Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో లంఘనబృంహణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातो लङ्घनबृंहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
22. laṅghanabr̥ṁhaṇīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8
తపఃస్వాధ్యాయనిరతానాత్రేయః శిష్యసత్తమాన్| షడగ్నివేశప్రముఖానుక్తవాన్ పరిచోదయన్||3|| లంఘనం బృంహణం కాలే రూక్షణం స్నేహనం తథా| స్వేదనం స్తంభనం చైవ జానీతే యః స వై భిషక్||4|| తముక్తవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ హ||5|| భగవఁల్లంఘనం కింస్విల్లంఘనీయాశ్చ కీదృశాః| బృంహణం బృంహణీయాశ్చ రూక్షణీయాశ్చ రూక్షణం||6|| కే స్నేహాః స్నేహనీయాశ్చ స్వేదాః స్వేద్యాశ్చ కే మతాః| స్తంభనం స్తంభనీయాశ్చ వక్తుమర్హసి తద్గురో!||7|| లంఘనప్రభృతీనాం చ షణ్ణామేషాం సమాసతః| కృతాకృతాతివృత్తానాం లక్షణం వక్తుమర్హసి||8||
View original
तपःस्वाध्यायनिरतानात्रेयः शिष्यसत्तमान्| षडग्निवेशप्रमुखानुक्तवान् परिचोदयन्||३|| लङ्घनं बृंहणं काले रूक्षणं स्नेहनं तथा| स्वेदनं स्तम्भनं चैव जानीते यः स वै भिषक्||४|| तमुक्तवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच ह||५|| भगवँल्लङ्घनं किंस्विल्लङ्घनीयाश्च कीदृशाः| बृंहणं बृंहणीयाश्च रूक्षणीयाश्च रूक्षणम्||६|| के स्नेहाः स्नेहनीयाश्च स्वेदाः स्वेद्याश्च के मताः| स्तम्भनं स्तम्भनीयाश्च वक्तुमर्हसि तद्गुरो!||७|| लङ्घनप्रभृतीनां च षण्णामेषां समासतः| कृताकृतातिवृत्तानां लक्षणं वक्तुमर्हसि||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (9-17) · Śloka 17
తదగ్నివేశస్య వచో నిశమ్య గురురబ్రవీత్| యత్ కించిల్లాఘవకరం దేహే తల్లంఘనం స్మృతం||9|| బృహత్త్వం యచ్ఛరీరస్య జనయేత్తచ్చ బృంహణం| రౌక్ష్యం ఖరత్వం వైశద్యం యత్ కుర్యాత్తద్ధి రూక్షణం||10|| స్నేహనం స్నేహవిష్యందమార్దవక్లేదకారకం | స్తంభగౌరవశీతఘ్నం స్వేదనం స్వేదకారకం||11|| స్తంభనం స్తంభయతి యద్గతిమంతం చలం ధ్రువం| లఘూష్ణతీక్ష్ణవిశదం రూక్షం సూక్ష్మం ఖరం సరం||12|| కఠినం చైవ యద్ద్రవ్యం ప్రాయస్తల్లంఘనం స్మృతం| గురు శీతం మృదు స్నిగ్ధం బహలం స్థూలపిచ్ఛిలం||13|| ప్రాయో మందం స్థిరం శ్లక్ష్ణం ద్రవ్యం బృంహణముచ్యతే| రూక్షం లఘు ఖరం తీక్ష్ణముష్ణం స్థిరమపిచ్ఛిలం||14|| ప్రాయశః కఠినం చైవ యద్ద్రవ్యం తద్ధి రూక్షణం| ద్రవం సూక్ష్మం సరం స్నిగ్ధం పిచ్ఛిలం గురు శీతలం| ప్రాయో మందం మృదు చ యద్ద్రవ్యం తత్స్నేహనం మతం||15|| ఉష్ణం తీక్ష్ణం సరం స్నిగ్ధం రూక్షం సూక్ష్మం ద్రవం స్థిరం| ద్రవ్యం గురు చ యత్ ప్రాయస్తద్ధి స్వేదనముచ్యతే||16|| శీతం మందం మృదు శ్లక్ష్ణం రూక్షం సూక్ష్మం ద్రవం స్థిరం| యద్ద్రవ్యం లఘు చోద్దిష్టం ప్రాయస్తత్ స్తంభనం స్మృతం||17||
View original
तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत्| यत् किञ्चिल्लाघवकरं देहे तल्लङ्घनं स्मृतम्||९|| बृहत्त्वं यच्छरीरस्य जनयेत्तच्च बृंहणम्| रौक्ष्यं खरत्वं वैशद्यं यत् कुर्यात्तद्धि रूक्षणम्||१०|| स्नेहनं स्नेहविष्यन्दमार्दवक्लेदकारकम् | स्तम्भगौरवशीतघ्नं स्वेदनं स्वेदकारकम्||११|| स्तम्भनं स्तम्भयति यद्गतिमन्तं चलं ध्रुवम्| लघूष्णतीक्ष्णविशदं रूक्षं सूक्ष्मं खरं सरम्||१२|| कठिनं चैव यद्द्रव्यं प्रायस्तल्लङ्घनं स्मृतम्| गुरु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं स्थूलपिच्छिलम्||१३|| प्रायो मन्दं स्थिरं श्लक्ष्णं द्रव्यं बृंहणमुच्यते| रूक्षं लघु खरं तीक्ष्णमुष्णं स्थिरमपिच्छिलम्||१४|| प्रायशः कठिनं चैव यद्द्रव्यं तद्धि रूक्षणम्| द्रवं सूक्ष्मं सरं स्निग्धं पिच्छिलं गुरु शीतलम्| प्रायो मन्दं मृदु च यद्द्रव्यं तत्स्नेहनं मतम्||१५|| उष्णं तीक्ष्णं सरं स्निग्धं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम्| द्रव्यं गुरु च यत् प्रायस्तद्धि स्वेदनमुच्यते||१६|| शीतं मन्दं मृदु श्लक्ष्णं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम्| यद्द्रव्यं लघु चोद्दिष्टं प्रायस्तत् स्तम्भनं स्मृतम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (18) · Śloka 18
చతుష్ప్రకారా సంశుద్ధిః పిపాసా మారుతాతపౌ| పాచనాన్యుపవాసశ్చ వ్యాయామశ్చేతి లంఘనం||18||
View original
चतुष्प्रकारा संशुद्धिः पिपासा मारुतातपौ| पाचनान्युपवासश्च व्यायामश्चेति लङ्घनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (19-24) · Śloka 24
ప్రభూతశ్లేష్మపిత్తాస్రమలాః సంసృష్టమారుతాః| బృహచ్ఛరీరా బలినో లంఘనీయా విశుద్ధిభిః||19|| యేషాం మధ్యబలా రోగాః కఫపిత్తసముత్థితాః| వమ్యతీసారహృద్రోగవిసూచ్యలసకజ్వరాః||20|| విబంధగౌరవోద్గారహృల్లాసారోచకాదయః| పాచనైస్తాన్ భిషక్ ప్రాజ్ఞః ప్రాయేణాదావుపాచరేత్||21|| ఏత ఏవ యథోద్దిష్టా యేషామల్పబలా గదాః| పిపాసానిగ్రహైస్తేషాముపవాసైశ్చ తాంజయేత్||22|| రోగాంజయేన్మధ్యబలాన్ వ్యాయామాతపమారుతైః| బలినాం కిం పునర్యేషాం రోగాణామవరం బలం||23|| త్వగ్దోషిణాం ప్రమీఢానాం స్నిగ్ధాభిష్యందిబృంహిణాం| శిశిరే లంఘనం శస్తమపి వాతవికారిణాం||24||
View original
प्रभूतश्लेष्मपित्तास्रमलाः संसृष्टमारुताः| बृहच्छरीरा बलिनो लङ्घनीया विशुद्धिभिः||१९|| येषां मध्यबला रोगाः कफपित्तसमुत्थिताः| वम्यतीसारहृद्रोगविसूच्यलसकज्वराः||२०|| विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासारोचकादयः| पाचनैस्तान् भिषक् प्राज्ञः प्रायेणादावुपाचरेत्||२१|| एत एव यथोद्दिष्टा येषामल्पबला गदाः| पिपासानिग्रहैस्तेषामुपवासैश्च ताञ्जयेत्||२२|| रोगाञ्जयेन्मध्यबलान् व्यायामातपमारुतैः| बलिनां किं पुनर्येषां रोगाणामवरं बलम्||२३|| त्वग्दोषिणां प्रमीढानां स्निग्धाभिष्यन्दिबृंहिणाम्| शिशिरे लङ्घनं शस्तमपि वातविकारिणाम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (25-28) · Śloka 28
అదిగ్ధవిద్ధమక్లిష్టం వయస్థం సాత్మ్యచారిణాం| మృగమత్స్యవిహంగానాం మాంసం బృంహణముచ్యతే||25|| క్షీణాః క్షతాః కృశా వృద్ధా దుర్బలా నిత్యమధ్వగాః| స్త్రీమద్యనిత్యా గ్రీష్మే చ బృంహణీయా నరాః స్మృతాః||26|| శోషార్శోగ్రహణీదోషైర్వ్యాధిభిః కర్శితాశ్చ యే| తేషాం క్రవ్యాదమాంసానాం బృంహణా లఘవో రసాః||27|| స్నానముత్సాదనం స్వప్నో మధురాః స్నేహబస్తయః| శర్కరాక్షీరసర్పీంషి సర్వేషాం విద్ధి బృంహణం||28||
View original
अदिग्धविद्धमक्लिष्टं वयस्थं सात्म्यचारिणाम्| मृगमत्स्यविहङ्गानां मांसं बृंहणमुच्यते||२५|| क्षीणाः क्षताः कृशा वृद्धा दुर्बला नित्यमध्वगाः| स्त्रीमद्यनित्या ग्रीष्मे च बृंहणीया नराः स्मृताः||२६|| शोषार्शोग्रहणीदोषैर्व्याधिभिः कर्शिताश्च ये| तेषां क्रव्यादमांसानां बृंहणा लघवो रसाः||२७|| स्नानमुत्सादनं स्वप्नो मधुराः स्नेहबस्तयः| शर्कराक्षीरसर्पींषि सर्वेषां विद्धि बृंहणम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (29-31) · Śloka 31
కటుతిక్తకషాయాణాం సేవనం స్త్రీష్వసంయమః| ఖలిపిణ్యాకతక్రాణాం మధ్వాదీనాం చ రూక్షణం||29|| అభిష్యణ్ణా మహాదోషా మర్మస్థా వ్యాధయశ్చ యే| ఊరుస్తంభప్రభృతయో రూక్షణీయా నిదర్శితాః||30|| స్నేహాః స్నేహయితవ్యాశ్చ స్వేదాః స్వేద్యాశ్చ యే నరాః| స్నేహాధ్యాయే మయోక్తాస్తే స్వేదాఖ్యే చ సవిస్తరం||31||
View original
कटुतिक्तकषायाणां सेवनं स्त्रीष्वसंयमः| खलिपिण्याकतक्राणां मध्वादीनां च रूक्षणम्||२९|| अभिष्यण्णा महादोषा मर्मस्था व्याधयश्च ये| ऊरुस्तम्भप्रभृतयो रूक्षणीया निदर्शिताः||३०|| स्नेहाः स्नेहयितव्याश्च स्वेदाः स्वेद्याश्च ये नराः| स्नेहाध्याये मयोक्तास्ते स्वेदाख्ये च सविस्तरम्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (32-33) · Śloka 33
ద్రవం తన్వసరం యావచ్ఛీతీకరణమౌషధం| స్వాదు తిక్తం కషాయం చ స్తంభనం సర్వమేవ తత్||32|| పిత్తక్షారాగ్నిదగ్ధా యే వమ్యతీసారపీడితాః| విషస్వేదాతియోగార్తాః స్తంభనీయా నిదర్శితాః||33||
View original
द्रवं तन्वसरं यावच्छीतीकरणमौषधम्| स्वादु तिक्तं कषायं च स्तम्भनं सर्वमेव तत्||३२|| पित्तक्षाराग्निदग्धा ये वम्यतीसारपीडिताः| विषस्वेदातियोगार्ताः स्तम्भनीया निदर्शिताः||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (34-37) · Śloka 37
వాతమూత్రపురీషాణాం విసర్గే గాత్రలాఘవే| హృదయోద్గారకంఠాస్యశుద్ధౌ తంద్రాక్లమే గతే||34|| స్వేదే జాతే రుచౌ చైవ క్షుత్పిపాసాసహోదయే| కృతం లంఘనమాదేశ్యం నిర్వ్యథే చాంతరాత్మని||35|| పర్వభేదోఽంగమర్దశ్చ కాసః శోషో ముఖస్య చ| క్షుత్ప్రణాశోఽరుచిస్తృష్ణా దౌర్బల్యం శ్రోత్రనేత్రయోః||36|| మనసః సంభ్రమోఽభీక్ష్ణమూర్ధ్వవాతస్తమో హృది| దేహాగ్నిబలనాశశ్చ లంఘనేఽతికృతే భవేత్||37||
View original
वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे| हृदयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ तन्द्राक्लमे गते||३४|| स्वेदे जाते रुचौ चैव क्षुत्पिपासासहोदये| कृतं लङ्घनमादेश्यं निर्व्यथे चान्तरात्मनि||३५|| पर्वभेदोऽङ्गमर्दश्च कासः शोषो मुखस्य च| क्षुत्प्रणाशोऽरुचिस्तृष्णा दौर्बल्यं श्रोत्रनेत्रयोः||३६|| मनसः सम्भ्रमोऽभीक्ष्णमूर्ध्ववातस्तमो हृदि| देहाग्निबलनाशश्च लङ्घनेऽतिकृते भवेत्||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (38) · Śloka 39
బలం పుష్ట్యుపలంభశ్చ కార్శ్యదోషవివర్జనం| లక్షణం బృంహితే స్థౌల్యమతి చాత్యర్థబృంహితే||38|| కృతాతికృతలింగం యల్లంఘితే తద్ధి రూక్షితే |39|
View original
बलं पुष्ट्युपलम्भश्च कार्श्यदोषविवर्जनम्| लक्षणं बृंहिते स्थौल्यमति चात्यर्थबृंहिते||३८|| कृतातिकृतलिङ्गं यल्लङ्घिते तद्धि रूक्षिते |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (39-40) · Śloka 40
స్తంభితః స్యాద్బలే లబ్ధే యథోక్తైశ్చామయైర్జితైః||39|| శ్యావతా స్తబ్ధగాత్రత్వముద్వేగో హనుసంగ్రహః| హృద్వర్చోనిగ్రహశ్చ స్యాదతిస్తంభితలక్షణం||40||
View original
स्तम्भितः स्याद्बले लब्धे यथोक्तैश्चामयैर्जितैः||३९|| श्यावता स्तब्धगात्रत्वमुद्वेगो हनुसङ्ग्रहः| हृद्वर्चोनिग्रहश्च स्यादतिस्तम्भितलक्षणम्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (41-42) · Śloka 42
లక్షణం చాకృతానాం స్యాత్ షణ్ణామేషాం సమాసతః| తదౌషధానాం ధాతూనామశమో వృద్ధిరేవ చ||41|| ఇతి షట్ సర్వరోగాణాం ప్రోక్తాః సమ్యగుపక్రమాః| సాధ్యానాం సాధనే సిద్ధా మాత్రాకాలానురోధినః||42||
View original
लक्षणं चाकृतानां स्यात् षण्णामेषां समासतः| तदौषधानां धातूनामशमो वृद्धिरेव च||४१|| इति षट् सर्वरोगाणां प्रोक्ताः सम्यगुपक्रमाः| साध्यानां साधने सिद्धा मात्राकालानुरोधिनः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (43) · Śloka 43
భవతి చాత్ర- దోషాణాం బహుసంసర్గాత్ సంకీర్యంతే హ్యుపక్రమాః| షట్త్వం తు నాతివర్తంతే త్రిత్వం వాతాదయో యథా||43||
View original
भवति चात्र- दोषाणां बहुसंसर्गात् सङ्कीर्यन्ते ह्युपक्रमाः| षट्त्वं तु नातिवर्तन्ते त्रित्वं वातादयो यथा||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (44) · Śloka 44
తత్ర శ్లోకాః- ఇత్యస్మిఁలంఘనాధ్యాయే వ్యాఖ్యాతాః షడుపక్రమాః| యథాప్రశ్నం భగవతా చికిత్సా యైః ప్రవర్తతే||44||
View original
तत्र श्लोकाः- इत्यस्मिँलङ्घनाध्याये व्याख्याताः षडुपक्रमाः| यथाप्रश्नं भगवता चिकित्सा यैः प्रवर्तते||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే లంఘనబృంహణీయో నామ ద్వావింశోఽధ్యాయః||22||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने लङ्घनबृंहणीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||
🔊 Audio coming soon