Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

19. aṣṭōdarīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோऽஷ்டோதரீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||

View original

अथातोऽष्टोदरीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

இஹ கல்வஷ்டாவுதராணி, அஷ்டௌ மூத்ராகாதாஃ, அஷ்டௌ க்ஷீரதோஷாஃ, அஷ்டௌ ரேதோதோஷாஃ; ஸப்த குஷ்டாநி, ஸப்த பிடகாஃ, ஸப்த வீஸர்பாஃ; ஷடதீஸாராஃ, ஷடுதாவர்தாஃ; பஞ்ச குல்மாஃ, பஞ்ச ப்லீஹதோஷாஃ, பஞ்ச காஸாஃ, பஞ்ச ஶ்வாஸாஃ, பஞ்ச ஹிக்காஃ, பஞ்ச தஷ்ணாஃ, பஞ்ச சர்தயஃ, பஞ்ச பக்தஸ்யாநஶநஸ்தாநாநி, பஞ்ச ஶிரோரோகாஃ, பஞ்ச ஹத்ரோகாஃ, பஞ்ச பாண்டுரோகாஃ, பஞ்சோந்மாதாஃ, சத்வாரோऽபஸ்மாராஃ, சத்வாரோऽக்ஷிரோகாஃ, சத்வாரஃ கர்ணரோகாஃ, சத்வாரஃ ப்ரதிஶ்யாயாஃ, சத்வாரோ முகரோகாஃ, சத்வாரோ க்ரஹணீதோஷாஃ, சத்வாரோ மதாஃ, சத்வாரோ மூர்ச்சாயாஃ, சத்வாரஃ ஶோஷாஃ, சத்வாரி க்லைப்யாநி; த்ரயஃ ஶோபாஃ, த்ரீணி கிலாஸாநி, த்ரிவிதஂ லோஹிதபித்தஂ; த்வௌ ஜ்வரௌ, த்வௌ வ்ரணௌ, த்வாவாயாமௌ, த்வே கத்ரஸ்யௌ, த்வே காமலே, த்விவிதமாமஂ, த்விவிதஂ வாதரக்தஂ, த்விவிதாந்யர்ஶாஂஸி; ஏக ஊருஸ்தம்பஃ, ஏகஃ ஸந்ந்யாஸஃ, ஏகோ மஹாகதஃ; விஂஶதிஃ க்ரிமிஜாதயஃ, விஂஶதிஃ ப்ரமேஹாஃ, விஂஶதிர்யோநிவ்யாபதஃ; இத்யஷ்டசத்வாரிஂஶத்ரோகாதிகரணாந்யஸ்மிந் ஸங்க்ரஹே ஸமுத்திஷ்டாநி||௩||

View original

इह खल्वष्टावुदराणि, अष्टौ मूत्राघाताः, अष्टौ क्षीरदोषाः, अष्टौ रेतोदोषाः; सप्त कुष्ठानि, सप्त पिडकाः, सप्त वीसर्पाः; षडतीसाराः, षडुदावर्ताः; पञ्च गुल्माः, पञ्च प्लीहदोषाः, पञ्च कासाः, पञ्च श्वासाः, पञ्च हिक्काः, पञ्च तृष्णाः, पञ्च छर्दयः, पञ्च भक्तस्यानशनस्थानानि, पञ्च शिरोरोगाः, पञ्च हृद्रोगाः, पञ्च पाण्डुरोगाः, पञ्चोन्मादाः, चत्वारोऽपस्माराः, चत्वारोऽक्षिरोगाः, चत्वारः कर्णरोगाः, चत्वारः प्रतिश्यायाः, चत्वारो मुखरोगाः, चत्वारो ग्रहणीदोषाः, चत्वारो मदाः, चत्वारो मूर्च्छायाः, चत्वारः शोषाः, चत्वारि क्लैब्यानि; त्रयः शोफाः, त्रीणि किलासानि, त्रिविधं लोहितपित्तं; द्वौ ज्वरौ, द्वौ व्रणौ, द्वावायामौ, द्वे गृध्रस्यौ, द्वे कामले, द्विविधमामं, द्विविधं वातरक्तं, द्विविधान्यर्शांसि; एक ऊरुस्तम्भः, एकः सन्न्यासः, एको महागदः; विंशतिः क्रिमिजातयः, विंशतिः प्रमेहाः, विंशतिर्योनिव्यापदः; इत्यष्टचत्वारिंशद्रोगाधिकरणान्यस्मिन् सङ्ग्रहे समुद्दिष्टानि||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ஏதாநி யதோத்தேஶமபிநிர்தேக்ஷ்யாமஃ- அஷ்டாவுதராணீதி வாதபித்தகபஸந்நிபாதப்லீஹபத்தச்சித்ரதகோதராணி, அஷ்டௌ மூத்ராகாதா இதி வாதபித்தகபஸந்நிபாதாஶ்மரீஶர்கராஶுக்ரஶோணிதஜாஃ, அஷ்டௌ க்ஷீரதோஷா இதி வைவர்ண்யஂ வைகந்த்யஂ வைரஸ்யஂ பைச்சில்யஂ பேநஸங்காதோ ரௌக்ஷ்யஂ கௌரவமதிஸ்நேஹஶ்ச, அஷ்டௌ ரேதோதோஷா இதி தநு ஶுஷ்கஂ பேநிலமஶ்வேதஂ பூத்யதிபிச்சலமந்யதாதூபஹிதமவஸாதி ச (௧); ஸப்த குஷ்டாநீதி கபாலோதும்பரமண்டலர்ஷ்யஜிஹ்வபுண்டரீகஸித்மகாகணாநி, ஸப்த பிடகா இதி ஶராவிகா கச்சபிகா ஜாலிநீ ஸர்ஷப்யலஜீ விநதா வித்ரதீ ச, ஸப்த விஸர்பா இதி வாதபித்தகபாக்நிகர்தமகக்ரந்திஸந்நிபாதாக்யாஃ (௨); ஷடதீஸாரா இதி வாதபித்தகபஸந்நிபாதபயஶோகஜாஃ, ஷடுதாவர்தா இதி வாதமூத்ரபுரீஷஶுக்ரச்சர்திக்ஷவதுஜாஃ (௩); பஞ்ச குல்மா இதி வாதபித்தகபஸந்நிபாதஶோணிதஜாஃ, பஞ்ச ப்லீஹதோஷா இதி குல்மைர்வ்யாக்யாதாஃ, பஞ்ச காஸா இதி வாதபித்தகபக்ஷதக்ஷயஜாஃ, பஞ்ச ஶ்வாஸா இதி மஹோர்த்வச்சிந்நதமகக்ஷுத்ராஃ, பஞ்ச ஹிக்கா இதி மஹதீ கம்பீரா வ்யபேதா க்ஷுத்ராऽந்நஜா ச, பஞ்ச தஷ்ணா இதி வாதபித்தாமக்ஷயோபஸர்காத்மிகாஃ, பஞ்ச சர்தய இதி த்விஷ்டார்தஸஂயோகஜா வாதபித்தகபஸந்நிபாதோத்ரேகோத்தாஶ்ச , பஞ்ச பக்தஸ்யாநஶநஸ்தாநாநீதி வாதபித்தகபஸந்நிபாதத்வேஷாஃ, பஞ்ச ஶிரோரோகா இதி பூர்வோத்தேஶமபிஸமஸ்ய வாதபித்தகபஸந்நிபாதக்ரிமிஜாஃ, பஞ்ச ஹத்ரோகா இதி ஶிரோரோகைர்வ்யாக்யாதாஃ, பஞ்ச பாண்டுரோகா இதி வாதபித்தகபஸந்நிபாதமத்பக்ஷணஜாஃ, பஞ்சோந்மாதா இதி வாதபித்தகபஸந்நிபாதாகந்துநிமித்தாஃ (௪); சத்வாரோऽபஸ்மாரா இதி வாதபித்தகபஸந்நிபாதநிமித்தாஃ, சத்வாரோऽக்ஷிரோகாஶ்சத்வாரஃ கர்ணரோகாஶ்சத்வாரஃ ப்ரதிஶ்யாயாஶ்சத்வாரோ முகரோகாஶ்சத்வாரோ க்ரஹணீதோஷாஶ்சத்வாரோ மதாஶ்சத்வாரோ மூர்ச்சாயா இத்யபஸ்மாரைர்வ்யாக்யாதாஃ, சத்வாரஃ ஶோஷா இதி ஸாஹஸஸந்தாரணக்ஷயவிஷமாஶநஜாஃ, சத்வாரி க்லைப்யாநீதி பீஜோபகாதாத்த்வஜபங்காஜ்ஜராயாஃ ஶுக்ரக்ஷயாச்ச (௫); த்ரயஃ ஶோதா இதி வாதபித்தஶ்லேஷ்மநிமித்தாஃ, த்ரீணி கிலாஸாநீதி ரக்ததாம்ரஶுக்லாநி, த்ரிவிதஂ லோஹிதபித்தமிதி ஊர்த்வபாகமதோபாகமுபயபாகஂ ச (௬); த்வௌ ஜ்வராவிதி உஷ்ணாபிப்ராயஃ ஶீதஸமுத்தஶ்ச ஶீதாபிப்ராயஶ்சோஷ்ணஸமுத்தஃ, த்வௌ வ்ரணாவிதி நிஜஶ்சாகந்துஜஶ்ச, த்வாவாயாமாவிதி பாஹ்யஶ்சாப்யந்தரஶ்ச, த்வே கத்ரஸ்யாவிதி வாதாத்வாதகபாச்ச, த்வே காமலே இதி கோஷ்டாஶ்ரயா ஶாகாஶ்ரயா ச, த்விவிதமாமமிதி அலஸகோ விஸூசிகா ச, த்விவிதஂ வாதரக்தமிதி கம்பீரமுத்தாநஂ ச, த்விவிதாந்யர்ஶாஂஸீதி ஶுஷ்காண்யார்த்ராணி ச (௭); ஏக ஊருஸ்தம்ப இத்யாமத்ரிதோஷஸமுத்தஃ, ஏகஃ ஸந்ந்யாஸ இதி த்ரிதோஷாத்மகோ மநஃஶரீராதிஷ்டாநஃ, ஏகோ மஹாகத இதி அதத்த்வாபிநிவேஶஃ (௮); விஂஶதிஃ க்ரிமிஜாதய இதி யூகா பிபீலிகாஶ்சேதி த்விவிதா பஹிர்மலஜாஃ, கேஶாதா லோமாதா லோமத்வீபாஃ ஸௌரஸா ஔதும்பரா ஜந்துமாதரஶ்சேதி ஷட் ஶோணிதஜாஃ, அந்த்ராதா உதராவேஷ்டா ஹதயாதாஶ்சுரவோ தர்பபுஷ்பாஃ ஸௌகந்திகா மஹாகுதாஶ்சேதி ஸப்த கபஜாஃ, ககேருகா மகேருகா லேலிஹாஃ ஸஶூலகாஃ ஸௌஸுராதாஶ்சேதி பஞ்ச புரீஷஜாஃ; விஂஶதிஃ ப்ரமேஹா இத்யுதகமேஹஶ்சேக்ஷுபாலிகாரஸமேஹஶ்ச ஸாந்த்ரமேஹஶ்ச ஸாந்த்ரப்ரஸாதமேஹஶ்ச ஶுக்லமேஹஶ்ச ஶுக்ரமேஹஶ்ச ஶீதமேஹஶ்ச ஶநைர்மேஹஶ்ச ஸிகதாமேஹஶ்ச லாலாமேஹஶ்சேதி தஶ ஶ்லேஷ்மநிமித்தாஃ, க்ஷாரமேஹஶ்ச காலமேஹஶ்ச நீலமேஹஶ்ச லோஹிதமேஹஶ்ச மஞ்ஜிஷ்டாமேஹஶ்ச ஹரித்ராமேஹஶ்சேதி ஷட் பித்தநிமித்தாஃ, வஸாமேஹஶ்ச மஜ்ஜாமேஹஶ்ச ஹஸ்திமேஹஶ்ச மதுமேஹஶ்சேதி சத்வாரோ வாதநிமித்தாஃ, இதி விஂஶதிஃ ப்ரமேஹாஃ; விஂஶதிர்யோநிவ்யாபத இதி வாதிகீ பைத்திகீ ஶ்லேஷ்மிகீ ஸாந்நிபாதிகீ சேதி சதஸ்ரோ தோஷஜாஃ, தோஷதூஷ்யஸஂஸர்கப்ரகதிநிர்தேஶைரவஶிஷ்டாஃ ஷோடஶ நிர்திஶ்யந்தே, தத்யதா- ரக்தயோநிஶ்சாரஜஸ்கா சாசரணா சாதிசரணா ச ப்ராக்சரணா சோபப்லுதா ச பரிப்லுதா சோதாவர்திநீ ச கர்ணிநீ ச புத்ரக்நீ சாந்தர்முகீ ச ஸூசீமுகீ ச ஶுஷ்கா ச வாமிநீ ச ஷண்டயோநிஶ்ச மஹாயோநிஶ்சேதி விஂஶதிர்யோநிவ்யாபதோ பவந்தி (௯); கேவலஶ்சாயமுத்தேஶோ யதோத்தேஶமபிநிர்திஷ்டோ பவதி||௪||

View original

एतानि यथोद्देशमभिनिर्देक्ष्यामः- अष्टावुदराणीति वातपित्तकफसन्निपातप्लीहबद्धच्छिद्रदकोदराणि, अष्टौ मूत्राघाता इति वातपित्तकफसन्निपाताश्मरीशर्कराशुक्रशोणितजाः, अष्टौ क्षीरदोषा इति वैवर्ण्यं वैगन्ध्यं वैरस्यं पैच्छिल्यं फेनसङ्घातो रौक्ष्यं गौरवमतिस्नेहश्च, अष्टौ रेतोदोषा इति तनु शुष्कं फेनिलमश्वेतं पूत्यतिपिच्छलमन्यधातूपहितमवसादि च (१); सप्त कुष्ठानीति कपालोदुम्बरमण्डलर्ष्यजिह्वपुण्डरीकसिध्मकाकणानि, सप्त पिडका इति शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षप्यलजी विनता विद्रधी च, सप्त विसर्पा इति वातपित्तकफाग्निकर्दमकग्रन्थिसन्निपाताख्याः (२); षडतीसारा इति वातपित्तकफसन्निपातभयशोकजाः, षडुदावर्ता इति वातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथुजाः (३); पञ्च गुल्मा इति वातपित्तकफसन्निपातशोणितजाः, पञ्च प्लीहदोषा इति गुल्मैर्व्याख्याताः, पञ्च कासा इति वातपित्तकफक्षतक्षयजाः, पञ्च श्वासा इति महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्राः, पञ्च हिक्का इति महती गम्भीरा व्यपेता क्षुद्राऽन्नजा च, पञ्च तृष्णा इति वातपित्तामक्षयोपसर्गात्मिकाः, पञ्च छर्दय इति द्विष्टार्थसंयोगजा वातपित्तकफसन्निपातोद्रेकोत्थाश्च , पञ्च भक्तस्यानशनस्थानानीति वातपित्तकफसन्निपातद्वेषाः, पञ्च शिरोरोगा इति पूर्वोद्देशमभिसमस्य वातपित्तकफसन्निपातक्रिमिजाः, पञ्च हृद्रोगा इति शिरोरोगैर्व्याख्याताः, पञ्च पाण्डुरोगा इति वातपित्तकफसन्निपातमृद्भक्षणजाः, पञ्चोन्मादा इति वातपित्तकफसन्निपातागन्तुनिमित्ताः (४); चत्वारोऽपस्मारा इति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः, चत्वारोऽक्षिरोगाश्चत्वारः कर्णरोगाश्चत्वारः प्रतिश्यायाश्चत्वारो मुखरोगाश्चत्वारो ग्रहणीदोषाश्चत्वारो मदाश्चत्वारो मूर्च्छाया इत्यपस्मारैर्व्याख्याताः, चत्वारः शोषा इति साहससन्धारणक्षयविषमाशनजाः, चत्वारि क्लैब्यानीति बीजोपघाताद्ध्वजभङ्गाज्जरायाः शुक्रक्षयाच्च (५); त्रयः शोथा इति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः, त्रीणि किलासानीति रक्तताम्रशुक्लानि, त्रिविधं लोहितपित्तमिति ऊर्ध्वभागमधोभागमुभयभागं च (६); द्वौ ज्वराविति उष्णाभिप्रायः शीतसमुत्थश्च शीताभिप्रायश्चोष्णसमुत्थः, द्वौ व्रणाविति निजश्चागन्तुजश्च, द्वावायामाविति बाह्यश्चाभ्यन्तरश्च, द्वे गृध्रस्याविति वाताद्वातकफाच्च, द्वे कामले इति कोष्ठाश्रया शाखाश्रया च, द्विविधमाममिति अलसको विसूचिका च, द्विविधं वातरक्तमिति गम्भीरमुत्तानं च, द्विविधान्यर्शांसीति शुष्काण्यार्द्राणि च (७); एक ऊरुस्तम्भ इत्यामत्रिदोषसमुत्थः, एकः सन्न्यास इति त्रिदोषात्मको मनःशरीराधिष्ठानः, एको महागद इति अतत्त्वाभिनिवेशः (८); विंशतिः क्रिमिजातय इति यूका पिपीलिकाश्चेति द्विविधा बहिर्मलजाः, केशादा लोमादा लोमद्वीपाः सौरसा औदुम्बरा जन्तुमातरश्चेति षट् शोणितजाः, अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादाश्चुरवो दर्भपुष्पाः सौगन्धिका महागुदाश्चेति सप्त कफजाः, ककेरुका मकेरुका लेलिहाः सशूलकाः सौसुरादाश्चेति पञ्च पुरीषजाः; विंशतिः प्रमेहा इत्युदकमेहश्चेक्षुबालिकारसमेहश्च सान्द्रमेहश्च सान्द्रप्रसादमेहश्च शुक्लमेहश्च शुक्रमेहश्च शीतमेहश्च शनैर्मेहश्च सिकतामेहश्च लालामेहश्चेति दश श्लेष्मनिमित्ताः, क्षारमेहश्च कालमेहश्च नीलमेहश्च लोहितमेहश्च मञ्जिष्ठामेहश्च हरिद्रामेहश्चेति षट् पित्तनिमित्ताः, वसामेहश्च मज्जामेहश्च हस्तिमेहश्च मधुमेहश्चेति चत्वारो वातनिमित्ताः, इति विंशतिः प्रमेहाः; विंशतिर्योनिव्यापद इति वातिकी पैत्तिकी श्लेष्मिकी सान्निपातिकी चेति चतस्रो दोषजाः, दोषदूष्यसंसर्गप्रकृतिनिर्देशैरवशिष्टाः षोडश निर्दिश्यन्ते, तद्यथा- रक्तयोनिश्चारजस्का चाचरणा चातिचरणा च प्राक्चरणा चोपप्लुता च परिप्लुता चोदावर्तिनी च कर्णिनी च पुत्रघ्नी चान्तर्मुखी च सूचीमुखी च शुष्का च वामिनी च षण्ढयोनिश्च महायोनिश्चेति विंशतिर्योनिव्यापदो भवन्ति (९); केवलश्चायमुद्देशो यथोद्देशमभिनिर्दिष्टो भवति||४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ஸர்வ ஏவ நிஜா விகாரா நாந்யத்ர வாதபித்தகபேப்யோ நிர்வர்தந்தே, யதாஹி- ஶகுநிஃ ஸர்வஂ திவஸமபி பரிபதந் ஸ்வாஂ சாயாஂ நாதிவர்ததே, ததா ஸ்வதாதுவைஷம்யநிமித்தாஃ ஸர்வே விகாரா வாதபித்தகபாந்நாதிவர்தந்தே| வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ புநஃ ஸ்தாநஸஂஸ்தாநப்ரகதிவிஶேஷாநபிஸமீக்ஷ்ய ததாத்மகாநபி ச ஸர்வவிகாராஂ ஸ்தாநேவோபதிஶந்தி புத்திமந்தஃ||௫||

View original

सर्व एव निजा विकारा नान्यत्र वातपित्तकफेभ्यो निर्वर्तन्ते, यथाहि- शकुनिः सर्वं दिवसमपि परिपतन् स्वां छायां नातिवर्तते, तथा स्वधातुवैषम्यनिमित्ताः सर्वे विकारा वातपित्तकफान्नातिवर्तन्ते| वातपित्तश्लेष्मणां पुनः स्थानसंस्थानप्रकृतिविशेषानभिसमीक्ष्य तदात्मकानपि च सर्वविकारां स्तानेवोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः||५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

பவதஶ்சாத்ர- ஸ்வதாதுவைஷம்யநிமித்தஜா யே விகாரஸங்கா பஹவஃ ஶரீரே| ந தே பதக் பித்தகபாநிலேப்ய ஆகந்தவஸ்த்வேவ ததோ விஶிஷ்டாஃ||௬||

View original

भवतश्चात्र- स्वधातुवैषम्यनिमित्तजा ये विकारसङ्घा बहवः शरीरे| न ते पृथक् पित्तकफानिलेभ्य आगन्तवस्त्वेव ततो विशिष्टाः||६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ஆகந்துரந்வேதி நிஜஂ விகாரஂ நிஜஸ்ததாऽऽகந்துமபி ப்ரவத்தஃ| தத்ராநுபந்தஂ ப்ரகதிஂ ச ஸம்யக் ஜ்ஞாத்வா ததஃ கர்ம ஸமாரபேத||௭||

View original

आगन्तुरन्वेति निजं विकारं निजस्तथाऽऽगन्तुमपि प्रवृद्धः| तत्रानुबन्धं प्रकृतिं च सम्यग् ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत||७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9

தத்ர ஶ்லோகௌ- விஂஶகாஶ்சைககாஶ்சைவ த்ரிகாஶ்சோக்தாஸ்த்ரயஸ்த்ரயஃ| த்விகாஶ்சாஷ்டௌ, சதுஷ்காஶ்ச தஶ, த்வாதஶ பஞ்சகாஃ||௮|| சத்வாரஶ்சாஷ்டகா வர்காஃ, ஷட்கௌ த்வௌ, ஸப்தகாஸ்த்ரயஃ| அஷ்டோதரீயே ரோகாணாஂ ரோகாத்யாயே ப்ரகாஶிதாஃ||௯||

View original

तत्र श्लोकौ- विंशकाश्चैककाश्चैव त्रिकाश्चोक्तास्त्रयस्त्रयः| द्विकाश्चाष्टौ, चतुष्काश्च दश, द्वादश पञ्चकाः||८|| चत्वारश्चाष्टका वर्गाः, षट्कौ द्वौ, सप्तकास्त्रयः| अष्टोदरीये रोगाणां रोगाध्याये प्रकाशिताः||९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana puShpikA · Śloka 19

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே ஶ்லோகஸ்தாநேऽஷ்டோதரீயோ நாமோநவிஂஶோऽத்யாயஃ||௧௯||

View original

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽष्टोदरीयो नामोनविंशोऽध्यायः||१९||

🔊 Audio coming soon

19. aṣṭōdarīyō'dhyāyaḥ — Charaka Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi