Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋಽಷ್ಟೌನಿನ್ದಿತೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
View original
अथातोऽष्टौनिन्दितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
21. aṣṭauninditīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಇಹ ಖಲು ಶರೀರಮಧಿಕೃತ್ಯಾಷ್ಟೌ ಪುರುಷಾ ನಿನ್ದಿತಾ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಅತಿದೀರ್ಘಶ್ಚ, ಅತಿಹ್ರಸ್ವಶ್ಚ, ಅತಿಲೋಮಾ ಚ, ಅಲೋಮಾ ಚ , ಅತಿಕೃಷ್ಣಶ್ಚ, ಅತಿಗೌರಶ್ಚ, ಅತಿಸ್ಥೂಲಶ್ಚ, ಅತಿಕೃಶಶ್ಚೇತಿ||೩||
View original
इह खलु शरीरमधिकृत्याष्टौ पुरुषा निन्दिता भवन्ति; तद्यथा- अतिदीर्घश्च, अतिह्रस्वश्च, अतिलोमा च, अलोमा च , अतिकृष्णश्च, अतिगौरश्च, अतिस्थूलश्च, अतिकृशश्चेति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ತತ್ರಾತಿಸ್ಥೂಲಕೃಶಯೋರ್ಭೂಯ ಏವಾಪರೇ ನಿನ್ದಿತವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ| ಅತಿಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ತಾವದಾಯುಷೋ ಹ್ರಾಸೋ ಜವೋಪರೋಧಃ ಕೃಚ್ಛ್ರವ್ಯವಾಯತಾ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಸ್ವೇದಾಬಾಧಃ ಕ್ಷುದತಿಮಾತ್ರಂ ಪಿಪಾಸಾತಿಯೋಗಶ್ಚೇತಿ ಭವನ್ತ್ಯಷ್ಟೌ ದೋಷಾಃ| ತದತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಮತಿಸಮ್ಪೂರಣಾದ್ಗುರುಮಧುರಶೀತಸ್ನಿಗ್ಧೋಪಯೋಗಾದವ್ಯಾಯಾಮಾದವ್ಯವಾಯಾದ್ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದ್ಧರ್ಷನಿತ್ಯತ್ವಾದ- ಚಿನ್ತನಾದ್ಬೀಜಸ್ವಭಾವಾಚ್ಚೋಪಜಾಯತೇ| ತಸ್ಯ ಹ್ಯತಿಮಾತ್ರಮೇದಸ್ವಿನೋ ಮೇದ ಏವೋಪಚೀಯತೇ ನ ತಥೇತರೇ ಧಾತವಃ, ತಸ್ಮಾದಸ್ಯಾಯುಷೋ ಹ್ರಾಸಃ; ಶೈಥಿಲ್ಯಾತ್ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾದ್ಗುರುತ್ವಾಚ್ಚ ಮೇದಸೋ ಜವೋಪರೋಧಃ , ಶುಕ್ರಾಬಹುತ್ವಾನ್ಮೇದಸಾಽಽವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾಚ್ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರವ್ಯವಾಯತಾ, ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಸಮತ್ವಾದ್ಧಾತೂನಾಂ, ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಮೇದೋದೋಷಾನ್ಮೇದಸಃ ಸ್ವಭಾವಾತ್ ಸ್ವೇದನತ್ವಾಚ್ಚ, ಮೇದಸಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಂಸರ್ಗಾದ್ವಿಷ್ಯನ್ದಿತ್ವಾದ್ಬಹುತ್ವಾದ್ಗುರುತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಯಾಮಾಸಹತ್ವಾಚ್ಚ ಸ್ವೇದಾಬಾಧಃ, ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಿತ್ವಾತ್ ಪ್ರಭೂತಕೋಷ್ಠವಾಯುತ್ವಾಚ್ಚ ಕ್ಷುದತಿಮಾತ್ರಂ ಪಿಪಾಸಾತಿಯೋಗಶ್ಚೇತಿ||೪||
View original
तत्रातिस्थूलकृशयोर्भूय एवापरे निन्दितविशेषा भवन्ति| अतिस्थूलस्य तावदायुषो ह्रासो जवोपरोधः कृच्छ्रव्यवायता दौर्बल्यं दौर्गन्ध्यं स्वेदाबाधः क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति भवन्त्यष्टौ दोषाः| तदतिस्थौल्यमतिसम्पूरणाद्गुरुमधुरशीतस्निग्धोपयोगादव्यायामादव्यवायाद्दिवास्वप्नाद्धर्षनित्यत्वाद- चिन्तनाद्बीजस्वभावाच्चोपजायते| तस्य ह्यतिमात्रमेदस्विनो मेद एवोपचीयते न तथेतरे धातवः, तस्मादस्यायुषो ह्रासः; शैथिल्यात् सौकुमार्याद्गुरुत्वाच्च मेदसो जवोपरोधः , शुक्राबहुत्वान्मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाच्च कृच्छ्रव्यवायता, दौर्बल्यमसमत्वाद्धातूनां, दौर्गन्ध्यं मेदोदोषान्मेदसः स्वभावात् स्वेदनत्वाच्च, मेदसः श्लेष्मसंसर्गाद्विष्यन्दित्वाद्बहुत्वाद्गुरुत्वाद्व्यायामासहत्वाच्च स्वेदाबाधः, तीक्ष्णाग्नित्वात् प्रभूतकोष्ठवायुत्वाच्च क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-9) · Śloka 10
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಮೇದಸಾಽಽವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾದ್ವಾಯುಃ ಕೋಷ್ಠೇ ವಿಶೇಷತಃ| ಚರನ್ ಸನ್ಧುಕ್ಷಯತ್ಯಗ್ನಿಮಾಹಾರಂ ಶೋಷಯತ್ಯಪಿ||೫|| ತಸ್ಮಾತ್ ಸ ಶೀಘ್ರಂ ಜರಯತ್ಯಾಹಾರಂ ಚಾತಿಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ| ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚಾಶ್ನುತೇ ಘೋರಾನ್ ಕಾಂಶ್ಚಿತ್ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮಾತ್||೬|| ಏತಾವುಪದ್ರವಕರೌ ವಿಶೇಷಾದಗ್ನಿಮಾರುತೌ| ಏತೌ ಹಿ ದಹತಃ ಸ್ಥೂಲಂ ವನದಾವೋ ವನಂ ಯಥಾ||೭|| ಮೇದಸ್ಯತೀವ ಸಂವೃದ್ಧೇ ಸಹಸೈವಾನಿಲಾದಯಃ| ವಿಕಾರಾನ್ ದಾರುಣಾನ್ ಕೃತ್ವಾ ನಾಶಯನ್ತ್ಯಾಶು ಜೀವಿತಮ್||೮|| ಮೇದೋಮಾಂಸಾತಿವೃದ್ಧತ್ವಾಚ್ಚಲಸ್ಫಿಗುದರಸ್ತನಃ| ಅಯಥೋಪಚಯೋತ್ಸಾಹೋ ನರೋಽತಿಸ್ಥೂಲ ಉಚ್ಯತೇ||೯|| ಇತಿ ಮೇದಸ್ವಿನೋ ದೋಷಾ ಹೇತವೋ ರೂಪಮೇವ ಚ| ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ, ....|೧೦|
View original
भवन्ति चात्र- मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः| चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारं चातिकाङ्क्षति| विकारांश्चाश्नुते घोरान् कांश्चित्कालव्यतिक्रमात्||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ| एतौ हि दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः| विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम्||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः| अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते||९|| इति मेदस्विनो दोषा हेतवो रूपमेव च| निर्दिष्टं, ....|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10-15) · Śloka 15
... ವಕ್ಷ್ಯತೇ ವಾಚ್ಯಮತಿಕಾರ್ಶ್ಯೇ ತ್ವತಃ ಪರಮ್||೧೦|| ಸೇವಾ ರೂಕ್ಷಾನ್ನಪಾನಾನಾಂ ಲಙ್ಘನಂ ಪ್ರಮಿತಾಶನಮ್| ಕ್ರಿಯಾತಿಯೋಗಃ ಶೋಕಶ್ಚ ವೇಗನಿದ್ರಾವಿನಿಗ್ರಹಃ||೧೧|| ರೂಕ್ಷಸ್ಯೋದ್ವರ್ತನಂ ಸ್ನಾನಸ್ಯಾಭ್ಯಾಸಃ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಜರಾ| ವಿಕಾರಾನುಶಯಃ ಕ್ರೋಧಃ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯತಿಕೃಶಂ ನರಮ್||೧೨|| ವ್ಯಾಯಾಮಮತಿಸೌಹಿತ್ಯಂ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಮಯೌಷಧಮ್ | ಕೃಶೋ ನ ಸಹತೇ ತದ್ವದತಿಶೀತೋಷ್ಣಮೈಥುನಮ್||೧೩|| ಪ್ಲೀಹಾ ಕಾಸಃ ಕ್ಷಯಃ ಶ್ವಾಸೋ ಗುಲ್ಮೋಽರ್ಶಾಂಸ್ಯುದರಾಣಿ ಚ| ಕೃಶಂ ಪ್ರಾಯೋಽಭಿಧಾವನ್ತಿ ರೋಗಾಶ್ಚ ಗ್ರಹಣೀಗತಾಃ||೧೪|| ಶುಷ್ಕಸ್ಫಿಗುದರಗ್ರೀವೋ ಧಮನೀಜಾಲಸನ್ತತಃ| ತ್ವಗಸ್ಥಿಶೇಷೋಽತಿಕೃಶಃ ಸ್ಥೂಲಪರ್ವಾ ನರೋ ಮತಃ||೧೫||
View original
... वक्ष्यते वाच्यमतिकार्श्ये त्वतः परम्||१०|| सेवा रूक्षान्नपानानां लङ्घनं प्रमिताशनम्| क्रियातियोगः शोकश्च वेगनिद्राविनिग्रहः||११|| रूक्षस्योद्वर्तनं स्नानस्याभ्यासः प्रकृतिर्जरा| विकारानुशयः क्रोधः कुर्वन्त्यतिकृशं नरम्||१२|| व्यायाममतिसौहित्यं क्षुत्पिपासामयौषधम् | कृशो न सहते तद्वदतिशीतोष्णमैथुनम्||१३|| प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मोऽर्शांस्युदराणि च| कृशं प्रायोऽभिधावन्ति रोगाश्च ग्रहणीगताः||१४|| शुष्कस्फिगुदरग्रीवो धमनीजालसन्ततः| त्वगस्थिशेषोऽतिकृशः स्थूलपर्वा नरो मतः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (16-17) · Śloka 17
ಸತತಂ ವ್ಯಾಧಿತಾವೇತಾವತಿಸ್ಥೂಲಕೃಶೌ ನರೌ| ಸತತಂ ಚೋಪಚರ್ಯೌ ಹಿ ಕರ್ಶನೈರ್ಬೃಂಹಣೈರಪಿ||೧೬|| ಸ್ಥೌಲ್ಯಕಾರ್ಶ್ಯೇ ವರಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಸಮೋಪಕರಣೌ ಹಿ ತೌ| ಯದ್ಯುಭೌ ವ್ಯಾಧಿರಾಗಚ್ಛೇತ್ ಸ್ಥೂಲಮೇವಾತಿಪೀಡಯೇತ್||೧೭||
View original
सततं व्याधितावेतावतिस्थूलकृशौ नरौ| सततं चोपचर्यौ हि कर्शनैर्बृंहणैरपि||१६|| स्थौल्यकार्श्ये वरं कार्श्यं समोपकरणौ हि तौ| यद्युभौ व्याधिरागच्छेत् स्थूलमेवातिपीडयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (18-19) · Śloka 19
ಸಮಮಾಂಸಪ್ರಮಾಣಸ್ತು ಸಮಸಂಹನನೋ ನರಃ| ದೃಢೇನ್ದ್ರಿಯೋ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ನ ಬಲೇನಾಭಿಭೂಯತೇ||೧೮|| ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾತಪಸಹಃ ಶೀತವ್ಯಾಯಾಮಸಂಸಹಃ| ಸಮಪಕ್ತಾ ಸಮಜರಃ ಸಮಮಾಂಸಚಯೋ ಮತಃ||೧೯||
View original
सममांसप्रमाणस्तु समसंहननो नरः| दृढेन्द्रियो विकाराणां न बलेनाभिभूयते||१८|| क्षुत्पिपासातपसहः शीतव्यायामसंसहः| समपक्ता समजरः सममांसचयो मतः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (20) · Śloka 20
ಗುರು ಚಾತರ್ಪಣಂ ಚೇಷ್ಟಂ ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಕರ್ಶನಂ ಪ್ರತಿ| ಕೃಶಾನಾಂ ಬೃಂಹಣಾರ್ಥಂ ಚ ಲಘು ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಚ ಯತ್||೨೦||
View original
गुरु चातर्पणं चेष्टं स्थूलानां कर्शनं प्रति| कृशानां बृंहणार्थं च लघु सन्तर्पणं च यत्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (21-28) · Śloka 28
ವಾತಘ್ನಾನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದೋಹರಾಣಿ ಚ| ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಾ ಬಸ್ತಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ರೂಕ್ಷಾಣ್ಯುದ್ವರ್ತನಾನಿ ಚ||೨೧|| ಗುಡೂಚೀಭದ್ರಮುಸ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗಸ್ತ್ರೈಫಲಸ್ತಥಾ| ತಕ್ರಾರಿಷ್ಟಪ್ರಯೋಗಶ್ಚ ಪ್ರಯೋಗೋ ಮಾಕ್ಷಿಕಸ್ಯ ಚ||೨೨|| ವಿಡಙ್ಗಂ ನಾಗರಂ ಕ್ಷಾರಃ ಕಾಲಲೋಹರಜೋ ಮಧು| ಯವಾಮಲಕಚೂರ್ಣಂ ಚ ಪ್ರಯೋಗಃ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಚ್ಯತೇ||೨೩|| ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಃ ಕ್ಷೌದ್ರಸಂಯುತಃ| ಶಿಲಾಜತುಪ್ರಯೋಗಶ್ಚ ಸಾಗ್ನಿಮನ್ಥರಸಃ ಪರಃ||೨೪|| ಪ್ರಶಾತಿಕಾ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಶ್ಚ ಶ್ಯಾಮಾಕಾ ಯವಕಾ ಯವಾಃ| ಜೂರ್ಣಾಹ್ವಾಃ ಕೋದ್ರವಾ ಮುದ್ಗಾಃ ಕುಲತ್ಥಾಶ್ಚಕ್ರಮುದ್ಗಕಾಃ ||೨೫|| ಆಢಕೀನಾಂ ಚ ಬೀಜಾನಿ ಪಟೋಲಾಮಲಕೈಃ ಸಹ| ಭೋಜನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನಿ ಪಾನಂ ಚಾನು ಮಧೂದಕಮ್||೨೬|| ಅರಿಷ್ಟಾಂಶ್ಚಾನುಪಾನಾರ್ಥೇ ಮೇದೋಮಾಂಸಕಫಾಪಹಾನ್| ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯವಿನಾಶಾಯ ಸಂವಿಭಜ್ಯ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೨೭|| ಪ್ರಜಾಗರಂ ವ್ಯವಾಯಂ ಚ ವ್ಯಾಯಾಮಂ ಚಿನ್ತನಾನಿ ಚ| ಸ್ಥೌಲ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ ಪರಿತ್ಯಕ್ತುಂ ಕ್ರಮೇಣಾಭಿಪ್ರವರ್ಧಯೇತ್||೨೮||
View original
वातघ्नान्यन्नपानानि श्लेष्ममेदोहराणि च| रूक्षोष्णा बस्तयस्तीक्ष्णा रूक्षाण्युद्वर्तनानि च||२१|| गुडूचीभद्रमुस्तानां प्रयोगस्त्रैफलस्तथा| तक्रारिष्टप्रयोगश्च प्रयोगो माक्षिकस्य च||२२|| विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णं च प्रयोगः श्रेष्ठ उच्यते||२३|| बिल्वादिपञ्चमूलस्य प्रयोगः क्षौद्रसंयुतः| शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसः परः||२४|| प्रशातिका प्रियङ्गुश्च श्यामाका यवका यवाः| जूर्णाह्वाः कोद्रवा मुद्गाः कुलत्थाश्चक्रमुद्गकाः ||२५|| आढकीनां च बीजानि पटोलामलकैः सह| भोजनार्थं प्रयोज्यानि पानं चानु मधूदकम्||२६|| अरिष्टांश्चानुपानार्थे मेदोमांसकफापहान्| अतिस्थौल्यविनाशाय संविभज्य प्रयोजयेत्||२७|| प्रजागरं व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च| स्थौल्यमिच्छन् परित्यक्तुं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (29-34) · Śloka 34
ಸ್ವಪ್ನೋ ಹರ್ಷಃ ಸುಖಾ ಶಯ್ಯಾ ಮನಸೋ ನಿರ್ವೃತಿಃ ಶಮಃ| ಚಿನ್ತಾವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮವಿರಾಮಃ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಮ್||೨೯|| ನವಾನ್ನಾನಿ ನವಂ ಮದ್ಯಂ ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಾ ರಸಾಃ| ಸಂಸ್ಕೃತಾನಿ ಚ ಮಾಂಸಾನಿ ದಧಿ ಸರ್ಪಿಃ ಪಯಾಂಸಿ ಚ||೩೦|| ಇಕ್ಷವಃ ಶಾಲಯೋ ಮಾಷಾ ಗೋಧೂಮಾ ಗುಡವೈಕೃತಮ್| ಬಸ್ತಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾಸ್ತೈಲಾಭ್ಯಙ್ಗಶ್ಚ ಸರ್ವದಾ||೩೧|| ಸ್ನಿಗ್ಧಮುದ್ವರ್ತನಂ ಸ್ನಾನಂ ಗನ್ಧಮಾಲ್ಯನಿಷೇವಣಮ್| ಶುಕ್ಲಂ ವಾಸೋ ಯಥಾಕಾಲಂ ದೋಷಾಣಾಮವಸೇಚನಮ್||೩೨|| ರಸಾಯನಾನಾಂ ವೃಷ್ಯಾಣಾಂ ಯೋಗಾನಾಮುಪಸೇವನಮ್| ಹತ್ವಾಽತಿಕಾರ್ಶ್ಯಮಾಧತ್ತೇ ನೃಣಾಮುಪಚಯಂ ಪರಮ್||೩೩|| ಅಚಿನ್ತನಾಚ್ಚ ಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ಧ್ರುವಂ ಸನ್ತರ್ಪಣೇನ ಚ| ಸ್ವಪ್ನಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಚ ನರೋ ವರಾಹ ಇವ ಪುಷ್ಯತಿ||೩೪||
View original
स्वप्नो हर्षः सुखा शय्या मनसो निर्वृतिः शमः| चिन्ताव्यवायव्यायामविरामः प्रियदर्शनम्||२९|| नवान्नानि नवं मद्यं ग्राम्यानूपौदका रसाः| संस्कृतानि च मांसानि दधि सर्पिः पयांसि च||३०|| इक्षवः शालयो माषा गोधूमा गुडवैकृतम्| बस्तयः स्निग्धमधुरास्तैलाभ्यङ्गश्च सर्वदा||३१|| स्निग्धमुद्वर्तनं स्नानं गन्धमाल्यनिषेवणम्| शुक्लं वासो यथाकालं दोषाणामवसेचनम्||३२|| रसायनानां वृष्याणां योगानामुपसेवनम्| हत्वाऽतिकार्श्यमाधत्ते नृणामुपचयं परम्||३३|| अचिन्तनाच्च कार्याणां ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च नरो वराह इव पुष्यति||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (35) · Śloka 35
ಯದಾ ತು ಮನಸಿ ಕ್ಲಾನ್ತೇ ಕರ್ಮಾತ್ಮಾನಃ ಕ್ಲಮಾನ್ವಿತಾಃ | ವಿಷಯೇಭ್ಯೋ ನಿವರ್ತನ್ತೇ ತದಾ ಸ್ವಪಿತಿ ಮಾನವಃ||೩೫||
View original
यदा तु मनसि क्लान्ते कर्मात्मानः क्लमान्विताः | विषयेभ्यो निवर्तन्ते तदा स्वपिति मानवः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (36-38) · Śloka 38
ನಿದ್ರಾಯತ್ತಂ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಪುಷ್ಟಿಃ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಬಲಾಬಲಮ್| ವೃಷತಾ ಕ್ಲೀಬತಾ ಜ್ಞಾನಮಜ್ಞಾನಂ ಜೀವಿತಂ ನ ಚ||೩೬|| ಅಕಾಲೇಽತಿಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಚ ನ ಚ ನಿದ್ರಾ ನಿಷೇವಿತಾ| ಸುಖಾಯುಷೀ ಪರಾಕುರ್ಯಾತ್ ಕಾಲರಾತ್ರಿರಿವಾಪರಾ||೩೭|| ಸೈವ ಯುಕ್ತಾ ಪುನರ್ಯುಙ್ಕ್ತೇ ನಿದ್ರಾ ದೇಹಂ ಸುಖಾಯುಷಾ| ಪುರುಷಂ ಯೋಗಿನಂ ಸಿದ್ಧ್ಯಾ ಸತ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿರಿವಾಗತಾ||೩೮||
View original
निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च||३६|| अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा||३७|| सैव युक्ता पुनर्युङ्क्ते निद्रा देहं सुखायुषा| पुरुषं योगिनं सिद्ध्या सत्या बुद्धिरिवागता||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (39-43) · Śloka 43
ಗೀತಾಧ್ಯಯನಮದ್ಯಸ್ತ್ರೀಕರ್ಮಭಾರಾಧ್ವಕರ್ಶಿತಾಃ| ಅಜೀರ್ಣಿನಃ ಕ್ಷತಾಃ ಕ್ಷೀಣಾ ವೃದ್ಧಾ ಬಾಲಾಸ್ತಥಾಽಬಲಾಃ||೩೯|| ತೃಷ್ಣಾತೀಸಾರಶೂಲಾರ್ತಾಃ ಶ್ವಾಸಿನೋ ಹಿಕ್ಕಿನಃ ಕೃಶಾಃ| ಪತಿತಾಭಿಹತೋನ್ಮತ್ತಾಃ ಕ್ಲಾನ್ತಾ ಯಾನಪ್ರಜಾಗರೈಃ||೪೦|| ಕ್ರೋಧಶೋಕಭಯಕ್ಲಾನ್ತಾ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋಚಿತಾಶ್ಚ ಯೇ| ಸರ್ವ ಏತೇ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಂ ಸೇವೇರನ್ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕಮ್||೪೧|| ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ತಥಾ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಬಲಂ ಚಾಪ್ಯುಪಜಾಯತೇ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪುಷ್ಣಾತಿ ಚಾಙ್ಗಾನಿ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಭವತಿ ಚಾಯುಷಃ||೪೨|| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ತ್ವಾದಾನರೂಕ್ಷಾಣಾಂ ವರ್ಧಮಾನೇ ಚ ಮಾರುತೇ| ರಾತ್ರೀಣಾಂ ಚಾತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾದ್ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||೪೩||
View original
गीताध्ययनमद्यस्त्रीकर्मभाराध्वकर्शिताः| अजीर्णिनः क्षताः क्षीणा वृद्धा बालास्तथाऽबलाः||३९|| तृष्णातीसारशूलार्ताः श्वासिनो हिक्किनः कृशाः| पतिताभिहतोन्मत्ताः क्लान्ता यानप्रजागरैः||४०|| क्रोधशोकभयक्लान्ता दिवास्वप्नोचिताश्च ये| सर्व एते दिवास्वप्नं सेवेरन् सार्वकालिकम्||४१|| धातुसाम्यं तथा ह्येषां बलं चाप्युपजायते| श्लेष्मा पुष्णाति चाङ्गानि स्थैर्यं भवति चायुषः||४२|| ग्रीष्मे त्वादानरूक्षाणां वर्धमाने च मारुते| रात्रीणां चातिसङ्क्षेपाद्दिवास्वप्नः प्रशस्यते||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (44-49) · Śloka 49
ಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಜ್ಯೇಷು ಕಾಲೇಷು ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾತ್ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತೇಷು ನ ಶಸ್ಯತೇ||೪೪|| ಮೇದಸ್ವಿನಃ ಸ್ನೇಹನಿತ್ಯಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮರೋಗಿಣಃ| ದೂಷೀವಿಷಾರ್ತಾಶ್ಚ ದಿವಾ ನ ಶಯೀರನ್ ಕದಾಚನ||೪೫|| ಹಲೀಮಕಃ ಶಿರಃಶೂಲಂ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಗುರುಗಾತ್ರತಾ| ಅಙ್ಗಮರ್ದೋಽಗ್ನಿನಾಶಶ್ಚ ಪ್ರಲೇಪೋ ಹೃದಯಸ್ಯ ಚ||೪೬|| ಶೋಫಾರೋಚಕಹೃಲ್ಲಾಸಪೀನಸಾರ್ಧಾವಭೇದಕಾಃ| ಕೋಠಾರುಃಪಿಡಕಾಃ ಕಣ್ಡೂಸ್ತನ್ದ್ರಾ ಕಾಸೋ ಗಲಾಮಯಾಃ||೪೭|| ಸ್ಮೃತಿಬುದ್ಧಿಪ್ರಮೋಹಶ್ಚ ಸಂರೋಧಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಜ್ವರಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ವಿಷವೇಗಪ್ರವರ್ತ(ರ್ಧ)ನಮ್||೪೮|| ಭವೇನ್ನೃಣಾಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಸ್ಯಾಹಿತಸ್ಯ ನಿಷೇವಣಾತ್| ತಸ್ಮಾದ್ಧಿತಾಹಿತಂ ಸ್ವಪ್ನಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್ ಸುಖಂ ಬುಧಃ||೪೯||
View original
ग्रीष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वप्नात् प्रकुप्यतः| श्लेष्मपित्ते दिवास्वप्नस्तस्मात्तेषु न शस्यते||४४|| मेदस्विनः स्नेहनित्याः श्लेष्मलाः श्लेष्मरोगिणः| दूषीविषार्ताश्च दिवा न शयीरन् कदाचन||४५|| हलीमकः शिरःशूलं स्तैमित्यं गुरुगात्रता| अङ्गमर्दोऽग्निनाशश्च प्रलेपो हृदयस्य च||४६|| शोफारोचकहृल्लासपीनसार्धावभेदकाः| कोठारुःपिडकाः कण्डूस्तन्द्रा कासो गलामयाः||४७|| स्मृतिबुद्धिप्रमोहश्च संरोधः स्रोतसां ज्वरः| इन्द्रियाणामसामर्थ्यं विषवेगप्रवर्त(र्ध)नम्||४८|| भवेन्नृणां दिवास्वप्नस्याहितस्य निषेवणात्| तस्माद्धिताहितं स्वप्नं बुद्ध्वा स्वप्यात् सुखं बुधः||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (50) · Śloka 50
ರಾತ್ರೌ ಜಾಗರಣಂ ರೂಕ್ಷಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಪ್ರಸ್ವಪನಂ ದಿವಾ| ಅರೂಕ್ಷಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ತ್ವಾಸೀನಪ್ರಚಲಾಯಿತಮ್||೫೦||
View original
रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (51) · Śloka 51
ದೇಹವೃತ್ತೌ ಯಥಾಽಽಹಾರಸ್ತಥಾ ಸ್ವಪ್ನಃ ಸುಖೋ ಮತಃ| ಸ್ವಪ್ನಾಹಾರಸಮುತ್ಥೇ ಚ ಸ್ಥೌಲ್ಯಕಾರ್ಶ್ಯೇ ವಿಶೇಷತಃ||೫೧||
View original
देहवृत्तौ यथाऽऽहारस्तथा स्वप्नः सुखो मतः| स्वप्नाहारसमुत्थे च स्थौल्यकार्श्ये विशेषतः||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (52-54) · Śloka 54
ಅಭ್ಯಙ್ಗೋತ್ಸಾದನಂ ಸ್ನಾನಂ ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಾ ರಸಾಃ| ಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ಸದಧಿ ಕ್ಷೀರಂ ಸ್ನೇಹೋ ಮದ್ಯಂ ಮನಃಸುಖಮ್||೫೨|| ಮನಸೋಽನುಗುಣಾ ಗನ್ಧಾಃ ಶಬ್ದಾಃ ಸಂವಾಹನಾನಿ ಚ| ಚಕ್ಷುಷೋಸ್ತರ್ಪಣಂ ಲೇಪಃ ಶಿರಸೋ ವದನಸ್ಯ ಚ||೫೩|| ಸ್ವಾಸ್ತೀರ್ಣಂ ಶಯನಂ ವೇಶ್ಮ ಸುಖಂ ಕಾಲಸ್ತಥೋಚಿತಃ| ಆನಯನ್ತ್ಯಚಿರಾನ್ನಿದ್ರಾಂ ಪ್ರನಷ್ಟಾ ಯಾ ನಿಮಿತ್ತತಃ||೫೪||
View original
अभ्यङ्गोत्सादनं स्नानं ग्राम्यानूपौदका रसाः| शाल्यन्नं सदधि क्षीरं स्नेहो मद्यं मनःसुखम्||५२|| मनसोऽनुगुणा गन्धाः शब्दाः संवाहनानि च| चक्षुषोस्तर्पणं लेपः शिरसो वदनस्य च||५३|| स्वास्तीर्णं शयनं वेश्म सुखं कालस्तथोचितः| आनयन्त्यचिरान्निद्रां प्रनष्टा या निमित्ततः||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (55-57) · Śloka 57
ಕಾಯಸ್ಯ ಶಿರಸಶ್ಚೈವ ವಿರೇಕಶ್ಛರ್ದನಂ ಭಯಮ್| ಚಿನ್ತಾ ಕ್ರೋಧಸ್ತಥಾ ಧೂಮೋ ವ್ಯಾಯಾಮೋ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮ್||೫೫|| ಉಪವಾಸೋಽಸುಖಾ ಶಯ್ಯಾ ಸತ್ತ್ವೌದಾರ್ಯಂ ತಮೋಜಯಃ| ನಿದ್ರಾಪ್ರಸಙ್ಗಮಹಿತಂ ವಾರಯನ್ತಿ ಸಮುತ್ಥಿತಮ್||೫೬|| ಏತ ಏವ ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ನಿದ್ರಾನಾಶಸ್ಯ ಹೇತವಃ| ಕಾರ್ಯಂ ಕಾಲೋ ವಿಕಾರಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿರ್ವಾಯುರೇವ ಚ||೫೭||
View original
कायस्य शिरसश्चैव विरेकश्छर्दनं भयम्| चिन्ता क्रोधस्तथा धूमो व्यायामो रक्तमोक्षणम्||५५|| उपवासोऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः| निद्राप्रसङ्गमहितं वारयन्ति समुत्थितम्||५६|| एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः| कार्यं कालो विकारश्च प्रकृतिर्वायुरेव च||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (58) · Śloka 58
ತಮೋಭವಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮುದ್ಭವಾ ಚ ಮನಃಶರೀರಶ್ರಮಸಮ್ಭವಾ ಚ| ಆಗನ್ತುಕೀ ವ್ಯಾಧ್ಯನುವರ್ತಿನೀ ಚ ರಾತ್ರಿಸ್ವಭಾವಪ್ರಭವಾ ಚ ನಿದ್ರಾ||೫೮||
View original
तमोभवा श्लेष्मसमुद्भवा च मनःशरीरश्रमसम्भवा च| आगन्तुकी व्याध्यनुवर्तिनी च रात्रिस्वभावप्रभवा च निद्रा||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (59) · Śloka 59
ರಾತ್ರಿಸ್ವಭಾವಪ್ರಭವಾ ಮತಾ ಯಾ ತಾಂ ಭೂತಧಾತ್ರೀಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ| ತಮೋಭವಾಮಾಹುರಘಸ್ಯ ಮೂಲಂ ಶೇಷಾಃ ಪುನರ್ವ್ಯಾಧಿಷು ನಿರ್ದಿಶನ್ತಿ||೫೯||
View original
रात्रिस्वभावप्रभवा मता या तां भूतधात्रीं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः| तमोभवामाहुरघस्य मूलं शेषाः पुनर्व्याधिषु निर्दिशन्ति||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (60-62) · Śloka 62
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ನಿನ್ದಿತಾಃ ಪುರುಷಾಸ್ತೇಷಾಂ ಯೌ ವಿಶೇಷೇಣ ನಿನ್ದಿತೌ| ನಿನ್ದಿತೇ ಕಾರಣಂ ದೋಷಾಸ್ತಯೋರ್ನಿನ್ದಿತಭೇಷಜಮ್||೬೦|| ಯೇಭ್ಯೋ ಯದಾ ಹಿತಾ ನಿದ್ರಾ ಯೇಭ್ಯಶ್ಚಾಪ್ಯಹಿತಾ ಯದಾ| ಅತಿನಿದ್ರಾಯಾನಿದ್ರಾಯ ಭೇಷಜಂ ಯದ್ಭವಾ ಚ ಸಾ||೬೧|| ಯಾ ಯಾ ಯಥಾಪ್ರಭಾವಾ ಚ ನಿದ್ರಾ ತತ್ ಸರ್ವಮತ್ರಿಜಃ| ಅಷ್ಟೌನಿನ್ದಿತಸಙ್ಖ್ಯಾತೇ ವ್ಯಾಜಹಾರ ಪುನರ್ವಸುಃ||೬೨||
View original
तत्र श्लोकाः- निन्दिताः पुरुषास्तेषां यौ विशेषेण निन्दितौ| निन्दिते कारणं दोषास्तयोर्निन्दितभेषजम्||६०|| येभ्यो यदा हिता निद्रा येभ्यश्चाप्यहिता यदा| अतिनिद्रायानिद्राय भेषजं यद्भवा च सा||६१|| या या यथाप्रभावा च निद्रा तत् सर्वमत्रिजः| अष्टौनिन्दितसङ्ख्याते व्याजहार पुनर्वसुः||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇಽಷ್ಟೌನಿನ್ದಿತೀಯೋ ನಾಮೈಕವಿಂಶತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽष्टौनिन्दितीयो नामैकविंशतितमोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon