Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতঃ কিযন্তঃশিরসীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
View original
अथातः कियन्तःशिरसीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
17. kiyantaḥśirasīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
কিযন্তঃ শিরসি প্রোক্তা রোগা হৃদি চ দেহিনাম্| কতি চাপ্যনিলাদীনাং রোগা মানবিকল্পজাঃ||৩|| ক্ষযাঃ কতি সমাখ্যাতাঃ পিডকাঃ কতি চানঘ!| গতিঃ কতিবিধা চোক্তা দোষাণাং দোষসূদন!||৪|| হুতাশবেশস্য বচস্তচ্ছ্রুত্বা গুরুরব্রবীত্| পৃষ্টবানসি যত্ সৌম্য! তন্মে শৃণু সবিস্তরম্||৫|| দৃষ্টাঃ পঞ্চ শিরোরোগাঃ পঞ্চৈব হৃদযামযাঃ| ব্যাধীনাং হ্যধিকা ষষ্টির্দোষমানবিকল্পজা||৬|| দশাষ্টৌ চ ক্ষযাঃ সপ্ত পিডকা মাধুমেহিকাঃ| দোষাণাং ত্রিবিধা চোক্তা গতির্বিস্তরতঃ শৃণু||৭||
View original
कियन्तः शिरसि प्रोक्ता रोगा हृदि च देहिनाम्| कति चाप्यनिलादीनां रोगा मानविकल्पजाः||३|| क्षयाः कति समाख्याताः पिडकाः कति चानघ!| गतिः कतिविधा चोक्ता दोषाणां दोषसूदन!||४|| हुताशवेशस्य वचस्तच्छ्रुत्वा गुरुरब्रवीत्| पृष्टवानसि यत् सौम्य! तन्मे शृणु सविस्तरम्||५|| दृष्टाः पञ्च शिरोरोगाः पञ्चैव हृदयामयाः| व्याधीनां ह्यधिका षष्टिर्दोषमानविकल्पजा||६|| दशाष्टौ च क्षयाः सप्त पिडका माधुमेहिकाः| दोषाणां त्रिविधा चोक्ता गतिर्विस्तरतः शृणु||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 11
সন্ধারণাদ্দিবাস্বপ্নাদ্রাত্রৌ জাগরণান্মদাত্| উচ্চৈর্ভাষ্যাদবশ্যাযাত্ প্রাগ্বাতাদতিমৈথুনাত্||৮|| গন্ধাদসাত্ম্যাদাঘ্রাতাদ্রজোধূমহিমাতপাত্| গুর্বম্লহরিতাদানাদতি শীতাম্বুসেবনাত্||৯|| শিরোঽভিঘাতাদ্দুষ্টামাদ্রোদনাদ্বাষ্পনিগ্রহাত্ | মেঘাগমান্মনস্তাপাদ্দেশকালবিপর্যযাত্||১০|| বাতাদযঃ প্রকুপ্যন্তি শিরস্যস্রং চ দুষ্যতি| ততঃ শিরসি জাযন্তে রোগা বিবিধলক্ষণাঃ||১১||
View original
सन्धारणाद्दिवास्वप्नाद्रात्रौ जागरणान्मदात्| उच्चैर्भाष्यादवश्यायात् प्राग्वातादतिमैथुनात्||८|| गन्धादसात्म्यादाघ्राताद्रजोधूमहिमातपात्| गुर्वम्लहरितादानादति शीताम्बुसेवनात्||९|| शिरोऽभिघाताद्दुष्टामाद्रोदनाद्बाष्पनिग्रहात् | मेघागमान्मनस्तापाद्देशकालविपर्ययात्||१०|| वातादयः प्रकुप्यन्ति शिरस्यस्रं च दुष्यति| ततः शिरसि जायन्ते रोगा विविधलक्षणाः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (12) · Śloka 12
প্রাণাঃ প্রাণভৃতাং যত্র শ্রিতাঃ সর্বেন্দ্রিযাণি চ| যদুত্তমাঙ্গমাঙ্গানাং শিরস্তদভিধীযতে||১২||
View original
प्राणाः प्राणभृतां यत्र श्रिताः सर्वेन्द्रियाणि च| यदुत्तमाङ्गमाङ्गानां शिरस्तदभिधीयते||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (13-14) · Śloka 14
অর্ধাবভেদকো বা স্যাত্ সর্বং বা রুজ্যতে শিরঃ| প্রতিশ্যামুখনাসাক্ষিকর্ণরোগশিরোভ্রমাঃ||১৩|| অর্দিতং শিরসঃ কম্পো গলমন্যাহনুগ্রহঃ| বিবিধাশ্চাপরে রোগা বাতাদিক্রিমিসম্ভবাঃ||১৪||
View original
अर्धावभेदको वा स्यात् सर्वं वा रुज्यते शिरः| प्रतिश्यामुखनासाक्षिकर्णरोगशिरोभ्रमाः||१३|| अर्दितं शिरसः कम्पो गलमन्याहनुग्रहः| विविधाश्चापरे रोगा वातादिक्रिमिसम्भवाः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (15-21) · Śloka 21
পৃথগ্দিষ্টাস্তু যে পঞ্চ সঙ্গ্রহে পরমর্ষিভিঃ| শিরোগদাংস্তাঞ্ছৃণু মে যথাস্বৈর্হেতুলক্ষণৈঃ||১৫|| উচ্চৈর্ভাষ্যাতিভাষ্যাভ্যাং তীক্ষ্ণপানাত্ প্রজাগরাত্| শীতমারুতসংস্পর্শাদ্ব্যবাযাদ্বেগনিগ্রহাত্||১৬|| উপবাসাদভীঘাতাদ্বিরেকাদ্বমনাদতি| বাষ্পশোকভযত্রাসাদ্ভারমার্গাতিকর্শনাত্||১৭|| শিরোগতাঃ সিরা বৃদ্ধো বাযুরাবিশ্য কুপ্যতি| ততঃ শূলং মহত্তস্য বাতাত্ সমুপজাযতে||১৮|| নিস্তুদ্যেতে ভৃশং শঙ্কৌ ঘাটা সম্ভিদ্যতে তথা| সভ্রূমধ্যং ললাটং চ তপতীবাতিবেদনম্||১৯|| বধ্যেতে স্বনতঃ শ্রোত্রে নিষ্কৃষ্যেতে ইবাক্ষিণী| ঘূর্ণতীব শিরঃ সর্বং সন্ধিভ্য ইব মুচ্যতে||২০|| স্ফুরত্যতি সিরাজালং স্তভ্যতে চ শিরোধরা| স্নিগ্ধোষ্ণমুপশেতে চ শিরোরোগেঽনিলাত্মকে||২১||
View original
पृथग्दिष्टास्तु ये पञ्च सङ्ग्रहे परमर्षिभिः| शिरोगदांस्ताञ्छृणु मे यथास्वैर्हेतुलक्षणैः||१५|| उच्चैर्भाष्यातिभाष्याभ्यां तीक्ष्णपानात् प्रजागरात्| शीतमारुतसंस्पर्शाद्व्यवायाद्वेगनिग्रहात्||१६|| उपवासादभीघाताद्विरेकाद्वमनादति| बाष्पशोकभयत्रासाद्भारमार्गातिकर्शनात्||१७|| शिरोगताः सिरा वृद्धो वायुराविश्य कुप्यति| ततः शूलं महत्तस्य वातात् समुपजायते||१८|| निस्तुद्येते भृशं शङ्कौ घाटा सम्भिद्यते तथा| सभ्रूमध्यं ललाटं च तपतीवातिवेदनम्||१९|| वध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते||२०|| स्फुरत्यति सिराजालं स्तभ्यते च शिरोधरा| स्निग्धोष्णमुपशेते च शिरोरोगेऽनिलात्मके||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
কট্বম্ললবণক্ষারমদ্যক্রোধাতপানলৈঃ| পিত্তং শিরসি সন্দুষ্টং শিরোরোগায কল্পতে||২২|| দহ্যতে রুজ্যতে তেন শিরঃ শীতং সুষূযতে | দহ্যেতে চক্ষুষী তৃষ্ণা ভ্রমঃ স্বেদশ্চ জাযতে||২৩||
View original
कट्वम्ललवणक्षारमद्यक्रोधातपानलैः| पित्तं शिरसि सन्दुष्टं शिरोरोगाय कल्पते||२२|| दह्यते रुज्यते तेन शिरः शीतं सुषूयते | दह्येते चक्षुषी तृष्णा भ्रमः स्वेदश्च जायते||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26
আস্যাসুখৈঃ স্বপ্নসুখৈর্গুরুস্নিগ্ধাতিভোজনৈঃ| শ্লেষ্মা শিরসি সন্দুষ্টঃ শিরোরোগায কল্পতে||২৪|| শিরো মন্দরুজং তেন সুপ্তং স্তিমিতভারিকম্| ভবত্যুত্পদ্যতে তন্দ্রা তথাঽঽলস্যমরোচকঃ||২৫|| বাতাচ্ছূলং ভ্রমঃ কম্পঃ পিতাদ্দাহো মদস্তৃষা| কফাদ্গুরুত্বং তন্দ্রা চ শিরোরোগে ত্রিদোষজে||২৬||
View original
आस्यासुखैः स्वप्नसुखैर्गुरुस्निग्धातिभोजनैः| श्लेष्मा शिरसि सन्दुष्टः शिरोरोगाय कल्पते||२४|| शिरो मन्दरुजं तेन सुप्तं स्तिमितभारिकम्| भवत्युत्पद्यते तन्द्रा तथाऽऽलस्यमरोचकः||२५|| वाताच्छूलं भ्रमः कम्पः पिताद्दाहो मदस्तृषा| कफाद्गुरुत्वं तन्द्रा च शिरोरोगे त्रिदोषजे||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (27-29) · Śloka 29
তিলক্ষীরগুডাজীর্ণপূতিসঙ্কীর্ণভোজনাত্| ক্লেদোঽসৃক্কফমাংসানাং দোষলস্যোপজাযতে||২৭|| ততঃ শিরসি সঙ্ক্লেদাত্ ক্রিমযঃ পাপকর্মণঃ| জনযন্তি শিরোরোগং জাতা বীভত্সলক্ষণম্||২৮|| ব্যধচ্ছেদরুজাকণ্ডূশোফদৌর্গত্যদুঃখিতম্ | ক্রিমিরোগাতুরং বিদ্যাত্ ক্রিমীণাং দর্শনেন চ||২৯||
View original
तिलक्षीरगुडाजीर्णपूतिसङ्कीर्णभोजनात्| क्लेदोऽसृक्कफमांसानां दोषलस्योपजायते||२७|| ततः शिरसि सङ्क्लेदात् क्रिमयः पापकर्मणः| जनयन्ति शिरोरोगं जाता बीभत्सलक्षणम्||२८|| व्यधच्छेदरुजाकण्डूशोफदौर्गत्यदुःखितम् | क्रिमिरोगातुरं विद्यात् क्रिमीणां दर्शनेन च||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (30-40) · Śloka 40
শোকোপবাসব্যাযামরূক্ষশুষ্কাল্পভোজনৈঃ | বাযুরাবিশ্য হৃদযং জনযত্যুত্তমাং রুজম্||৩০|| বেপথুর্বেষ্টনং স্তম্ভঃ প্রমোহঃ শূন্যতা দরঃ | হৃদি বাতাতুরে রূপং জীর্ণে চাত্যর্থবেদনা||৩১|| উষ্ণাম্ললবণক্ষারকটুকাজীর্ণভোজনৈঃ| মদ্যক্রোধাতপৈশ্চাশু হৃদি পিত্তং প্রকুপ্যতি||৩২|| হৃদ্দাহস্তিক্ততা বক্রে তিক্তাম্লোদ্গিরণং ক্লমঃ| তৃষ্ণা মূর্চ্ছা ভ্রমঃ স্বেদঃ পিত্তহৃদ্রোগলক্ষণম্||৩৩|| অত্যাদানং গুরুস্নিগ্ধমচিন্তনমচেষ্টনম্| নিদ্রাসুখং চাভ্যধিকং কফহৃদ্রোগকারণম্||৩৪|| হৃদযং কফহৃদ্রোগে সুপ্তং স্তিমিতভারিকম্| তন্দ্রারুচিপরীতস্য ভবত্যশ্মাবৃতং যথা||৩৫|| হেতুলক্ষণসংসর্গাদুচ্যতে সান্নিপাতিকঃ| (হৃদ্রোগঃ কষ্টদঃ কষ্টসাধ্য উক্তো মহর্ষিভিঃ) ত্রিদোষজে তু হৃদ্রোগে যো দুরাত্মা নিষেবতে||৩৬|| তিলক্ষীরগুডাদীনি গ্রন্থিস্তস্যোপজাযতে| মর্মৈকদেশে সঙ্ক্লেদং রসশ্চাস্যোপগচ্ছতি||৩৭|| সঙ্ক্লেদাত্ ক্রিমযশ্চাস্য ভবন্ত্যুপহতাত্মনঃ| মর্মৈকদেশে তে জাতাঃ সর্পন্তো ভক্ষযন্তি চ||৩৮|| তুদ্যমানং স হৃদযং সূচীভিরিব মন্যতে| ছিদ্যমানং যথা শস্ত্রৈর্জাতকণ্ডূং মহারুজম্||৩৯|| হৃদ্রোগং ক্রিমিজং ত্বেতৈর্লিঙ্গৈর্বুদ্ধ্বা সুদারুণম্| ত্বরেত জেতুং তং বিদ্বান্ বিকারং শীঘ্রকারিণম্||৪০||
View original
शोकोपवासव्यायामरूक्षशुष्काल्पभोजनैः | वायुराविश्य हृदयं जनयत्युत्तमां रुजम्||३०|| वेपथुर्वेष्टनं स्तम्भः प्रमोहः शून्यता दरः | हृदि वातातुरे रूपं जीर्णे चात्यर्थवेदना||३१|| उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनैः| मद्यक्रोधातपैश्चाशु हृदि पित्तं प्रकुप्यति||३२|| हृद्दाहस्तिक्तता वक्रे तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः| तृष्णा मूर्च्छा भ्रमः स्वेदः पित्तहृद्रोगलक्षणम्||३३|| अत्यादानं गुरुस्निग्धमचिन्तनमचेष्टनम्| निद्रासुखं चाभ्यधिकं कफहृद्रोगकारणम्||३४|| हृदयं कफहृद्रोगे सुप्तं स्तिमितभारिकम्| तन्द्रारुचिपरीतस्य भवत्यश्मावृतं यथा||३५|| हेतुलक्षणसंसर्गादुच्यते सान्निपातिकः| (हृद्रोगः कष्टदः कष्टसाध्य उक्तो महर्षिभिः) त्रिदोषजे तु हृद्रोगे यो दुरात्मा निषेवते||३६|| तिलक्षीरगुडादीनि ग्रन्थिस्तस्योपजायते| मर्मैकदेशे सङ्क्लेदं रसश्चास्योपगच्छति||३७|| सङ्क्लेदात् क्रिमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः| मर्मैकदेशे ते जाताः सर्पन्तो भक्षयन्ति च||३८|| तुद्यमानं स हृदयं सूचीभिरिव मन्यते| छिद्यमानं यथा शस्त्रैर्जातकण्डूं महारुजम्||३९|| हृद्रोगं क्रिमिजं त्वेतैर्लिङ्गैर्बुद्ध्वा सुदारुणम्| त्वरेत जेतुं तं विद्वान् विकारं शीघ्रकारिणम्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (41-44) · Śloka 44
দ্ব্যুল্বণৈকোল্বণৈঃ ষট্ স্যুর্হীনমধ্যাধিকৈশ্চ ষট্| সমৈশ্চৈকো বিকারাস্তে সন্নিপাতাস্ত্রযোদশ||৪১|| সংসর্গে নব ষট্ তেভ্য একবৃদ্ধ্যা সমৈস্ত্রযঃ| পৃথক্ ত্রযশ্চ তৈর্বৃদ্ধৈর্ব্যাধযঃ পঞ্চবিংশতিঃ||৪২|| যথা বৃদ্ধৈস্তথা ক্ষীণৈর্দোষেঃ স্যুঃ পঞ্চবিংশতিঃ| বৃদ্ধিক্ষযকৃতশ্চান্যো বিকল্প উপদেক্ষ্যতে||৪৩|| বৃদ্ধিরেকস্য সমতা চৈকস্যৈকস্য সঙ্ক্ষযঃ| দ্বন্দ্ববৃদ্ধিঃ ক্ষযশ্চৈকস্যৈকবৃদ্ধির্দ্বযোঃ ক্ষযঃ ||৪৪||
View original
द्व्युल्बणैकोल्बणैः षट् स्युर्हीनमध्याधिकैश्च षट्| समैश्चैको विकारास्ते सन्निपातास्त्रयोदश||४१|| संसर्गे नव षट् तेभ्य एकवृद्ध्या समैस्त्रयः| पृथक् त्रयश्च तैर्वृद्धैर्व्याधयः पञ्चविंशतिः||४२|| यथा वृद्धैस्तथा क्षीणैर्दोषेः स्युः पञ्चविंशतिः| वृद्धिक्षयकृतश्चान्यो विकल्प उपदेक्ष्यते||४३|| वृद्धिरेकस्य समता चैकस्यैकस्य सङ्क्षयः| द्वन्द्ववृद्धिः क्षयश्चैकस्यैकवृद्धिर्द्वयोः क्षयः ||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (45-61) · Śloka 61
প্রকৃতিস্থং যদা পিত্তং মারুতঃ শ্লেষ্মণঃ ক্ষযে| স্থানাদাদায গাত্রেষু যত্র যত্র বিসর্পতি||৪৫|| তদা ভেদশ্চ দাহশ্চ তত্র তত্রানবস্থিতঃ| গাত্রদেশে ভবত্যস্য শ্রমো দৌর্বল্যমেব চ||৪৬|| প্রকৃতিস্থং কফং বাযুঃ ক্ষীণে পিত্তে যদা বলী| কর্ষেত্ কুর্যাত্তদা শূলং সশৈত্যস্তম্ভগৌরবম্||৪৭|| যদাঽনিলং প্রকৃতিগং পিত্তং কফপরিক্ষযে| সংরুণদ্ধি তদা দাহঃ শূলং চাস্যোপজাযতে||৪৮|| শ্লেষ্মাণং হি সমং পিত্তং যদা বাতপরিক্ষযে| সন্নিরুন্ধ্যাত্তদা কুর্যাত্ সতন্দ্রাগৌরবং জ্বরম্||৪৯|| প্রবৃদ্ধো হি যদা শ্লেষ্মা পিত্তে ক্ষীণে সমীরণম্| রুন্ধ্যাত্তদা প্রকুর্বীত শীতকং গৌরবং রুজম্ ||৫০|| সমীরণে পরিক্ষীণে কফঃ পিত্তং সমত্বগম্| কুর্বীত সন্নিরুন্ধানো মৃদ্বগ্নিত্বং শিরোগ্রহম্ ||৫১|| নিদ্রাং তন্দ্রাং প্রলাপং চ হৃদ্রোগং গাত্রগৌরবম্| নখাদীনাং চ পীতত্বং ষ্ঠীবনং কফপিত্তযোঃ||৫২|| হীনবাতস্য তু শ্লেষ্মা পিত্তেন সহিতশ্চরন্| করোত্যরোচকাপাকৌ সদনং গৌরবং তথা||৫৩|| হৃল্লাসমাস্যস্রবণং পাণ্ডুতাং দূযনং মদম্| বিরেকস্য চ বৈষম্যং বৈষম্যমনলস্য চ||৫৪|| হীনপিত্তস্য তু শ্লেষ্মা মারুতেনোপসংহিতঃ| স্তম্ভং শৈত্যং চ তোদং চ জনযত্যনবস্থিতম্||৫৫|| গৌরবং মৃদুতামগ্নের্ভক্তাশ্রদ্ধাং প্রবেপনম্| নখাদীনাং চ শুক্লত্বং গাত্রপারুষ্যমেব চ||৫৬|| মারুতস্তু কফে হীনে পিত্তং চ কুপিতং দ্বযম্| করোতি যানি লিঙ্গানি শৃণু তানি সমাসতঃ||৫৭|| ভ্রমমুদ্বেষ্টনং তোদং দাহং স্ফুটনবেপনে| অঙ্গমর্দং পরীশোষং দূযনং ধূপনং তথা||৫৮|| বাতপিত্তক্ষযে শ্লেষ্মা স্রোতাংস্যপিদধদ্ভৃশম্| চেষ্টাপ্রণাশং মূর্চ্ছাং চ বাক্সঙ্গং চ করোতি হি||৫৯|| বাতশ্লেষ্মক্ষযে পিত্তং দেহৌজঃ স্রংসযচ্চরেত্| গ্লানিমিন্দ্রিযদৌর্বল্যং তৃষ্ণাং মূর্চ্ছাং ক্রিযাক্ষযম্||৬০|| পিত্তশ্লেষ্মক্ষযে বাযুর্মর্মাণ্যতিনিপীডযন্| প্রণাশযতি সঞ্জ্ঞাং চ বেপযত্যথবা নরম্||৬১||
View original
प्रकृतिस्थं यदा पित्तं मारुतः श्लेष्मणः क्षये| स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति||४५|| तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितः| गात्रदेशे भवत्यस्य श्रमो दौर्बल्यमेव च||४६|| प्रकृतिस्थं कफं वायुः क्षीणे पित्ते यदा बली| कर्षेत् कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्||४७|| यदाऽनिलं प्रकृतिगं पित्तं कफपरिक्षये| संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते||४८|| श्लेष्माणं हि समं पित्तं यदा वातपरिक्षये| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात् सतन्द्रागौरवं ज्वरम्||४९|| प्रवृद्धो हि यदा श्लेष्मा पित्ते क्षीणे समीरणम्| रुन्ध्यात्तदा प्रकुर्वीत शीतकं गौरवं रुजम् ||५०|| समीरणे परिक्षीणे कफः पित्तं समत्वगम्| कुर्वीत सन्निरुन्धानो मृद्वग्नित्वं शिरोग्रहम् ||५१|| निद्रां तन्द्रां प्रलापं च हृद्रोगं गात्रगौरवम्| नखादीनां च पीतत्वं ष्ठीवनं कफपित्तयोः||५२|| हीनवातस्य तु श्लेष्मा पित्तेन सहितश्चरन्| करोत्यरोचकापाकौ सदनं गौरवं तथा||५३|| हृल्लासमास्यस्रवणं पाण्डुतां दूयनं मदम्| विरेकस्य च वैषम्यं वैषम्यमनलस्य च||५४|| हीनपित्तस्य तु श्लेष्मा मारुतेनोपसंहितः| स्तम्भं शैत्यं च तोदं च जनयत्यनवस्थितम्||५५|| गौरवं मृदुतामग्नेर्भक्ताश्रद्धां प्रवेपनम्| नखादीनां च शुक्लत्वं गात्रपारुष्यमेव च||५६|| मारुतस्तु कफे हीने पित्तं च कुपितं द्वयम्| करोति यानि लिङ्गानि शृणु तानि समासतः||५७|| भ्रममुद्वेष्टनं तोदं दाहं स्फुटनवेपने| अङ्गमर्दं परीशोषं दूयनं धूपनं तथा||५८|| वातपित्तक्षये श्लेष्मा स्रोतांस्यपिदधद्भृशम्| चेष्टाप्रणाशं मूर्च्छां च वाक्सङ्गं च करोति हि||५९|| वातश्लेष्मक्षये पित्तं देहौजः स्रंसयच्चरेत्| ग्लानिमिन्द्रियदौर्बल्यं तृष्णां मूर्च्छां क्रियाक्षयम्||६०|| पित्तश्लेष्मक्षये वायुर्मर्माण्यतिनिपीडयन्| प्रणाशयति सञ्ज्ञां च वेपयत्यथवा नरम्||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (62) · Śloka 62
দোষাঃ প্রবৃদ্ধাঃ স্বং লিঙ্গং দর্শযন্তি যথাবলম্| ক্ষীণা জহতি লিঙ্গং স্বং, সমাঃ স্বং কর্ম কুবেতে||৬২||
View original
दोषाः प्रवृद्धाः स्वं लिङ्गं दर्शयन्ति यथाबलम्| क्षीणा जहति लिङ्गं स्वं, समाः स्वं कर्म कुवेते||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (63-72) · Śloka 72
বাতাদীনাং রসাদীনাং মলানামোজসস্তথা| ক্ষযাস্তত্রানিলাদীনামুক্তং সঙ্ক্ষীণলক্ষণম্ ||৬৩|| ঘট্টতে সহতে শব্দং নোচ্চৈর্দ্রবতি শূল্যতে| হৃদযং তাম্যতি স্বল্পচেষ্টস্যাপি রসক্ষযে||৬৪|| পরুষা স্ফুটিতা ম্লানা ত্বগ্রূক্ষা রক্তসঙ্ক্ষযে| মাংসক্ষযে বিশেষেণ স্ফিগ্গ্রীবোদরশুষ্কতা||৬৫|| সন্ধীনাং স্ফুটনং গ্লানিরক্ষ্ণোরাযাস এব চ| লক্ষণং মেদসি ক্ষীণে তনুত্বং চোদরস্য চ||৬৬|| কেশলোমনখশ্মশ্রুদ্বিজপ্রপতনং শ্রমঃ| জ্ঞেযমস্থিক্ষযে লিঙ্গং সন্ধিশৈথিল্যমেব চ||৬৭|| শীর্যন্ত ইব চাস্থীনি দুর্বলানি লঘূনি চ| প্রততং বাতরোগীণি ক্ষীণে মজ্জনি দেহিনাম্||৬৮|| দৌর্বল্যং মুখশোষশ্চ পাণ্ডুত্বং সদনং শ্রমঃ| ক্লৈব্যং শুক্রাবিসর্গশ্চ ক্ষীণশুক্রস্য লক্ষণম্||৬৯|| ক্ষীণে শকৃতি চান্ত্রাণি পীডযন্নিব মারুতঃ| রূক্ষস্যোন্নমযন্ কুক্ষিং তির্যগূর্ধ্বং চ গচ্ছতি||৭০|| মূত্রক্ষযে মূত্রকৃচ্ছ্রং মূত্রবৈবর্ণ্যমেব চ| পিপাসা বাধতে চাস্য মুখং চ পরিশুষ্যতি||৭১|| মলাযনানি চান্যানি শূন্যানি চ লঘূনি চ| বিশুষ্কাণি চ লক্ষ্যন্তে যথাস্বং মলসঙ্ক্ষযে||৭২||
View original
वातादीनां रसादीनां मलानामोजसस्तथा| क्षयास्तत्रानिलादीनामुक्तं सङ्क्षीणलक्षणम् ||६३|| घट्टते सहते शब्दं नोच्चैर्द्रवति शूल्यते| हृदयं ताम्यति स्वल्पचेष्टस्यापि रसक्षये||६४|| परुषा स्फुटिता म्लाना त्वग्रूक्षा रक्तसङ्क्षये| मांसक्षये विशेषेण स्फिग्ग्रीवोदरशुष्कता||६५|| सन्धीनां स्फुटनं ग्लानिरक्ष्णोरायास एव च| लक्षणं मेदसि क्षीणे तनुत्वं चोदरस्य च||६६|| केशलोमनखश्मश्रुद्विजप्रपतनं श्रमः| ज्ञेयमस्थिक्षये लिङ्गं सन्धिशैथिल्यमेव च||६७|| शीर्यन्त इव चास्थीनि दुर्बलानि लघूनि च| प्रततं वातरोगीणि क्षीणे मज्जनि देहिनाम्||६८|| दौर्बल्यं मुखशोषश्च पाण्डुत्वं सदनं श्रमः| क्लैब्यं शुक्राविसर्गश्च क्षीणशुक्रस्य लक्षणम्||६९|| क्षीणे शकृति चान्त्राणि पीडयन्निव मारुतः| रूक्षस्योन्नमयन् कुक्षिं तिर्यगूर्ध्वं च गच्छति||७०|| मूत्रक्षये मूत्रकृच्छ्रं मूत्रवैवर्ण्यमेव च| पिपासा बाधते चास्य मुखं च परिशुष्यति||७१|| मलायनानि चान्यानि शून्यानि च लघूनि च| विशुष्काणि च लक्ष्यन्ते यथास्वं मलसङ्क्षये||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (73-75) · Śloka 1
বিভেতি দুর্বলোঽভীক্ষ্ণং ধ্যাযতি ব্যথিতেন্দ্রিযঃ| দুশ্ছাযো দুর্মনা রূক্ষঃ ক্ষামশ্চৈবৌজসঃ ক্ষযে||৭৩|| হৃদি তিষ্ঠতি যচ্ছুদ্ধং রক্তমীষত্সপীতকম্| ওজঃ শরীরে সঙ্খ্যাতং তন্নাশান্না বিনশ্যতি||৭৪|| প্রথমং জাযতে হ্যোজঃ শরীরেঽস্মিঞ্ছরীরিণাম্| সর্পির্বর্ণং মধুরসং লাজগন্ধি প্রজাযতে||৭৫|| (ভ্রমরৈঃ ফলপুষ্পেভ্যো যথা সম্ভ্রিযতে মধু| তদ্বদোজঃ স্বকর্মভ্যো গুণৈঃ সম্ভ্রিযতে নৃণাম্||১||)|
View original
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः| दुश्छायो दुर्मना रूक्षः क्षामश्चैवौजसः क्षये||७३|| हृदि तिष्ठति यच्छुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्| ओजः शरीरे सङ्ख्यातं तन्नाशान्ना विनश्यति||७४|| प्रथमं जायते ह्योजः शरीरेऽस्मिञ्छरीरिणाम्| सर्पिर्वर्णं मधुरसं लाजगन्धि प्रजायते||७५|| (भ्रमरैः फलपुष्पेभ्यो यथा सम्भ्रियते मधु| तद्वदोजः स्वकर्मभ्यो गुणैः सम्भ्रियते नृणाम्||१||)|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (76-77) · Śloka 77
ব্যাযামোঽনশনং চিন্তা রূক্ষাল্পপ্রমিতাশনম্| বাতাতপৌ ভযং শোকো রূক্ষপানং প্রজাগরঃ||৭৬|| কফশোণিতশুক্রাণাং মলানাং চাতিবর্তনম্| কালো ভূতোপঘাতশ্চ জ্ঞাতব্যাঃ ক্ষযহেতবঃ||৭৭||
View original
व्यायामोऽनशनं चिन्ता रूक्षाल्पप्रमिताशनम्| वातातपौ भयं शोको रूक्षपानं प्रजागरः||७६|| कफशोणितशुक्राणां मलानां चातिवर्तनम्| कालो भूतोपघातश्च ज्ञातव्याः क्षयहेतवः||७७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (78-89) · Śloka 89
গুরুস্নিগ্ধাম্ললবণান্যতিমাত্রং সমশ্নতাম্| নবমন্নং চ পানং চ নিদ্রামাস্যাসুখানি চ||৭৮|| ত্যক্তব্যাযামচিন্তানাং সংশোধনমকুর্বতাম্| শ্লেষ্মা পিত্তং চ মেদশ্চ মাংসং চাতিপ্রবর্ধতে||৭৯|| তৈরাবৃতগতির্বাযুরোজ আদায গচ্ছতি| যদা বস্তিং তদা কৃচ্ছ্রো মধুমেহঃ প্রবর্ততে||৮০|| স মারুতস্য পিত্তস্য কফস্য চ মুহুর্মুহুঃ| দর্শযত্যাকৃতিং গত্বা ক্ষযমাপ্যাযতে পুনঃ||৮১|| উপেক্ষযাঽস্য জাযন্তে পিডকাঃ সপ্ত দারুণাঃ| মাংসলেষ্ববকাশেষু মর্মস্বপি চ সন্ধিষু||৮২|| শরাবিকা কচ্ছপিকা জালিনী সর্ষপী তথা| অলজী বিনতাখ্যা চ বিদ্রধী চেতি সপ্তমী||৮৩|| অন্তোন্নতা মধ্যনিম্না শ্যাবা ক্লেদরুগন্বিতা| শরাবিকা স্যাত্ পিডকা শরাবাকৃতিসংস্থিতা||৮৪|| অবগাঢার্তিনিস্তোদা মহাবাস্তুপরিগ্রহা| শ্লক্ষ্ণা কচ্ছপপৃষ্ঠাভা পিডকা কচ্ছপী মতা||৮৫|| স্তব্ধা সিরাজালবতী স্নিগ্ধাস্রাবা মহাশযা| রুজানিস্তোদবহুলা সূক্ষ্মচ্ছিদ্রা চ জালিনী||৮৬|| পিডকা নাতিমহতী ক্ষিপ্রপাকা মহারুজা| সর্ষপী সর্ষপাভাভিঃ পিডকাভিশ্চিতা ভবেত্||৮৭|| দহতি ত্বচমুত্থানে তৃষ্ণামোহজ্বরপ্রদা| বিসর্পত্যনিশং দুঃখাদ্দহত্যগ্নিরিবালজী||৮৮|| অবগাঢরুজাক্লেদা পৃষ্ঠে বাঽপ্যুদরেঽপি বা| মহতী বিনতা নীলা পিডকা বিনতা মতা||৮৯||
View original
गुरुस्निग्धाम्ललवणान्यतिमात्रं समश्नताम्| नवमन्नं च पानं च निद्रामास्यासुखानि च||७८|| त्यक्तव्यायामचिन्तानां संशोधनमकुर्वताम्| श्लेष्मा पित्तं च मेदश्च मांसं चातिप्रवर्धते||७९|| तैरावृतगतिर्वायुरोज आदाय गच्छति| यदा बस्तिं तदा कृच्छ्रो मधुमेहः प्रवर्तते||८०|| स मारुतस्य पित्तस्य कफस्य च मुहुर्मुहुः| दर्शयत्याकृतिं गत्वा क्षयमाप्यायते पुनः||८१|| उपेक्षयाऽस्य जायन्ते पिडकाः सप्त दारुणाः| मांसलेष्ववकाशेषु मर्मस्वपि च सन्धिषु||८२|| शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षपी तथा| अलजी विनताख्या च विद्रधी चेति सप्तमी||८३|| अन्तोन्नता मध्यनिम्ना श्यावा क्लेदरुगन्विता| शराविका स्यात् पिडका शरावाकृतिसंस्थिता||८४|| अवगाढार्तिनिस्तोदा महावास्तुपरिग्रहा| श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठाभा पिडका कच्छपी मता||८५|| स्तब्धा सिराजालवती स्निग्धास्रावा महाशया| रुजानिस्तोदबहुला सूक्ष्मच्छिद्रा च जालिनी||८६|| पिडका नातिमहती क्षिप्रपाका महारुजा| सर्षपी सर्षपाभाभिः पिडकाभिश्चिता भवेत्||८७|| दहति त्वचमुत्थाने तृष्णामोहज्वरप्रदा| विसर्पत्यनिशं दुःखाद्दहत्यग्निरिवालजी||८८|| अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा| महती विनता नीला पिडका विनता मता||८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (90-100) · Śloka 100
বিদ্রধিং দ্বিবিধামাহুর্বাহ্যামাভ্যন্তরীং তথা| বাহ্যা ত্বক্স্নাযুমাংসোত্থা কণ্ডরাভা মহারুজা||৯০|| শীতকান্নবিদাহ্যুষ্ণরূক্ষশুষ্কাতিভোজনাত্| বিরুদ্ধাজীর্ণসঙ্ক্লিষ্টবিষমাসাত্ম্যভোজনাত্||৯১|| ব্যাপন্নবহুমদ্যত্বাদ্বেগসন্ধারণাচ্ছ্রমাত্| জিহ্মব্যাযামশযনাদতিভারাধ্বমৈথুনাত্||৯২|| অন্তঃশরীরে মাংসাসৃগাবিশন্তি যদা মলাঃ| তদা সঞ্জাযতে গ্রন্থির্গম্ভীরস্থঃ সুদারুণঃ||৯৩|| হৃদযে ক্লোম্নি যকৃতি প্লীহ্নি কুক্ষৌ চ বৃক্কযোঃ| নাভ্যাং বঙ্ক্ষণযোর্বাঽপি বস্তৌ বা তীব্রবেদনঃ||৯৪|| দুষ্টরক্তাতিমাত্রত্বাত্ স বৈ শীঘ্রং বিদহ্যতে| ততঃ শীঘ্রবিদাহিত্বাদ্বিদ্রধীত্যভিধীযতে||৯৫|| ব্যধচ্ছেদভ্রমানাহশব্দস্ফুরণসর্পণৈঃ| বাতিকীং, পৈত্তিকীং তৃষ্ণাদাহমোহমদজ্বরৈঃ||৯৬|| জৃম্ভোত্ক্লেশারুচিস্তম্ভশীতকৈঃ শ্লৈষ্মিকীং বিদুঃ| সর্বাসু চ মহচ্ছূলং বিদ্রধীষূপজাযতে||৯৭|| শস্ত্রাস্ত্রৈর্ভিদ্যত ইব চোল্মুকৈরিব দহ্যতে| বিদ্রধী ব্যম্লতা যাতা বৃশ্চিকৈরিব দশ্যতে||৯৮|| তনু রূক্ষারুণং শ্যাবং ফেনিলং বাতবিদ্রধী| তিলমাষকুলত্থোদসন্নিভং পিত্তবিদ্রধী||৯৯|| শ্লৈষ্মিকী স্রবতি শ্বেতং পিচ্ছিলং বহলং বহু| লক্ষণং সর্বমেবৈতদ্ভজতে সান্নিপাতিকী||১০০||
View original
विद्रधिं द्विविधामाहुर्बाह्यामाभ्यन्तरीं तथा| बाह्या त्वक्स्नायुमांसोत्था कण्डराभा महारुजा||९०|| शीतकान्नविदाह्युष्णरूक्षशुष्कातिभोजनात्| विरुद्धाजीर्णसङ्क्लिष्टविषमासात्म्यभोजनात्||९१|| व्यापन्नबहुमद्यत्वाद्वेगसन्धारणाच्छ्रमात्| जिह्मव्यायामशयनादतिभाराध्वमैथुनात्||९२|| अन्तःशरीरे मांसासृगाविशन्ति यदा मलाः| तदा सञ्जायते ग्रन्थिर्गम्भीरस्थः सुदारुणः||९३|| हृदये क्लोम्नि यकृति प्लीह्नि कुक्षौ च वृक्कयोः| नाभ्यां वङ्क्षणयोर्वाऽपि बस्तौ वा तीव्रवेदनः||९४|| दुष्टरक्तातिमात्रत्वात् स वै शीघ्रं विदह्यते| ततः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधीत्यभिधीयते||९५|| व्यधच्छेदभ्रमानाहशब्दस्फुरणसर्पणैः| वातिकीं, पैत्तिकीं तृष्णादाहमोहमदज्वरैः||९६|| जृम्भोत्क्लेशारुचिस्तम्भशीतकैः श्लैष्मिकीं विदुः| सर्वासु च महच्छूलं विद्रधीषूपजायते||९७|| शस्त्रास्त्रैर्भिद्यत इव चोल्मुकैरिव दह्यते| विद्रधी व्यम्लता याता वृश्चिकैरिव दश्यते||९८|| तनु रूक्षारुणं श्यावं फेनिलं वातविद्रधी| तिलमाषकुलत्थोदसन्निभं पित्तविद्रधी||९९|| श्लैष्मिकी स्रवति श्वेतं पिच्छिलं बहलं बहु| लक्षणं सर्वमेवैतद्भजते सान्निपातिकी||१००||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (101-103) · Śloka 103
অথাসাং বিদ্রধীনাং সাধ্যাসাধ্যত্ববিশেষজ্ঞানার্থং স্থানকৃতং লিঙ্গবিশেষমুপদেক্ষ্যামঃ- তত্র প্রধানমর্মজাযাং বিদ্রধ্যাং হৃদ্ধট্টনতমকপ্রমোহকাসশ্বাসাঃ, ক্লোমজাযাং পিপাসামুখশোষগলগ্রহাঃ, যকৃজ্জাযাং শ্বাসঃ, প্লীহজাযামুচ্ছ্বাসোপরোধঃ, কুক্ষিজাযাং কুক্ষিপার্শ্বান্তরাংসশূলং, বৃক্কজাযাং পৃষ্ঠকটিগ্রহঃ, নাভিজাযাং হিক্কা, বঙ্ক্ষণজাযাং সক্থিসাদঃ, বস্তিজাযাং কৃচ্ছ্রপূতিমূত্রবর্চসত্বং চেতি||১০১|| পক্বপ্রভিন্নাসূর্ধ্বজাসু মুখাত্ স্রাবঃ স্রবতি, অধোজাসু গুদাত্, উভযতস্তু নাভিজাসু||১০২|| আসাং হৃন্নাভিবস্তিজাঃ পরিপক্বাঃ সান্নিপাতিকী চ মরণায; শেষাঃ পুনঃ কুশলমাশুপ্রতিকারিণং চিকিত্সকমাসাদ্যোপশাম্যন্তি| তস্মাদচিরোত্থিতাং বিদ্রধীং শস্ত্রসর্পবিদ্যুদগ্নিতুল্যাং স্নেহবিরেচনৈরাশ্বেবোপক্রমেত্ সর্বশো গুল্মবচ্চেতি||১০৩||
View original
अथासां विद्रधीनां साध्यासाध्यत्वविशेषज्ञानार्थं स्थानकृतं लिङ्गविशेषमुपदेक्ष्यामः- तत्र प्रधानमर्मजायां विद्रध्यां हृद्धट्टनतमकप्रमोहकासश्वासाः, क्लोमजायां पिपासामुखशोषगलग्रहाः, यकृज्जायां श्वासः, प्लीहजायामुच्छ्वासोपरोधः, कुक्षिजायां कुक्षिपार्श्वान्तरांसशूलं, वृक्कजायां पृष्ठकटिग्रहः, नाभिजायां हिक्का, वङ्क्षणजायां सक्थिसादः, बस्तिजायां कृच्छ्रपूतिमूत्रवर्चसत्वं चेति||१०१|| पक्वप्रभिन्नासूर्ध्वजासु मुखात् स्रावः स्रवति, अधोजासु गुदात्, उभयतस्तु नाभिजासु||१०२|| आसां हृन्नाभिबस्तिजाः परिपक्वाः सान्निपातिकी च मरणाय; शेषाः पुनः कुशलमाशुप्रतिकारिणं चिकित्सकमासाद्योपशाम्यन्ति| तस्मादचिरोत्थितां विद्रधीं शस्त्रसर्पविद्युदग्नितुल्यां स्नेहविरेचनैराश्वेवोपक्रमेत् सर्वशो गुल्मवच्चेति||१०३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (104-107) · Śloka 107
ভবন্তি চাত্র- বিনা প্রমেহমপ্যেতা জাযন্তে দুষ্টমেদসঃ| তাবচ্চৈতা ন লক্ষ্যন্তে যাবদ্বাস্তুপরিগ্রহঃ||১০৪|| শরাবিকা কচ্ছপিকা জালিনী চেতি দুঃসহাঃ| জাযন্তে তা হ্যতিবলাঃ প্রভূতশ্লেষ্মমেদসঃ||১০৫|| সর্ষপী চালজী চৈব বিনতা বিদ্রধী চ যাঃ| সাধ্যঃ পিত্তোল্বণাস্তাস্তু সম্ভবন্ত্যল্পমেদসঃ||১০৬|| মর্মস্বংসে গুদে পাণ্যোঃ স্তনে সন্ধিষু পাদযোঃ| জাযন্তে যস্য পিডিকাঃ স প্রমেহী ন জীবতি||১০৭||
View original
भवन्ति चात्र- विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः| तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहः||१०४|| शराविका कच्छपिका जालिनी चेति दुःसहाः| जायन्ते ता ह्यतिबलाः प्रभूतश्लेष्ममेदसः||१०५|| सर्षपी चालजी चैव विनता विद्रधी च याः| साध्यः पित्तोल्बणास्तास्तु सम्भवन्त्यल्पमेदसः||१०६|| मर्मस्वंसे गुदे पाण्योः स्तने सन्धिषु पादयोः| जायन्ते यस्य पिडिकाः स प्रमेही न जीवति||१०७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (108-111) · Śloka 111
তথাঽন্যাঃ পিডকাঃ সন্তি রক্তপীতাসিতারুণাঃ| পাণ্ডুরাঃ পাণ্ডুবর্ণাশ্চ ভস্মাভা মেচকপ্রভাঃ||১০৮|| মৃদ্ব্যশ্চ কঠিনাশ্চান্যাঃ স্থূলাঃ সূক্ষ্মাস্তথাঽপরাঃ| মন্দবেগা মহাবেগাঃ স্বল্পশূলা মহারুজঃ||১০৯|| তা বুদ্ধ্বা মারুতাদীনাং যথাস্বৈর্হেতুলক্ষণৈঃ| ব্রূযাদুপচরেচ্চাশু প্রাগুপদ্রবদর্শনাত্||১১০|| তৃট্শ্বাসমাংসসঙ্কোথমোহহিক্কামদজ্বরাঃ| বীসর্পমর্মসংরোধাঃ পিডকানামুপদ্রবাঃ||১১১||
View original
तथाऽन्याः पिडकाः सन्ति रक्तपीतासितारुणाः| पाण्डुराः पाण्डुवर्णाश्च भस्माभा मेचकप्रभाः||१०८|| मृद्व्यश्च कठिनाश्चान्याः स्थूलाः सूक्ष्मास्तथाऽपराः| मन्दवेगा महावेगाः स्वल्पशूला महारुजः||१०९|| ता बुद्ध्वा मारुतादीनां यथास्वैर्हेतुलक्षणैः| ब्रूयादुपचरेच्चाशु प्रागुपद्रवदर्शनात्||११०|| तृट्श्वासमांससङ्कोथमोहहिक्कामदज्वराः| वीसर्पमर्मसंरोधाः पिडकानामुपद्रवाः||१११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (112-113) · Śloka 113
ক্ষযঃ স্থানং চ বৃদ্ধিশ্চ দোষাণাং ত্রিবিধা গতিঃ| ঊর্ধ্বং চাধশ্চ তির্যক্চ বিজ্ঞেযা ত্রিবিধাঽপরা||১১২|| ত্রিবিধা চাপরা কোষ্ঠশাখামর্মাস্থিসন্ধিষু| ইত্যুক্তা বিধিভেদেন দোষাণাং ত্রিবিধা গতিঃ||১১৩||
View original
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च दोषाणां त्रिविधा गतिः| ऊर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च विज्ञेया त्रिविधाऽपरा||११२|| त्रिविधा चापरा कोष्ठशाखामर्मास्थिसन्धिषु| इत्युक्ता विधिभेदेन दोषाणां त्रिविधा गतिः||११३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (114) · Śloka 115
চযপ্রকোপপ্রশমাঃ পিত্তাদীনাং যথাক্রমম্| ভবন্ত্যেকৈকশঃ ষট্সু কালেষ্বভ্রাগমাদিষু||১১৪|| গতিঃ কালকৃতা চৈষা চযাদ্যা পুনরুচ্যতে|১১৫|
View original
चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथाक्रमम्| भवन्त्येकैकशः षट्सु कालेष्वभ्रागमादिषु||११४|| गतिः कालकृता चैषा चयाद्या पुनरुच्यते|११५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (115-118) · Śloka 118
গতিশ্চ দ্বিবিধা দৃষ্টা প্রাকৃতী বৈকৃতী চ যা||১১৫|| পিত্তাদেবোষ্মণঃ পক্তির্নরাণামুপজাযতে| তচ্চ পিত্তং প্রকুপিতং বিকারান্ কুরুতে বহূন্||১১৬|| প্রাকৃতস্তু বলং শ্লেষ্মা বিকৃতো মল উচ্যতে| স চৈবৌজঃ স্মৃতঃ কাযে স চ পাপ্মোপদিশ্যতে||১১৭|| সর্বা হি চেষ্টা বাতেন স প্রাণঃ প্রাণীনাং স্মৃতঃ| তেনৈব রোগা জাযন্তে তেন চৈবোপরুধ্যতে||১১৮||
View original
गतिश्च द्विविधा दृष्टा प्राकृती वैकृती च या||११५|| पित्तादेवोष्मणः पक्तिर्नराणामुपजायते| तच्च पित्तं प्रकुपितं विकारान् कुरुते बहून्||११६|| प्राकृतस्तु बलं श्लेष्मा विकृतो मल उच्यते| स चैवौजः स्मृतः काये स च पाप्मोपदिश्यते||११७|| सर्वा हि चेष्टा वातेन स प्राणः प्राणीनां स्मृतः| तेनैव रोगा जायन्ते तेन चैवोपरुध्यते||११८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (119) · Śloka 119
নিত্যং সন্নিহিতামিত্রং সমীক্ষ্যাত্মানমাত্মবান্| নিত্যং যুক্তঃ পরিচরেদিচ্ছন্নাযুরনিত্বরম্||১১৯||
View original
नित्यं सन्निहितामित्रं समीक्ष्यात्मानमात्मवान्| नित्यं युक्तः परिचरेदिच्छन्नायुरनित्वरम्||११९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (120-121) · Śloka 121
তত্র শ্লোকৌ- শিরোরোগাঃ সহৃদ্রোগা রোগা মানবিকল্পজাঃ| ক্ষযাঃ সপিডকাশ্চোক্তা দোষাণাং গতিরেব চ||১২০|| কিযন্তঃশিরসীযেঽস্মিন্নধ্যাযে তত্ত্বদর্শিনা| জ্ঞানার্থং ভিষজাং চৈব প্রজানাং চ হিতৈষিণা||১২১||
View original
तत्र श्लोकौ- शिरोरोगाः सहृद्रोगा रोगा मानविकल्पजाः| क्षयाः सपिडकाश्चोक्ता दोषाणां गतिरेव च||१२०|| कियन्तःशिरसीयेऽस्मिन्नध्याये तत्त्वदर्शिना| ज्ञानार्थं भिषजां चैव प्रजानां च हितैषिणा||१२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে শ্লোকস্থানে কিযন্তঃশিরসীযো নাম সপ্তদশোঽধ্যাযঃ||১৭||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने कियन्तःशिरसीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||
🔊 Audio coming soon