Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ലങ്ഘനബൃംഹണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातो लङ्घनबृंहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
22. laṅghanabr̥ṁhaṇīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8
തപഃസ്വാധ്യായനിരതാനാത്രേയഃ ശിഷ്യസത്തമാന്| ഷഡഗ്നിവേശപ്രമുഖാനുക്തവാന് പരിചോദയന്||൩|| ലങ്ഘനം ബൃംഹണം കാലേ രൂക്ഷണം സ്നേഹനം തഥാ| സ്വേദനം സ്തമ്ഭനം ചൈവ ജാനീതേ യഃ സ വൈ ഭിഷക്||൪|| തമുക്തവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച ഹ||൫|| ഭഗവല്ലങ്ഘനം കിംസ്വില്ലങ്ഘനീയാശ്ച കീദൃശാഃ| ബൃംഹണം ബൃംഹണീയാശ്ച രൂക്ഷണീയാശ്ച രൂക്ഷണമ്||൬|| കേ സ്നേഹാഃ സ്നേഹനീയാശ്ച സ്വേദാഃ സ്വേദ്യാശ്ച കേ മതാഃ| സ്തമ്ഭനം സ്തമ്ഭനീയാശ്ച വക്തുമര്ഹസി തദ്ഗുരോ!||൭|| ലങ്ഘനപ്രഭൃതീനാം ച ഷണ്ണാമേഷാം സമാസതഃ| കൃതാകൃതാതിവൃത്താനാം ലക്ഷണം വക്തുമര്ഹസി||൮||
View original
तपःस्वाध्यायनिरतानात्रेयः शिष्यसत्तमान्| षडग्निवेशप्रमुखानुक्तवान् परिचोदयन्||३|| लङ्घनं बृंहणं काले रूक्षणं स्नेहनं तथा| स्वेदनं स्तम्भनं चैव जानीते यः स वै भिषक्||४|| तमुक्तवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच ह||५|| भगवँल्लङ्घनं किंस्विल्लङ्घनीयाश्च कीदृशाः| बृंहणं बृंहणीयाश्च रूक्षणीयाश्च रूक्षणम्||६|| के स्नेहाः स्नेहनीयाश्च स्वेदाः स्वेद्याश्च के मताः| स्तम्भनं स्तम्भनीयाश्च वक्तुमर्हसि तद्गुरो!||७|| लङ्घनप्रभृतीनां च षण्णामेषां समासतः| कृताकृतातिवृत्तानां लक्षणं वक्तुमर्हसि||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (9-17) · Śloka 17
തദഗ്നിവേശസ്യ വചോ നിശമ്യ ഗുരുരബ്രവീത്| യത് കിഞ്ചില്ലാഘവകരം ദേഹേ തല്ലങ്ഘനം സ്മൃതമ്||൯|| ബൃഹത്ത്വം യച്ഛരീരസ്യ ജനയേത്തച്ച ബൃംഹണമ്| രൌക്ഷ്യം ഖരത്വം വൈശദ്യം യത് കുര്യാത്തദ്ധി രൂക്ഷണമ്||൧൦|| സ്നേഹനം സ്നേഹവിഷ്യന്ദമാര്ദവക്ലേദകാരകമ് | സ്തമ്ഭഗൌരവശീതഘ്നം സ്വേദനം സ്വേദകാരകമ്||൧൧|| സ്തമ്ഭനം സ്തമ്ഭയതി യദ്ഗതിമന്തം ചലം ധ്രുവമ്| ലഘൂഷ്ണതീക്ഷ്ണവിശദം രൂക്ഷം സൂക്ഷ്മം ഖരം സരമ്||൧൨|| കഠിനം ചൈവ യദ്ദ്രവ്യം പ്രായസ്തല്ലങ്ഘനം സ്മൃതമ്| ഗുരു ശീതം മൃദു സ്നിഗ്ധം ബഹലം സ്ഥൂലപിച്ഛിലമ്||൧൩|| പ്രായോ മന്ദം സ്ഥിരം ശ്ലക്ഷ്ണം ദ്രവ്യം ബൃംഹണമുച്യതേ| രൂക്ഷം ലഘു ഖരം തീക്ഷ്ണമുഷ്ണം സ്ഥിരമപിച്ഛിലമ്||൧൪|| പ്രായശഃ കഠിനം ചൈവ യദ്ദ്രവ്യം തദ്ധി രൂക്ഷണമ്| ദ്രവം സൂക്ഷ്മം സരം സ്നിഗ്ധം പിച്ഛിലം ഗുരു ശീതലമ്| പ്രായോ മന്ദം മൃദു ച യദ്ദ്രവ്യം തത്സ്നേഹനം മതമ്||൧൫|| ഉഷ്ണം തീക്ഷ്ണം സരം സ്നിഗ്ധം രൂക്ഷം സൂക്ഷ്മം ദ്രവം സ്ഥിരമ്| ദ്രവ്യം ഗുരു ച യത് പ്രായസ്തദ്ധി സ്വേദനമുച്യതേ||൧൬|| ശീതം മന്ദം മൃദു ശ്ലക്ഷ്ണം രൂക്ഷം സൂക്ഷ്മം ദ്രവം സ്ഥിരമ്| യദ്ദ്രവ്യം ലഘു ചോദ്ദിഷ്ടം പ്രായസ്തത് സ്തമ്ഭനം സ്മൃതമ്||൧൭||
View original
तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत्| यत् किञ्चिल्लाघवकरं देहे तल्लङ्घनं स्मृतम्||९|| बृहत्त्वं यच्छरीरस्य जनयेत्तच्च बृंहणम्| रौक्ष्यं खरत्वं वैशद्यं यत् कुर्यात्तद्धि रूक्षणम्||१०|| स्नेहनं स्नेहविष्यन्दमार्दवक्लेदकारकम् | स्तम्भगौरवशीतघ्नं स्वेदनं स्वेदकारकम्||११|| स्तम्भनं स्तम्भयति यद्गतिमन्तं चलं ध्रुवम्| लघूष्णतीक्ष्णविशदं रूक्षं सूक्ष्मं खरं सरम्||१२|| कठिनं चैव यद्द्रव्यं प्रायस्तल्लङ्घनं स्मृतम्| गुरु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं स्थूलपिच्छिलम्||१३|| प्रायो मन्दं स्थिरं श्लक्ष्णं द्रव्यं बृंहणमुच्यते| रूक्षं लघु खरं तीक्ष्णमुष्णं स्थिरमपिच्छिलम्||१४|| प्रायशः कठिनं चैव यद्द्रव्यं तद्धि रूक्षणम्| द्रवं सूक्ष्मं सरं स्निग्धं पिच्छिलं गुरु शीतलम्| प्रायो मन्दं मृदु च यद्द्रव्यं तत्स्नेहनं मतम्||१५|| उष्णं तीक्ष्णं सरं स्निग्धं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम्| द्रव्यं गुरु च यत् प्रायस्तद्धि स्वेदनमुच्यते||१६|| शीतं मन्दं मृदु श्लक्ष्णं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम्| यद्द्रव्यं लघु चोद्दिष्टं प्रायस्तत् स्तम्भनं स्मृतम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (18) · Śloka 18
ചതുഷ്പ്രകാരാ സംശുദ്ധിഃ പിപാസാ മാരുതാതപൌ| പാചനാന്യുപവാസശ്ച വ്യായാമശ്ചേതി ലങ്ഘനമ്||൧൮||
View original
चतुष्प्रकारा संशुद्धिः पिपासा मारुतातपौ| पाचनान्युपवासश्च व्यायामश्चेति लङ्घनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (19-24) · Śloka 24
പ്രഭൂതശ്ലേഷ്മപിത്താസ്രമലാഃ സംസൃഷ്ടമാരുതാഃ| ബൃഹച്ഛരീരാ ബലിനോ ലങ്ഘനീയാ വിശുദ്ധിഭിഃ||൧൯|| യേഷാം മധ്യബലാ രോഗാഃ കഫപിത്തസമുത്ഥിതാഃ| വമ്യതീസാരഹൃദ്രോഗവിസൂച്യലസകജ്വരാഃ||൨൦|| വിബന്ധഗൌരവോദ്ഗാരഹൃല്ലാസാരോചകാദയഃ| പാചനൈസ്താന് ഭിഷക് പ്രാജ്ഞഃ പ്രായേണാദാവുപാചരേത്||൨൧|| ഏത ഏവ യഥോദ്ദിഷ്ടാ യേഷാമല്പബലാ ഗദാഃ| പിപാസാനിഗ്രഹൈസ്തേഷാമുപവാസൈശ്ച താഞ്ജയേത്||൨൨|| രോഗാഞ്ജയേന്മധ്യബലാന് വ്യായാമാതപമാരുതൈഃ| ബലിനാം കിം പുനര്യേഷാം രോഗാണാമവരം ബലമ്||൨൩|| ത്വഗ്ദോഷിണാം പ്രമീഢാനാം സ്നിഗ്ധാഭിഷ്യന്ദിബൃംഹിണാമ്| ശിശിരേ ലങ്ഘനം ശസ്തമപി വാതവികാരിണാമ്||൨൪||
View original
प्रभूतश्लेष्मपित्तास्रमलाः संसृष्टमारुताः| बृहच्छरीरा बलिनो लङ्घनीया विशुद्धिभिः||१९|| येषां मध्यबला रोगाः कफपित्तसमुत्थिताः| वम्यतीसारहृद्रोगविसूच्यलसकज्वराः||२०|| विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासारोचकादयः| पाचनैस्तान् भिषक् प्राज्ञः प्रायेणादावुपाचरेत्||२१|| एत एव यथोद्दिष्टा येषामल्पबला गदाः| पिपासानिग्रहैस्तेषामुपवासैश्च ताञ्जयेत्||२२|| रोगाञ्जयेन्मध्यबलान् व्यायामातपमारुतैः| बलिनां किं पुनर्येषां रोगाणामवरं बलम्||२३|| त्वग्दोषिणां प्रमीढानां स्निग्धाभिष्यन्दिबृंहिणाम्| शिशिरे लङ्घनं शस्तमपि वातविकारिणाम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (25-28) · Śloka 28
അദിഗ്ധവിദ്ധമക്ലിഷ്ടം വയസ്ഥം സാത്മ്യചാരിണാമ്| മൃഗമത്സ്യവിഹങ്ഗാനാം മാംസം ബൃംഹണമുച്യതേ||൨൫|| ക്ഷീണാഃ ക്ഷതാഃ കൃശാ വൃദ്ധാ ദുര്ബലാ നിത്യമധ്വഗാഃ| സ്ത്രീമദ്യനിത്യാ ഗ്രീഷ്മേ ച ബൃംഹണീയാ നരാഃ സ്മൃതാഃ||൨൬|| ശോഷാര്ശോഗ്രഹണീദോഷൈര്വ്യാധിഭിഃ കര്ശിതാശ്ച യേ| തേഷാം ക്രവ്യാദമാംസാനാം ബൃംഹണാ ലഘവോ രസാഃ||൨൭|| സ്നാനമുത്സാദനം സ്വപ്നോ മധുരാഃ സ്നേഹബസ്തയഃ| ശര്കരാക്ഷീരസര്പീംഷി സര്വേഷാം വിദ്ധി ബൃംഹണമ്||൨൮||
View original
अदिग्धविद्धमक्लिष्टं वयस्थं सात्म्यचारिणाम्| मृगमत्स्यविहङ्गानां मांसं बृंहणमुच्यते||२५|| क्षीणाः क्षताः कृशा वृद्धा दुर्बला नित्यमध्वगाः| स्त्रीमद्यनित्या ग्रीष्मे च बृंहणीया नराः स्मृताः||२६|| शोषार्शोग्रहणीदोषैर्व्याधिभिः कर्शिताश्च ये| तेषां क्रव्यादमांसानां बृंहणा लघवो रसाः||२७|| स्नानमुत्सादनं स्वप्नो मधुराः स्नेहबस्तयः| शर्कराक्षीरसर्पींषि सर्वेषां विद्धि बृंहणम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (29-31) · Śloka 31
കടുതിക്തകഷായാണാം സേവനം സ്ത്രീഷ്വസംയമഃ| ഖലിപിണ്യാകതക്രാണാം മധ്വാദീനാം ച രൂക്ഷണമ്||൨൯|| അഭിഷ്യണ്ണാ മഹാദോഷാ മര്മസ്ഥാ വ്യാധയശ്ച യേ| ഊരുസ്തമ്ഭപ്രഭൃതയോ രൂക്ഷണീയാ നിദര്ശിതാഃ||൩൦|| സ്നേഹാഃ സ്നേഹയിതവ്യാശ്ച സ്വേദാഃ സ്വേദ്യാശ്ച യേ നരാഃ| സ്നേഹാധ്യായേ മയോക്താസ്തേ സ്വേദാഖ്യേ ച സവിസ്തരമ്||൩൧||
View original
कटुतिक्तकषायाणां सेवनं स्त्रीष्वसंयमः| खलिपिण्याकतक्राणां मध्वादीनां च रूक्षणम्||२९|| अभिष्यण्णा महादोषा मर्मस्था व्याधयश्च ये| ऊरुस्तम्भप्रभृतयो रूक्षणीया निदर्शिताः||३०|| स्नेहाः स्नेहयितव्याश्च स्वेदाः स्वेद्याश्च ये नराः| स्नेहाध्याये मयोक्तास्ते स्वेदाख्ये च सविस्तरम्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (32-33) · Śloka 33
ദ്രവം തന്വസരം യാവച്ഛീതീകരണമൌഷധമ്| സ്വാദു തിക്തം കഷായം ച സ്തമ്ഭനം സര്വമേവ തത്||൩൨|| പിത്തക്ഷാരാഗ്നിദഗ്ധാ യേ വമ്യതീസാരപീഡിതാഃ| വിഷസ്വേദാതിയോഗാര്താഃ സ്തമ്ഭനീയാ നിദര്ശിതാഃ||൩൩||
View original
द्रवं तन्वसरं यावच्छीतीकरणमौषधम्| स्वादु तिक्तं कषायं च स्तम्भनं सर्वमेव तत्||३२|| पित्तक्षाराग्निदग्धा ये वम्यतीसारपीडिताः| विषस्वेदातियोगार्ताः स्तम्भनीया निदर्शिताः||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (34-37) · Śloka 37
വാതമൂത്രപുരീഷാണാം വിസര്ഗേ ഗാത്രലാഘവേ| ഹൃദയോദ്ഗാരകണ്ഠാസ്യശുദ്ധൌ തന്ദ്രാക്ലമേ ഗതേ||൩൪|| സ്വേദേ ജാതേ രുചൌ ചൈവ ക്ഷുത്പിപാസാസഹോദയേ| കൃതം ലങ്ഘനമാദേശ്യം നിര്വ്യഥേ ചാന്തരാത്മനി||൩൫|| പര്വഭേദോऽങ്ഗമര്ദശ്ച കാസഃ ശോഷോ മുഖസ്യ ച| ക്ഷുത്പ്രണാശോऽരുചിസ്തൃഷ്ണാ ദൌര്ബല്യം ശ്രോത്രനേത്രയോഃ||൩൬|| മനസഃ സമ്ഭ്രമോऽഭീക്ഷ്ണമൂര്ധ്വവാതസ്തമോ ഹൃദി| ദേഹാഗ്നിബലനാശശ്ച ലങ്ഘനേऽതികൃതേ ഭവേത്||൩൭||
View original
वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे| हृदयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ तन्द्राक्लमे गते||३४|| स्वेदे जाते रुचौ चैव क्षुत्पिपासासहोदये| कृतं लङ्घनमादेश्यं निर्व्यथे चान्तरात्मनि||३५|| पर्वभेदोऽङ्गमर्दश्च कासः शोषो मुखस्य च| क्षुत्प्रणाशोऽरुचिस्तृष्णा दौर्बल्यं श्रोत्रनेत्रयोः||३६|| मनसः सम्भ्रमोऽभीक्ष्णमूर्ध्ववातस्तमो हृदि| देहाग्निबलनाशश्च लङ्घनेऽतिकृते भवेत्||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (38) · Śloka 39
ബലം പുഷ്ട്യുപലമ്ഭശ്ച കാര്ശ്യദോഷവിവര്ജനമ്| ലക്ഷണം ബൃംഹിതേ സ്ഥൌല്യമതി ചാത്യര്ഥബൃംഹിതേ||൩൮|| കൃതാതികൃതലിങ്ഗം യല്ലങ്ഘിതേ തദ്ധി രൂക്ഷിതേ |൩൯|
View original
बलं पुष्ट्युपलम्भश्च कार्श्यदोषविवर्जनम्| लक्षणं बृंहिते स्थौल्यमति चात्यर्थबृंहिते||३८|| कृतातिकृतलिङ्गं यल्लङ्घिते तद्धि रूक्षिते |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (39-40) · Śloka 40
സ്തമ്ഭിതഃ സ്യാദ്ബലേ ലബ്ധേ യഥോക്തൈശ്ചാമയൈര്ജിതൈഃ||൩൯|| ശ്യാവതാ സ്തബ്ധഗാത്രത്വമുദ്വേഗോ ഹനുസങ്ഗ്രഹഃ| ഹൃദ്വര്ചോനിഗ്രഹശ്ച സ്യാദതിസ്തമ്ഭിതലക്ഷണമ്||൪൦||
View original
स्तम्भितः स्याद्बले लब्धे यथोक्तैश्चामयैर्जितैः||३९|| श्यावता स्तब्धगात्रत्वमुद्वेगो हनुसङ्ग्रहः| हृद्वर्चोनिग्रहश्च स्यादतिस्तम्भितलक्षणम्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (41-42) · Śloka 42
ലക്ഷണം ചാകൃതാനാം സ്യാത് ഷണ്ണാമേഷാം സമാസതഃ| തദൌഷധാനാം ധാതൂനാമശമോ വൃദ്ധിരേവ ച||൪൧|| ഇതി ഷട് സര്വരോഗാണാം പ്രോക്താഃ സമ്യഗുപക്രമാഃ| സാധ്യാനാം സാധനേ സിദ്ധാ മാത്രാകാലാനുരോധിനഃ||൪൨||
View original
लक्षणं चाकृतानां स्यात् षण्णामेषां समासतः| तदौषधानां धातूनामशमो वृद्धिरेव च||४१|| इति षट् सर्वरोगाणां प्रोक्ताः सम्यगुपक्रमाः| साध्यानां साधने सिद्धा मात्राकालानुरोधिनः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (43) · Śloka 43
ഭവതി ചാത്ര- ദോഷാണാം ബഹുസംസര്ഗാത് സങ്കീര്യന്തേ ഹ്യുപക്രമാഃ| ഷട്ത്വം തു നാതിവര്തന്തേ ത്രിത്വം വാതാദയോ യഥാ||൪൩||
View original
भवति चात्र- दोषाणां बहुसंसर्गात् सङ्कीर्यन्ते ह्युपक्रमाः| षट्त्वं तु नातिवर्तन्ते त्रित्वं वातादयो यथा||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (44) · Śloka 44
തത്ര ശ്ലോകാഃ- ഇത്യസ്മിലങ്ഘനാധ്യായേ വ്യാഖ്യാതാഃ ഷഡുപക്രമാഃ| യഥാപ്രശ്നം ഭഗവതാ ചികിത്സാ യൈഃ പ്രവര്തതേ||൪൪||
View original
तत्र श्लोकाः- इत्यस्मिँलङ्घनाध्याये व्याख्याताः षडुपक्रमाः| यथाप्रश्नं भगवता चिकित्सा यैः प्रवर्तते||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ ലങ്ഘനബൃംഹണീയോ നാമ ദ്വാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൨||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने लङ्घनबृंहणीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||
🔊 Audio coming soon