসন্তেতরেষ্বাত্যযিকেষু রোগেষু নাবনং কুর্যাত্ কৃত্রিমগুণোপধানাত্; গ্রীষ্মে পূর্বাহ্ণে, শীতে মধ্যাহ্নে, বর্ষাস্বদুর্দিনে চেতি||২৩||
View original
प्रावृट्शरद्वसन्तेतरेष्वात्ययिकेषु रोगेषु नावनं कुर्यात् कृत्रिमगुणोपधानात्; ग्रीष्मे पूर्वाह्णे, शीते मध्याह्ने, वर्षास्वदुर्दिने चेति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (24-28) · Śloka 28
তত্র শ্লোকাঃ- ইতি পঞ্চবিধং কর্ম বিস্তরেণ নিদর্শিতম্| যেভ্যো যন্ন হিতং যস্মাত্ কর্ম যেভ্যশ্চ যদ্ধিতম্||২৪|| ন চৈকান্তেন নির্দিষ্টেঽপ্যর্থেঽভিনিবিশেদ্বুধঃ| স্বযমপ্যত্র বৈদ্যেন তর্ক্যং বুদ্ধিমতা ভবেত্||২৫|| উত্পদ্যেত হি সাঽবস্থা দেশকালবলং প্রতি| যস্যাং কার্যমকার্যং স্যাত্ কর্ম কার্যং চ বর্জিতম্||২৬|| ছর্দির্হৃদ্রোগগুল্মানাং বমনং স্বে চিকিত্সিতে| অবস্থাং প্রাপ্য নির্দিষ্টং কুষ্ঠিনাং বস্তিকর্ম চ||২৭|| তস্মাত্ সত্যপি নির্দেশে কুর্যাদূহ্য স্বযং ধিযা| বিনা তর্কেণ যা সিদ্ধির্যদৃচ্ছাসিদ্ধিরেব সা||২৮||
View original
तत्र श्लोकाः- इति पञ्चविधं कर्म विस्तरेण निदर्शितम्| येभ्यो यन्न हितं यस्मात् कर्म येभ्यश्च यद्धितम्||२४|| न चैकान्तेन निर्दिष्टेऽप्यर्थेऽभिनिविशेद्बुधः| स्वयमप्यत्र वैद्येन तर्क्यं बुद्धिमता भवेत्||२५|| उत्पद्येत हि साऽवस्था देशकालबलं प्रति| यस्यां कार्यमकार्यं स्यात् कर्म कार्यं च वर्जितम्||२६|| छर्दिर्हृद्रोगगुल्मानां वमनं स्वे चिकित्सिते| अवस्थां प्राप्य निर्दिष्टं कुष्ठिनां बस्तिकर्म च||२७|| तस्मात् सत्यपि निर्देशे कुर्यादूह्य स्वयं धिया| विना तर्केण या सिद्धिर्यदृच्छासिद्धिरेव सा||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতেঽপ্রাপ্তে দৃঢবলসম্পূরিতে সিদ্ধিস্থানে পঞ্চকর্মীযসিদ্ধির্নাম দ্বিতীযোঽধ্যাযঃ||২||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने पञ्चकर्मीयसिद्धिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon