Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਜਨਪਦੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਨੀਯਂ ਵਿਮਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातो जनपदोद्ध्वंसनीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
3. janapadōddhvaṁsanīyavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਜਨਪਦਮਣ੍ਡਲੇ ਪਞ੍ਚਾਲਕ੍ਸੇਤ੍ਰੇ ਦ੍ਵਿਜਾਤਿਵਰਾਧ੍ਯੁਸਿਤੇ ਕਾਮ੍ਪਿਲ੍ਯਰਾਜਧਾਨ੍ਯਾਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਰਾਤ੍ਰੇਯੋਨ੍ਤੇਵਾਸਿਗਣਪਰਿਵਤਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਘਰ੍ਮਮਾਸੇ ਗਙ੍ਗਾਤੀਰੇ ਵਨਵਿਚਾਰਮਨੁਵਿਚਰਞ੍ਛਿਸ੍ਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਮਬ੍ਰਵੀਤ੍||੩||
View original
जनपदमण्डले पञ्चालक्षेत्रे द्विजातिवराध्युषिते काम्पिल्यराजधान्यां भगवान् पुनर्वसुरात्रेयोऽन्तेवासिगणपरिवृतः पश्चिमे घर्ममासे गङ्गातीरे वनविचारमनुविचरञ्छिष्यमग्निवेशमब्रवीत्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਖਲੁ ਸੌਮ੍ਯ! ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਗ੍ਰਹਗਣਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਾਨਿਲਾਨਲਾਨਾਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਚਾਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਾਨਾਮਤੁਵੈਕਾਰਿਕਾ ਭਾਵਾਃ, ਅਚਿਰਾਦਿਤੋ ਭੂਰਪਿ ਚ ਨ ਯਥਾਵਦ੍ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਮੋਸਧੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਵਿਧਾਸ੍ਯਤਿ, ਤਦ੍ਵਿਯੋਗਾਚ੍ਚਾਤਙ੍ਕਪ੍ਰਾਯਤਾ ਨਿਯਤਾ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗੁਦ੍ਧ੍ਵਂਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਚ ਭੂਮੇਰ੍ਵਿਰਸੀਭਾਵਾਦੁਦ੍ਧਰਧ੍ਵਂ ਸੌਮ੍ਯ! ਭੈਸਜ੍ਯਾਨਿ ਯਾਵਨ੍ਨੋਪਹਤਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਵਯਂ ਚੈਸਾਂ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਾਨੁਪਯੋਕ੍ਸ੍ਯਾਮਹੇ ਯੇ ਚਾਸ੍ਮਾਨਨੁਕਾਙ੍ਕ੍ਸਨ੍ਤਿ, ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਵਯਮਨੁਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾਮਃ| ਨ ਹਿ ਸਮ੍ਯਗੁਦ੍ਧਤੇਸੁ ਸੌਮ੍ਯ! ਭੈਸਜ੍ਯੇਸੁ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਹਿਤੇਸੁ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਚਾਵਚਾਰਿਤੇਸੁ ਜਨਪਦੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਕਰਾਣਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਗੌਰਵਂ ਭਵਤਿ||੪||
View original
दृश्यन्ते हि खलु सौम्य! नक्षत्रग्रहगणचन्द्रसूर्यानिलानलानां दिशां चाप्रकृतिभूतानामृतुवैकारिका भावाः, अचिरादितो भूरपि च न यथावद्रसवीर्यविपाकप्रभावमोषधीनां प्रतिविधास्यति, तद्वियोगाच्चातङ्कप्रायता नियता| तस्मात् प्रागुद्ध्वंसात् प्राक् च भूमेर्विरसीभावादुद्धरध्वं सौम्य! भैषज्यानि यावन्नोपहतरसवीर्यविपाकप्रभावाणि भवन्ति| वयं चैषां रसवीर्यविपाकप्रभावानुपयोक्ष्यामहे ये चास्माननुकाङ्क्षन्ति, यांश्च वयमनुकाङ्क्षामः| न हि सम्यगुद्धृतेषु सौम्य! भैषज्येषु सम्यग्विहितेषु सम्यक् चावचारितेषु जनपदोद्ध्वंसकराणां विकाराणां किञ्चित् प्रतीकारगौरवं भवति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਉਦ੍ਧਤਾਨਿ ਖਲੁ ਭਗਵਨ੍! ਭੈਸਜ੍ਯਾਨਿ, ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਹਿਤਾਨਿ, ਸਮ੍ਯਗਵਚਾਰਿਤਾਨਿ ਚ; ਅਪਿ ਤੁ ਖਲੁ ਜਨਪਦੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਨਮੇਕੇਨੈਵ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾ ਯੁਗਪਦਸਮਾਨਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਹਾਰਦੇਹਬਲਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਵਯਸਾਂ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਂ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵਤੀਤਿ||੫||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- उद्धृतानि खलु भगवन्! भैषज्यानि, सम्यग्विहितानि, सम्यगवचारितानि च; अपि तु खलु जनपदोद्ध्वंसनमेकेनैव व्याधिना युगपदसमानप्रकृत्याहारदेहबलसात्म्यसत्त्ववयसां मनुष्याणां कस्माद्भवतीति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਏਵਮਸਾਮਾਨ੍ਯਾਵਤਾਮਪ੍ਯੇਭਿਰਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਂ ਯੇਨ੍ਯੇ ਭਾਵਾਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਸ੍ਤਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਾਤ੍ ਸਮਾਨਕਾਲਾਃ ਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਯੋਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਮਾਨਾ ਜਨਪਦਮੁਦ੍ਧ੍ਵਂਸਯਨ੍ਤਿ| ਤੇ ਤੁ ਖਲ੍ਵਿਮੇ ਭਾਵਾਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾ ਜਨਪਦੇਸੁ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਯੁਃ, ਉਦਕਂ, ਦੇਸ਼ਃ, ਕਾਲ ਇਤਿ||੬||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- एवमसामान्यावतामप्येभिरग्निवेश! प्रकृत्यादिभिर्भावैर्मनुष्याणां येऽन्ये भावाः सामान्यास्तद्वैगुण्यात् समानकालाः समानलिङ्गाश्च व्याधयोऽभिनिर्वर्तमाना जनपदमुद्ध्वंसयन्ति| ते तु खल्विमे भावाः सामान्या जनपदेषु भवन्ति; तद्यथा- वायुः, उदकं, देशः, काल इति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਮੇਵਂਵਿਧਮਨਾਰੋਗ੍ਯਕਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍; ਤਦ੍ਯਥਾ-ਯਥਰ੍ਤੁਵਿਸਮਮਤਿਸ੍ਤਿਮਿਤਮਤਿਚਲਮਤਿਪਰੁਸਮਤਿਸ਼ੀਤਮਤ੍ਯੁਸ੍ਣਮਤਿਰੂਕ੍ਸਮਤ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਨਮਤਿਭੈਰਵਾਰਾਵਮਤਿਪ੍ਰਤਿਹਤ- ਪਰਸ੍ਪਰਗਤਿਮਤਿਕੁਣ੍ਡਲਿਨਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਗਨ੍ਧਬਾਸ੍ਪਸਿਕਤਾਪਾਂਸ਼ੁਧੂਮੋਪਹਤਮਿਤਿ (੧); ਉਦਕਂ ਤੁ ਖਲ੍ਵਤ੍ਯਰ੍ਥਵਿਕਤਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕ੍ਲੇਦਬਹੁਲਮਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਜਲਚਰਵਿਹਙ੍ਗਮੁਪਕ੍ਸੀਣਜਲੇਸ਼ਯਮਪ੍ਰੀਤਿਕਰਮਪਗਤਗੁਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ (੨); ਦੇਸ਼ਂ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਵਰ੍ਣਗਨ੍ਧਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕ੍ਲੇਦਬਹੁਲਮੁਪਸਸ੍ਟਂ ਸਰੀਸਪਵ੍ਯਾਲਮਸ਼ਕਸ਼ਲਭਮਕ੍ਸਿਕਾਮੂਸਕੋਲੂਕਸ਼੍ਮਾਸ਼ਾਨਿਕਸ਼ਕੁਨਿਜਮ੍ਬੂਕਾਦਿਭਿਸ੍ਤਣੋਲੂਪੋਪਵਨਵਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਾਨਾਦਿਬਹੁਲਮਪੂਰ੍ਵਵਦਵਪਤਿਤਸ਼ੁਸ੍ਕਨਸ੍ਟਸ਼ਸ੍ਯਂ ਧੂਮ੍ਰਪਵਨਂ ਪ੍ਰਧ੍ਮਾਤਪਤਤ੍ਰਿਗਣਮੁਤ੍ਕ੍ਰੁਸ੍ਟਸ਼੍ਵਗਣਮੁਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਵ੍ਯਥਿਤਵਿਵਿਧਮਗਪਕ੍ਸਿਸਙ੍ਘਮੁਤ੍ਸਸ੍ਟਨਸ੍ਟਧਰ੍ਮਸਤ੍ਯਲਜ੍ਜਾਚਾਰਸ਼ੀਲਗੁਣਜਨਪਦਂ ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍ਕ੍ਸੁਭਿਤੋਦੀਰ੍ਣਸਲਿਲਾਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਤਤੋਲ੍ਕਾਪਾਤਨਿਰ੍ਘਾਤਭੂਮਿਕਮ੍ਪਮਤਿਭਯਾਰਾਵਰੂਪਂ ਰੂਕ੍ਸਤਾਮ੍ਰਾਰੁਣਸਿਤਾਭ੍ਰਜਾਲਸਂਵਤਾਰ੍ਕਚਨ੍ਦ੍ਰਤਾਰਕਮਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸਸਮ੍ਭ੍ਰਮੋਦ੍ਵੇਗਮਿਵ ਸਤ੍ਰਾਸਰੁਦਿਤਮਿਵ ਸਤਮਸ੍ਕਮਿਵ ਗੁਹ੍ਯਕਾਚਰਿਤਮਿਵਾਕ੍ਰਨ੍ਦਿਤਸ਼ਬ੍ਦਬਹੁਲਂ ਚਾਹਿਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ (੩); ਕਾਲਂ ਤੁ ਖਲੁ ਯਥਰ੍ਤੁਲਿਙ੍ਗਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਲਿਙ੍ਗਮਤਿਲਿਙ੍ਗਂ ਹੀਨਲਿਙ੍ਗਂ ਚਾਹਿਤਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ (੪); ਇਮਾਨੇਵਨ੍ਦੋਸਯੁਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਭਾਵਾਞ੍ਜਨਪਦੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਕਰਾਨ੍ ਵਦਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ; ਅਤੋਨ੍ਯਥਾਭੂਤਾਂਸ੍ਤੁ ਹਿਤਾਨਾਚਕ੍ਸਤੇ||੭|| ਵਿਗੁਣੇਸ੍ਵਪਿ ਖਲ੍ਵੇਤੇਸੁ ਜਨਪਦੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਕਰੇਸੁ ਭਾਵੇਸੁ ਭੇਸਜੇਨੋਪਪਾਦ੍ਯਮਾਨਾਨਾਮਭਯਂ ਭਵਤਿ ਰੋਗੇਭ੍ਯ ਇਤਿ||੮||
View original
तत्र वातमेवंविधमनारोग्यकरं विद्यात्; तद्यथा-यथर्तुविषममतिस्तिमितमतिचलमतिपरुषमतिशीतमत्युष्णमतिरूक्षमत्यभिष्यन्दिनमतिभैरवारावमतिप्रतिहत- परस्परगतिमतिकुण्डलिनमसात्म्यगन्धबाष्पसिकतापांशुधूमोपहतमिति (१); उदकं तु खल्वत्यर्थविकृतगन्धवर्णरसस्पर्शं क्लेदबहुलमपक्रान्तजलचरविहङ्गमुपक्षीणजलेशयमप्रीतिकरमपगतगुणं विद्यात् (२); देशं पुनः प्रकृतिविकृतवर्णगन्धरसस्पर्शं क्लेदबहुलमुपसृष्टं सरीसृपव्यालमशकशलभमक्षिकामूषकोलूकश्माशानिकशकुनिजम्बूकादिभिस्तृणोलूपोपवनवन्तं प्रतानादिबहुलमपूर्ववदवपतितशुष्कनष्टशस्यं धूम्रपवनं प्रध्मातपतत्रिगणमुत्क्रुष्टश्वगणमुद्भ्रान्तव्यथितविविधमृगपक्षिसङ्घमुत्सृष्टनष्टधर्मसत्यलज्जाचारशीलगुणजनपदं शश्वत्क्षुभितोदीर्णसलिलाशयं प्रततोल्कापातनिर्घातभूमिकम्पमतिभयारावरूपं रूक्षताम्रारुणसिताभ्रजालसंवृतार्कचन्द्रतारकमभीक्ष्णं ससम्भ्रमोद्वेगमिव सत्रासरुदितमिव सतमस्कमिव गुह्यकाचरितमिवाक्रन्दितशब्दबहुलं चाहितं विद्यात् (३); कालं तु खलु यथर्तुलिङ्गाद्विपरीतलिङ्गमतिलिङ्गं हीनलिङ्गं चाहितं व्यवस्येत् (४); इमानेवन्दोषयुक्तांश्चतुरो भावाञ्जनपदोद्ध्वंसकरान् वदन्ति कुशलाः; अतोऽन्यथाभूतांस्तु हितानाचक्षते||७|| विगुणेष्वपि खल्वेतेषु जनपदोद्ध्वंसकरेषु भावेषु भेषजेनोपपाद्यमानानामभयं भवति रोगेभ्य इति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਵੈਗੁਣ੍ਯਮੁਪਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨਿਲਾਮ੍ਭਸਾਮ੍| ਗਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਹੇਤੁਮਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੯|| ਵਾਤਾਜ੍ਜਲਂ ਜਲਾਦ੍ਦੇਸ਼ਂ ਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਕਾਲਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ| ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦੁਸ੍ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਗਰੀਯਸ੍ਤਰਮਰ੍ਥਵਿਤ੍ ||੧੦|| ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਸੁ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਤ੍| ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਸ੍ਯ ਸੌਕਰ੍ਯੇ ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਾਘਵਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧੧||
View original
भवन्ति चात्र- वैगुण्यमुपपन्नानां देशकालानिलाम्भसाम्| गरीयस्त्वं विशेषेण हेतुमत् सम्प्रवक्ष्यते||९|| वाताज्जलं जलाद्देशं देशात् कालं स्वभावतः| विद्याद्दुष्परिहार्यत्वाद्गरीयस्तरमर्थवित् ||१०|| वाय्वादिषु यथोक्तानां दोषाणां तु विशेषवित्| प्रतीकारस्य सौकर्ये विद्याल्लाघवलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (12-18) · Śloka 18
ਚਤੁਰ੍ਸ੍ਵਪਿ ਤੁ ਦੁਸ੍ਟੇਸੁ ਕਾਲਾਨ੍ਤੇਸੁ ਯਦਾ ਨਰਾਃ| ਭੇਸਜੇਨੋਪਪਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਤੁਰਾਸ੍ਤਦਾ||੧੨|| ਯੇਸਾਂ ਨ ਮਤ੍ਯੁਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਨ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍| ਕਰ੍ਮ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਤੇਸਾਂ ਭੇਸਜਂ ਪਰਮੁਚ੍ਯਤੇ||੧੩|| ਰਸਾਯਨਾਨਾਂ ਵਿਧਿਵਚ੍ਚੋਪਯੋਗਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਦੇਹਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜੈਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਦ੍ਧਤੈਃ||੧੪|| ਸਤ੍ਯਂ ਭੂਤੇ ਦਯਾ ਦਾਨਂ ਬਲਯੋ ਦੇਵਤਾਰ੍ਚਨਮ੍| ਸਦ੍ਧਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਗੁਪ੍ਤਿਰਾਤ੍ਮਨਃ||੧੫|| ਹਿਤਂ ਜਨਪਦਾਨਾਂ ਚ ਸ਼ਿਵਾਨਾਮੁਪਸੇਵਨਮ੍| ਸੇਵਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤਥੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਾਮ੍||੧੬|| ਸਙ੍ਕਥਾ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਮਹਰ੍ਸੀਣਾਂ ਜਿਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍| ਧਾਰ੍ਮਿਕੈਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੈਰ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਹਾਸ੍ਯਾ ਵਦ੍ਧਸਮ੍ਮਤੈਃ||੧੭|| ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਭੇਸਜਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਯੁਸਃ ਪਰਿਪਾਲਨਮ੍| ਯੇਸਾਮਨਿਯਤੋ ਮਤ੍ਯੁਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਸੁਦਾਰੁਣੇ||੧੮||
View original
चतुर्ष्वपि तु दुष्टेषु कालान्तेषु यदा नराः| भेषजेनोपपाद्यन्ते न भवन्त्यातुरास्तदा||१२|| येषां न मृत्युसामान्यं सामान्यं न च कर्मणाम्| कर्म पञ्चविधं तेषां भेषजं परमुच्यते||१३|| रसायनानां विधिवच्चोपयोगः प्रशस्यते| शस्यते देहवृत्तिश्च भेषजैः पूर्वमुद्धृतैः||१४|| सत्यं भूते दया दानं बलयो देवतार्चनम्| सद्धृत्तस्यानुवृत्तिश्च प्रशमो गुप्तिरात्मनः||१५|| हितं जनपदानां च शिवानामुपसेवनम्| सेवनं ब्रह्मचर्यस्य तथैव ब्रह्मचारिणाम्||१६|| सङ्कथा धर्मशास्त्राणां महर्षीणां जितात्मनाम्| धार्मिकैः सात्त्विकैर्नित्यं सहास्या वृद्धसम्मतैः||१७|| इत्येतद्भेषजं प्रोक्तमायुषः परिपालनम्| येषामनियतो मृत्युस्तस्मिन् काले सुदारुणे||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (19-20) · Śloka 20
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਜਨਪਦੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਨੇ ਕਾਰਣਾਨਿ ਪੁਨਰਪਿ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਅਥ ਖਲੁ ਭਗਵਨ੍! ਕੁਤੋਮੂਲਮੇਸਾਂ ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵੈਗੁਣ੍ਯਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ? ਯੇਨੋਪਪਨ੍ਨਾ ਜਨਪਦਮੁਦ੍ਧ੍ਵਂਸਯਨ੍ਤੀਤਿ||੧੯|| ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਪ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਯਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਮੂਲਮਧਰ੍ਮਃ, ਤਨ੍ਮੂਲਂ ਵਾਸਤ੍ਕਰ੍ਮ ਪੂਰ੍ਵਕਤਂ; ਤਯੋਰ੍ਯੋਨਿਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧ ਏਵ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਯਦਾ ਵੈ ਦੇਸ਼ਨਗਰਨਿਗਮਜਨਪਦਪ੍ਰਧਾਨਾ ਧਰ੍ਮਮੁਤ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯਾਧਰ੍ਮੇਣ ਪ੍ਰਜਾਂ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ, ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤੋਪਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਪੌਰਜਨਪਦਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋਪਜੀਵਿਨਸ਼੍ਚ ਤਮਧਰ੍ਮਮਭਿਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤਿ, ਤਤਃ ਸੋਧਰ੍ਮਃ ਪ੍ਰਸਭਂ ਧਰ੍ਮਮਨ੍ਤਰ੍ਧਤ੍ਤੇ, ਤਤਸ੍ਤੇਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਧਰ੍ਮਾਣੋ ਦੇਵਤਾਭਿਰਪਿ ਤ੍ਯਜ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤੇਸਾਂ ਤਥਾਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਧਰ੍ਮਣਾਮਧਰ੍ਮਪ੍ਰਧਾਨਾਨਾਮਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਦੇਵਤਾਨਾਮਤਵੋ ਵ੍ਯਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤੇਨ ਨਾਪੋ ਯਥਾਕਾਲਂ ਦੇਵੋ ਵਰ੍ਸਤਿ ਨ ਵਾ ਵਰ੍ਸਤਿ ਵਿਕਤਂ ਵਾ ਵਰ੍ਸਤਿ, ਵਾਤਾ ਨ ਸਮ੍ਯਗਭਿਵਾਨ੍ਤਿ, ਕ੍ਸਿਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਸਲਿਲਾਨ੍ਯੁਪਸ਼ੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਓਸਧਯਃ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਪਰਿਹਾਯਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਕਤਿਂ; ਤਤ ਉਦ੍ਧ੍ਵਂਸਨ੍ਤੇ ਜਨਪਦਾਃ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਾਭ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯਦੋਸਾਤ੍ ||੨੦||
View original
इति श्रुत्वा जनपदोद्ध्वंसने कारणानि पुनरपि भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- अथ खलु भगवन्! कुतोमूलमेषां वाय्वादीनां वैगुण्यमुत्पद्यते? येनोपपन्ना जनपदमुद्ध्वंसयन्तीति||१९|| तमुवाच भगवानात्रेयः- सर्वेषामप्यग्निवेश! वाय्वादीनां यद्वैगुण्यमुत्पद्यते तस्य मूलमधर्मः, तन्मूलं वाऽसत्कर्म पूर्वकृतं; तयोर्योनिः प्रज्ञापराध एव| तद्यथा- यदा वै देशनगरनिगमजनपदप्रधाना धर्ममुत्क्रम्याधर्मेण प्रजां वर्तयन्ति, तदाश्रितोपाश्रिताः पौरजनपदा व्यवहारोपजीविनश्च तमधर्ममभिवर्धयन्ति, ततः सोऽधर्मः प्रसभं धर्ममन्तर्धत्ते, ततस्तेऽन्तर्हितधर्माणो देवताभिरपि त्यज्यन्ते; तेषां तथाऽन्तर्हितधर्मणामधर्मप्रधानानामपक्रान्तदेवतानामृतवो व्यापद्यन्ते; तेन नापो यथाकालं देवो वर्षति न वा वर्षति विकृतं वा वर्षति, वाता न सम्यगभिवान्ति, क्षितिर्व्यापद्यते, सलिलान्युपशुष्यन्ति, ओषधयः स्वभावं परिहायापद्यन्ते विकृतिं; तत उद्ध्वंसन्ते जनपदाः स्पृश्याभ्यवहार्यदोषात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (21) · Śloka 21
ਤਥਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਭਵਸ੍ਯਾਪਿ ਜਨਪਦੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਸ੍ਯਾਧਰ੍ਮ ਏਵ ਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ| ਯੇਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਲੋਭਕ੍ਰੋਧਮੋਹਮਾਨਾਸ੍ਤੇ ਦੁਰ੍ਬਲਾਨਵਮਤ੍ਯਾਤ੍ਮਸ੍ਵਜਨਪਰੋਪਘਾਤਾਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪਰਸ੍ਪਰਮਭਿਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ, ਪਰਾਨ੍ ਵਾਭਿਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ, ਪਰੈਰ੍ਵਾਭਿਕ੍ਰਾਮ੍ਯਨ੍ਤੇ||੨੧||
View original
तथा शस्त्रप्रभवस्यापि जनपदोद्ध्वंसस्याधर्म एव हेतुर्भवति| येऽतिप्रवृद्धलोभक्रोधमोहमानास्ते दुर्बलानवमत्यात्मस्वजनपरोपघाताय शस्त्रेण परस्परमभिक्रामन्ति, परान् वाऽभिक्रामन्ति, परैर्वाऽभिक्राम्यन्ते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (22) · Śloka 22
ਰਕ੍ਸੋਗਣਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਭੂਤਸਙ੍ਘੈਸ੍ਤਮਧਰ੍ਮਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾਪ੍ਯਪਚਾਰਾਨ੍ਤਰਮੁਪਲਭ੍ਯਾਭਿਹਨ੍ਯਨ੍ਤੇ||੨੨||
View original
रक्षोगणादिभिर्वा विविधैर्भूतसङ्घैस्तमधर्ममन्यद्वाऽप्यपचारान्तरमुपलभ्याभिहन्यन्ते||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (23) · Śloka 23
ਤਥਾਭਿਸ਼ਾਪਪ੍ਰਭਵਸ੍ਯਾਪ੍ਯਧਰ੍ਮ ਏਵ ਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ| ਯੇ ਲੁਪ੍ਤਧਰ੍ਮਾਣੋ ਧਰ੍ਮਾਦਪੇਤਾਸ੍ਤੇ ਗੁਰੁਵਦ੍ਧਸਿਦ੍ਧਰ੍ਸਿਪੂਜ੍ਯਾਨਵਮਤ੍ਯਾਹਿਤਾਨ੍ਯਾਚਰਨ੍ਤਿ; ਤਤਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਭਿਰਭਿਸ਼ਪ੍ਤਾ ਭਸ੍ਮਤਾਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਗੇਵਾਨੇਕਪੁਰੁਸਕੁਲਵਿਨਾਸ਼ਾਯ, ਨਿਯਤਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਪਲਮ੍ਭਾਦਨਿਯਤਾਸ਼੍ਚਾਪਰੇ ||੨੩||
View original
तथाऽभिशापप्रभवस्याप्यधर्म एव हेतुर्भवति| ये लुप्तधर्माणो धर्मादपेतास्ते गुरुवृद्धसिद्धर्षिपूज्यानवमत्याहितान्याचरन्ति; ततस्ताः प्रजा गुर्वादिभिरभिशप्ता भस्मतामुपयान्ति प्रागेवानेकपुरुषकुलविनाशाय, नियतप्रत्ययोपलम्भादनियताश्चापरे ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (24) · Śloka 24
ਪ੍ਰਾਗਪਿ ਚਾਧਰ੍ਮਾਦਤੇ ਨਾਸ਼ੁਭੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਨ੍ਯਤੋਭੂਤ੍| ਆਦਿਕਾਲੇ ਹ੍ਯਦਿਤਿਸੁਤਸਮੌਜਸੋਤਿਵਿਮਲਵਿਪੁਲਪ੍ਰਭਾਵਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਦੇਵਦੇਵਰ੍ਸਿਧਰ੍ਮਯਜ੍ਞਵਿਧਿਵਿਧਾਨਾਃ ਸ਼ੈਲਸਾਰਸਂਹਤਸ੍ਥਿਰਸ਼ਰੀਰਾਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਵਰ੍ਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ਪਵਨਸਮਬਲਜਵਪਰਾਕ੍ਰਮਾਸ਼੍ਚਾਰੁਸ੍ਫਿਚੋਭਿਰੂਪਪ੍ਰਮਾਣਾਕਤਿਪ੍ਰਸਾਦੋਪਚਯਵਨ੍ਤਃ ਸਤ੍ਯਾਰ੍ਜਵਾਨਸ਼ਂਸ੍ਯਦਾਨਦਮਨਿਯਮਤਪੋਪਵਾਸਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਵ੍ਰਤਪਰਾ ਵ੍ਯਪਗਤਭਯਰਾਗਦ੍ਵੇਸਮੋਹਲੋਭਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਮਾਨਰੋਗਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਰਮਕ੍ਲਮਾਲਸ੍ਯਪਰਿਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁਸਾ ਬਭੂਵੁਰਮਿਤਾਯੁਸਃ| ਤੇਸਾਮੁਦਾਰਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਕਰ੍ਮਣਾਮਚਿਨ੍ਤ੍ਯਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਗੁਣਸਮੁਦਿਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵੁਃ ਸ਼ਸ੍ਯਾਨਿ ਸਰ੍ਵਗੁਣਸਮੁਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਕਤਯੁਗਸ੍ਯਾਦੌ| ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤਿ ਤੁ ਕਤਯੁਗੇ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦਤ੍ਯਾਦਾਨਾਤ੍ ਸਾਮ੍ਪਨ੍ਨਿਕਾਨਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਗੌਰਵਮਾਸੀਤ੍, ਸ਼ਰੀਰਗੌਰਵਾਚ੍ਛ੍ਰਮਃ, ਸ਼੍ਰਮਾਦਾਲਸ੍ਯਮ੍, ਆਲਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਯਃ, ਸਞ੍ਚਯਾਤ੍ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ, ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਲ੍ਲੋਭਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰਾਸੀਤ੍ ਕਤੇ| ਤਤਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਲੋਭਾਦਭਿਦ੍ਰੋਹਃ, ਅਭਿਦ੍ਰੋਹਾਨਤਵਚਨਮ੍, ਅਨਤਵਚਨਾਤ੍ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਮਾਨਦ੍ਵੇਸਪਾਰੁਸ੍ਯਾਭਿਘਾਤਭਯਤਾਪਸ਼ੋਕਚਿਨ੍ਤੋਦ੍ਵੇਗਾਦਯਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ| ਤਤਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਧਰ੍ਮਪਾਦੋਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਮਗਮਤ੍| ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਾਤ੍ ਯੁਗਵਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਯ ਪਾਦਹ੍ਰਾਸਃ, ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੇਸ਼੍ਚ ਗੁਣਪਾਦਪ੍ਰਣਾਸ਼ੋਭੂਤ੍| ਤਤ੍ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਕਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਾਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਵੈਮਲ੍ਯਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਗੁਣਪਾਦਭ੍ਰਾਂਸ਼ਃ| ਤਤਸ੍ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਜਾਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਹੀਯਮਾਨਗੁਣਪਾਦੈਰਾਹਾਰਵਿਹਾਰੈਰਯਥਾਪੂਰ੍ਵਮੁਪਸ੍ਟਭ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਰੁਤਪਰੀਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ਜ੍ਵਰਾਦਿਭਿਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਿ| ਅਤਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਹ੍ਰਾਸਮਵਾਪੁਰਾਯੁਸਃ ਕ੍ਰਮਸ਼ ਇਤਿ||੨੪||
View original
प्रागपि चाधर्मादृते नाशुभोत्पत्तिरन्यतोऽभूत्| आदिकाले ह्यदितिसुतसमौजसोऽतिविमलविपुलप्रभावाः प्रत्यक्षदेवदेवर्षिधर्मयज्ञविधिविधानाः शैलसारसंहतस्थिरशरीराः प्रसन्नवर्णेन्द्रियाः पवनसमबलजवपराक्रमाश्चारुस्फिचोऽभिरूपप्रमाणाकृतिप्रसादोपचयवन्तः सत्यार्जवानृशंस्यदानदमनियमतपोपवासब्रह्मचर्यव्रतपरा व्यपगतभयरागद्वेषमोहलोभक्रोधशोकमानरोगनिद्रातन्द्राश्रमक्लमालस्यपरिग्रहाश्च पुरुषा बभूवुरमितायुषः| तेषामुदारसत्त्वगुणकर्मणामचिन्त्यरसवीर्यविपाकप्रभावगुणसमुदितानि प्रादुर्बभूवुः शस्यानि सर्वगुणसमुदितत्वात् पृथिव्यादीनां कृतयुगस्यादौ| भ्रश्यति तु कृतयुगे केषाञ्चिदत्यादानात् साम्पन्निकानां सत्त्वानां शरीरगौरवमासीत्, शरीरगौरवाच्छ्रमः, श्रमादालस्यम्, आलस्यात् सञ्चयः, सञ्चयात् परिग्रहः, परिग्रहाल्लोभः प्रादुरासीत् कृते| ततस्त्रेतायां लोभादभिद्रोहः, अभिद्रोहानृतवचनम्, अनृतवचनात् कामक्रोधमानद्वेषपारुष्याभिघातभयतापशोकचिन्तोद्वेगादयः प्रवृत्ताः| ततस्त्रेतायां धर्मपादोऽन्तर्धानमगमत्| तस्यान्तर्धानात् युगवर्षप्रमाणस्य पादह्रासः, पृथिव्यादेश्च गुणपादप्रणाशोऽभूत्| तत्प्रणाशकृतश्च शस्यानां स्नेहवैमल्यरसवीर्यविपाकप्रभावगुणपादभ्रांशः| ततस्तानि प्रजाशरीराणि हीयमानगुणपादैराहारविहारैरयथापूर्वमुपष्टभ्यमानान्यग्निमारुतपरीतानि प्राग्व्याधिभिर्ज्वरादिभिराक्रान्तानि| अतः प्राणिनो ह्रासमवापुरायुषः क्रमश इति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (25-27) · Śloka 27
ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ- ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ਧਰ੍ਮਪਾਦਃ ਕ੍ਰਮੇਣਾਨੇਨ ਹੀਯਤੇ| ਗੁਣਪਾਦਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਨਾਮੇਵਂ ਲੋਕਃ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ||੨੫|| ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼ਤੇ ਪੂਰ੍ਣੇ ਯਾਤਿ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਕ੍ਸਯਮ੍| ਦੇਹਿਨਾਮਾਯੁਸਃ ਕਾਲੇ ਯਤ੍ਰ ਯਨ੍ਮਾਨਮਿਸ੍ਯਤੇ||੨੬|| ਇਤਿ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ||੨੭||
View original
भवतश्चात्र- युगे युगे धर्मपादः क्रमेणानेन हीयते| गुणपादश्च भूतानामेवं लोकः प्रलीयते||२५|| संवत्सरशते पूर्णे याति संवत्सरः क्षयम्| देहिनामायुषः काले यत्र यन्मानमिष्यते||२६|| इति विकाराणां प्रागुत्पत्तिहेतुरुक्तो भवति||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (28-32) · Śloka 33
ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਕਿਨ੍ਨੁ ਖਲੁ ਭਗਵਨ੍! ਨਿਯਤਕਾਲਪ੍ਰਮਾਣਮਾਯੁਃ ਸਰ੍ਵਂ ਨ ਵੇਤਿ||੨੮|| ਤਂ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ- ਇਹਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਭੂਤਾਨਾਮਾਯੁਰ੍ਯੁਕ੍ਤਿਮਪੇਕ੍ਸਤੇ| ਦੈਵੇ ਪੁਰੁਸਕਾਰੇ ਚ ਸ੍ਥਿਤਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਬਲਾਬਲਮ੍||੨੯|| ਦੈਵਮਾਤ੍ਮਕਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ ਪੌਰ੍ਵਦੈਹਿਕਮ੍| ਸ੍ਮਤਃ ਪੁਰੁਸਕਾਰਸ੍ਤੁ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯਦਿਹਾਪਰਮ੍||੩੦|| ਬਲਾਬਲਵਿਸ਼ੇਸੋਸ੍ਤਿ ਤਯੋਰਪਿ ਚ ਕਰ੍ਮਣੋਃ| ਦਸ੍ਟਂ ਹਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮ ਹੀਨਂ ਮਧ੍ਯਮਮੁਤ੍ਤਮਮ੍||੩੧|| ਤਯੋਰੁਦਾਰਯੋਰ੍ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਯ ਚ ਸੁਖਸ੍ਯ ਚ| ਨਿਯਤਸ੍ਯਾਯੁਸੋ ਹੇਤੁਰ੍ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਯ ਚੇਤਰਾ||੩੨|| ਮਧ੍ਯਮਾ ਮਧ੍ਯਮਸ੍ਯੇਸ੍ਟਾ ਕਾਰਣਂ ਸ਼ਣੁ ਚਾਪਰਮ੍|੩੩|
View original
एवंवादिनं भगवन्तमग्निवेश उवाच- किन्नु खलु भगवन्! नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं न वेति||२८|| तं भगवानुवाच- इहाग्निवेश! भूतानामायुर्युक्तिमपेक्षते| दैवे पुरुषकारे च स्थितं ह्यस्य बलाबलम्||२९|| दैवमात्मकृतं विद्यात् कर्म यत् पौर्वदैहिकम्| स्मृतः पुरुषकारस्तु क्रियते यदिहापरम्||३०|| बलाबलविशेषोऽस्ति तयोरपि च कर्मणोः| दृष्टं हि त्रिविधं कर्म हीनं मध्यममुत्तमम्||३१|| तयोरुदारयोर्युक्तिर्दीर्घस्य च सुखस्य च| नियतस्यायुषो हेतुर्विपरीतस्य चेतरा||३२|| मध्यमा मध्यमस्येष्टा कारणं शृणु चापरम्|३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (33-35) · Śloka 35
ਦੈਵਂ ਪੁਰੁਸਕਾਰੇਣ ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਹ੍ਯੁਪਹਨ੍ਯਤੇ||੩੩|| ਦੈਵੇਨ ਚੇਤਰਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇਨੋਪਹਨ੍ਯਤੇ| ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਯਦੇਕੇ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਿਯਤਂ ਮਾਨਮਾਯੁਸਃ||੩੪|| ਕਰ੍ਮ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਾਲੇ ਵਿਪਾਕੇ ਨਿਯਤਂ ਮਹਤ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਕਾਲਨਿਯਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੈਃ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧ੍ਯਤੇ||੩੫||
View original
दैवं पुरुषकारेण दुर्बलं ह्युपहन्यते||३३|| दैवेन चेतरत् कर्म विशिष्टेनोपहन्यते| दृष्ट्वा यदेके मन्यन्ते नियतं मानमायुषः||३४|| कर्म किञ्चित् क्वचित् काले विपाके नियतं महत्| किञ्चित्त्वकालनियतं प्रत्ययैः प्रतिबोध्यते||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (36) · Śloka 36
ਤਸ੍ਮਾਦੁਭਯਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦੇਕਾਨ੍ਤਗ੍ਰਹਣਮਸਾਧੁ| ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਪਿ ਚਾਤ੍ਰੋਦਾਹਰਿਸ੍ਯਮਃ- ਯਦਿ ਹਿ ਨਿਯਤਕਾਲਪ੍ਰਮਾਣਮਾਯੁਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾਯੁਸ੍ਕਾਮਾਣਾਂ ਨ ਮਨ੍ਤ੍ਰੌਸਧਿਮਣਿਮਙ੍ਗਲਬਲ੍ਯੁਪਹਾਰਹੋਮਨਿਯਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੋਪਵਾਸਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਪ੍ਰਣਿਪਾਤਗਮਨਾਦ੍ਯਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ਇਸ੍ਟਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯੇਰਨ੍; ਨੋਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਚਣ੍ਡਚਪਲਗੋਜੋਸ੍ਟ੍ਰਖਰਤੁਰਗਮਹਿਸਾਦਯਃ ਪਵਨਾਦਯਸ਼੍ਚ ਦੁਸ੍ਟਾਃ ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਨ ਪ੍ਰਪਾਤਗਿਰਿਵਿਸਮਦੁਰ੍ਗਾਮ੍ਬੁਵੇਗਾਃ, ਤਥਾ ਨ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤੋਨ੍ਮਤ੍ਤੋਦ੍ਭਾਨ੍ਤਚਣ੍ਡਚਪਲਮੋਹਲੋਭਾਕੁਲਮਤਯਃ, ਨਾਰਯਃ, ਨ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋਗ੍ਨਿਃ, ਚ ਵਿਵਿਧਵਿਸਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸਰੀਸਪੋਰਗਾਦਯਃ, ਨ ਸਾਹਸਂ, ਨਾਦੇਸ਼ਕਾਲਚਰ੍ਯਾ, ਨ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਕੋਪ ਇਤਿ; ਏਵਮਾਦਯੋ ਹਿ ਭਾਵਾ ਨਾਭਾਵਕਰਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਆਯੁਸਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਨਿਯਤਕਾਲਪ੍ਰਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਚਾਨਭ੍ਯਸ੍ਤਾਕਾਲਮਰਣਭਯਨਿਵਾਰਕਾਣਾਮਕਾਲਮਰਣਭਯਮਾਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਪ੍ਰਣਿਨਾਂ, ਵ੍ਯਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚਾਰਮ੍ਭਕਥਾਪ੍ਰਯੋਗਬੁਦ੍ਧਯਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਮਹਰ੍ਸੀਣਾਂ ਰਸਾਯਨਾਧਿਕਾਰੇ, ਨਾਪੀਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨਿਯਤਾਯੁਸਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਵਜ੍ਰੇਣਾਭਿਹਨ੍ਯਾਤ੍, ਨਾਸ਼੍ਵਿਨਾਵਾਰ੍ਤਂ ਭੇਸਜੇਨੋਪਪਾਦਯੇਤਾਂ , ਨ ਮਹਰ੍ਸਯੋ ਯਥੇਸ੍ਟਮਾਯੁਸ੍ਤਪਸਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯੁਃ, ਨ ਚ ਵਿਦਿਤਵੇਦਿਤਵ੍ਯਾ ਮਹਰ੍ਸਯਃ ਸਸੁਰੇਸ਼ਾਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਸ਼੍ਯੇਯੁਰੁਪਦਿਸ਼ੇਯੁਰਾਚਰੇਯੁਰ੍ਵਾ| ਅਪਿ ਚ ਸਰ੍ਵਚਕ੍ਸੁਸਾਮੇਤਤ੍ ਪਰਂ ਯਦੈਨ੍ਦ੍ਰਂ ਚਕ੍ਸੁਃ , ਇਦਂ ਚਾਪ੍ਯਸ੍ਮਾਕਂ ਤੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ; ਯਥਾ- ਪੁਰੁਸਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮੁਤ੍ਥਾਯੋਤ੍ਥਾਯਾਹਵਂ ਕੁਰ੍ਵਤਾਮਕੁਰ੍ਵਤਾਂ ਚਾਤੁਲ੍ਯਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਂ, ਤਥਾ ਜਾਤਮਾਤ੍ਰਾਣਾਮਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਚ੍ਚ, ਅਵਿਸਵਿਸਪ੍ਰਾਸ਼ਿਨਾਂ ਚਾਪ੍ਯਤੁਲ੍ਯਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਮੇਵ, ਨ ਚ ਤੁਲ੍ਯੋ ਯੋਗਕ੍ਸੇਮ ਉਦਪਾਨਘਟਾਨਾਂ ਚਿਤ੍ਰਘਟਾਨਾਂ ਚੋਤ੍ਸੀਦਤਾਂ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿਤੋਪਚਾਰਮੂਲਂ ਜੀਵਿਤਮ੍, ਅਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਨ੍ਮਤ੍ਯੁਃ| ਅਪਿ ਚ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਤ੍ਮਗੁਣਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਮਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਚ ਕ੍ਰਮੋਪਯੋਗਃ ਸਮ੍ਯਕ੍, ਤ੍ਯਾਗਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਚਾਤਿਯੋਗਾਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਨਾਂ, ਸਰ੍ਵਾਤਿਯੋਗਸਨ੍ਧਾਰਣਮ੍ , ਅਸਨ੍ਧਾਰਣਮੁਦੀਰ੍ਣਾਨਾਂ ਚ ਗਤਿਮਤਾਂ, ਸਾਹਸਾਨਾਂ ਚ ਵਰ੍ਜਨਮ੍, ਆਰੋਗ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤੌ ਹੇਤੁਮੁਪਲਭਾਮਹੇ ਸਮ੍ਯਗੁਪਦਿਸ਼ਾਮਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਸ਼੍ਯਾਮਸ਼੍ਚੇਤਿ||੩੬||
View original
तस्मादुभयदृष्टत्वादेकान्तग्रहणमसाधु| निदर्शनमपि चात्रोदाहरिष्यमः- यदि हि नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं स्यात्, तदाऽऽयुष्कामाणां न मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनाद्याः क्रिया इष्टयश्च प्रयोज्येरन्; नोद्भ्रान्तचण्डचपलगोजोष्ट्रखरतुरगमहिषादयः पवनादयश्च दुष्टाः परिहार्याः स्युः, न प्रपातगिरिविषमदुर्गाम्बुवेगाः, तथा न प्रमत्तोन्मत्तोद्भान्तचण्डचपलमोहलोभाकुलमतयः, नारयः, न प्रवृद्धोऽग्निः, च विविधविषाश्रयाः सरीसृपोरगादयः, न साहसं, नादेशकालचर्या, न नरेन्द्रप्रकोप इति; एवमादयो हि भावा नाभावकराः स्युः, आयुषः सर्वस्य नियतकालप्रमाणत्वात्| न चानभ्यस्ताकालमरणभयनिवारकाणामकालमरणभयमागच्छेत् प्रणिनां, व्यर्थाश्चारम्भकथाप्रयोगबुद्धयः स्युर्महर्षीणां रसायनाधिकारे, नापीन्द्रो नियतायुषं शत्रुं वज्रेणाभिहन्यात्, नाश्विनावार्तं भेषजेनोपपादयेतां , न महर्षयो यथेष्टमायुस्तपसा प्राप्नुयुः, न च विदितवेदितव्या महर्षयः ससुरेशाः सम्यक् पश्येयुरुपदिशेयुराचरेयुर्वा| अपि च सर्वचक्षुषामेतत् परं यदैन्द्रं चक्षुः , इदं चाप्यस्माकं तेन प्रत्यक्षं; यथा- पुरुषसहस्राणामुत्थायोत्थायाहवं कुर्वतामकुर्वतां चातुल्यायुष्ट्वं, तथा जातमात्राणामप्रतीकारात् प्रतीकाराच्च, अविषविषप्राशिनां चाप्यतुल्यायुष्ट्वमेव, न च तुल्यो योगक्षेम उदपानघटानां चित्रघटानां चोत्सीदतां; तस्माद्धितोपचारमूलं जीवितम्, अतो विपर्ययान्मृत्युः| अपि च देशकालात्मगुणविपरीतानां कर्मणामाहारविकाराणां च क्रमोपयोगः सम्यक्, त्यागः सर्वस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगानां, सर्वातियोगसन्धारणम् , असन्धारणमुदीर्णानां च गतिमतां, साहसानां च वर्जनम्, आरोग्यानुवृत्तौ हेतुमुपलभामहे सम्यगुपदिशामः सम्यक् पश्यामश्चेति||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (37) · Śloka 37
ਅਤਃ ਪਰਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਏਵਂ ਸਤ੍ਯਨਿਯਤਕਾਲਪ੍ਰਮਾਣਾਯੁਸਾਂ ਭਗਵਨ੍! ਕਥਂ ਕਾਲਮਤ੍ਯੁਰਕਾਲਮਤ੍ਯੁਰ੍ਵਾਭਵਤੀਤਿ||੩੭||
View original
अतः परमग्निवेश उवाच- एवं सत्यनियतकालप्रमाणायुषां भगवन्! कथं कालमृत्युरकालमृत्युर्वाभवतीति||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (38) · Śloka 38
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਯਥਾ ਯਾਨਸਮਾਯੁਕ੍ਤੋਕ੍ਸਃ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵਾਕ੍ਸਗੁਣੈਰੁਪੇਤਃ ਸ ਚ ਸਰ੍ਵਗੁਣੋਪਪਨ੍ਨੋ ਵਾਹ੍ਯਮਾਨੋ ਯਥਾਕਾਲਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਕ੍ਸਯਾਦੇਵਾਵਸਾਨਂ ਗਚ੍ਛੇਤ੍, ਤਥਾਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰੋਪਗਤਂ ਬਲਵਤ੍ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਯਥਾਵਦੁਪਚਰ੍ਯਮਾਣਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਕ੍ਸਯਾਦੇਵਾਵਸਾਨਂ ਗਚ੍ਛਤਿ; ਸ ਮਤ੍ਯੁਃ ਕਾਲੇ| ਯਥਾ ਚ ਸ ਏਵਾਕ੍ਸੋਤਿਭਾਰਾਧਿਸ੍ਠਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸਮਪਥਾਦਪਥਾਦਕ੍ਸਚਕ੍ਰਭਙ੍ਗਾਦ੍ਵਾਹ੍ਯਵਾਹਕਦੋਸਾਦਣਿਮੋਕ੍ਸਾਦਨੁਪਾਙ੍ਗਾਤ੍ ਪਰ੍ਯਸਨਾਚ੍ਚਾਨ੍ਤਰਾਵਸਾਨਮਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਯੁਰਪ੍ਯਯਥਾਬਲਮਾਰਮ੍ਭਾਦਯਥਾਗ੍ਨ੍ਯਭ੍ਯਵਹਰਣਾਦ੍ਵਿਸਮਾਭ੍ਯਾਵਹਰਣਾਦ੍ਵਿਸਮਸ਼ਰੀਰਨ੍ਯਾਸਾਦਤਿਮੈਥੁਨਾਦਸਤ੍ਸਂਸ਼੍ਰਯਾਦੁਦੀਰ੍ਣ- ਵੇਗਵਿਨਿਗ੍ਰਹਾਦ੍ਵਿਧਾਰ੍ਯਵੇਗਾਵਿਧਾਰਣਾਦ੍ਭੂਤਵਿਸਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨ੍ਯੁਪਤਾਪਾਦਭਿਘਾਤਾਦਾਹਾਰਪ੍ਰਤੀਕਾਰਵਿਵਰ੍ਜਨਾਚ੍ਚਾਨ੍ਤਰਾਵਸਾਨਮਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਸ ਮਤ੍ਯੁਰਕਾਲੇ; ਤਥਾ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਪ੍ਯਾਤਙ੍ਕਾਨ੍ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਰਿਤਾਨਕਾਲਮਤ੍ਯੂਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਾਮ ਇਤਿ||੩੮||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- श्रूयतामग्निवेश! यथा यानसमायुक्तोऽक्षः प्रकृत्यैवाक्षगुणैरुपेतः स च सर्वगुणोपपन्नो वाह्यमानो यथाकालं स्वप्रमाणक्षयादेवावसानं गच्छेत्, तथाऽऽयुः शरीरोपगतं बलवत्प्रकृत्या यथावदुपचर्यमाणं स्वप्रमाणक्षयादेवावसानं गच्छति; स मृत्युः काले| यथा च स एवाक्षोऽतिभाराधिष्ठितत्वाद्विषमपथादपथादक्षचक्रभङ्गाद्वाह्यवाहकदोषादणिमोक्षादनुपाङ्गात् पर्यसनाच्चान्तराऽवसानमापद्यते, तथाऽऽयुरप्ययथाबलमारम्भादयथाग्न्यभ्यवहरणाद्विषमाभ्यावहरणाद्विषमशरीरन्यासादतिमैथुनादसत्संश्रयादुदीर्ण- वेगविनिग्रहाद्विधार्यवेगाविधारणाद्भूतविषवाय्वग्न्युपतापादभिघातादाहारप्रतीकारविवर्जनाच्चान्तराऽवसानमापद्यते, स मृत्युरकाले; तथा ज्वरादीनप्यातङ्कान्मिथ्योपचरितानकालमृत्यून् पश्याम इति||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (39) · Śloka 39
ਅਥਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ- ਕਿਨ੍ਨੁ ਖਲੁ ਭਗਵਨ੍! ਜ੍ਵਰਿਤੇਭ੍ਯਃ ਪਾਨੀਯਮੁਸ੍ਣਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭਿਸਜੋ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਨ ਤਥਾ ਸ਼ੀਤਮ੍, ਅਸ੍ਤਿ ਚ ਸ਼ੀਤਸਾਧ੍ਯੋਪਿ ਧਾਤੁਰ੍ਜ੍ਵਰਕਰ ਇਤਿ||੩੯||
View original
अथाग्निवेशः पप्रच्छ- किन्नु खलु भगवन्! ज्वरितेभ्यः पानीयमुष्णं प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठं न तथा शीतम्, अस्ति च शीतसाध्योऽपि धातुर्ज्वरकर इति||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (40) · Śloka 40
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯ ਕਾਯਸਮੁਤ੍ਥਾਨਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪਾਚਨਾਰ੍ਥਂ ਪਾਨੀਯਮੁਸ੍ਣਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭਿਸਜਃ| ਜ੍ਵਰੋ ਹ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਃ, ਪ੍ਰਾਯੋ ਭੇਸਜਾਨਿ ਚਾਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਪਾਚਨਵਮਨਾਪਤਰ੍ਪਣਸਮਰ੍ਥਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਪਾਚਨਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪਾਨੀਯਮੁਸ੍ਣਂ, ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਜ੍ਜ੍ਵਰਿਤੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭਿਸਜੋ ਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍| ਤਦ੍ਧਿ ਤੇਸਾਂ ਪੀਤਂ ਵਾਤਮਨੁਲੋਮਯਤਿ, ਅਗ੍ਨਿਂ ਚੋਦਰ੍ਯਮੁਦੀਰਯਤਿ, ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਜਰਾਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਪਰਿਸ਼ੋਸਯਤਿ, ਸ੍ਵਲ੍ਪਮਪਿ ਚ ਪੀਤਂ ਤਸ੍ਣਾਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਯੋਪਕਲ੍ਪਤੇ; ਤਥਾਯੁਕ੍ਤਮਪਿ ਚੈਤਨ੍ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥੋਤ੍ਸਨ੍ਨਪਿਤ੍ਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ਸਦਾਹਭ੍ਰਮਪ੍ਰਲਾਪਾਤਿਸਾਰੇ ਵਾ ਪ੍ਰਦੇਯਮ੍, ਉਸ੍ਣੇਨ ਹਿ ਦਾਹਭ੍ਰਮਪ੍ਰਲਾਪਾਤਿਸਾਰਾ ਭੂਯੋਭਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ, ਸ਼ੀਤੇਨ ਚੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ||੪੦||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- ज्वरितस्य कायसमुत्थानदेशकालानभिसमीक्ष्य पाचनार्थं पानीयमुष्णं प्रयच्छन्ति भिषजः| ज्वरो ह्यामाशयसमुत्थः, प्रायो भेषजानि चामाशयसमुत्थानां विकाराणां पाचनवमनापतर्पणसमर्थानि भवन्ति; पाचनार्थं च पानीयमुष्णं, तस्मादेतज्ज्वरितेभ्यः प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठम्| तद्धि तेषां पीतं वातमनुलोमयति, अग्निं चोदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, श्लेष्माणं परिशोषयति, स्वल्पमपि च पीतं तृष्णाप्रशमनायोपकल्पते; तथायुक्तमपि चैतन्नात्यर्थोत्सन्नपित्ते ज्वरे सदाहभ्रमप्रलापातिसारे वा प्रदेयम्, उष्णेन हि दाहभ्रमप्रलापातिसारा भूयोऽभिवर्धन्ते, शीतेन चोपशाम्यन्तीति||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (41) · Śloka 41
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ਼ੀਤੇਨੋਸ੍ਣਕਤਾਨ੍ ਰੋਗਾਞ੍ਛਮਯਨ੍ਤਿ ਭਿਸਗ੍ਵਿਦਃ| ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤਕਤਾ ਰੋਗਾਸ੍ਤੇਸਾਮੁਸ੍ਣਂ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍||੪੧||
View original
भवति चात्र- शीतेनोष्णकृतान् रोगाञ्छमयन्ति भिषग्विदः| ये तु शीतकृता रोगास्तेषामुष्णं भिषग्जितम्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (42-44) · Śloka 44
ਏਵਮਿਤਰੇਸਾਮਪਿ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਨਿਦਾਨਵਿਪਰੀਤਂ ਭੇਸਜਂ ਭਵਤਿ; ਯਥਾ- ਅਪਤਰ੍ਪਣਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਨਾਨ੍ਤਰੇਣ ਪੂਰਣਮਸ੍ਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ, ਤਥਾ ਪੂਰਣਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਨਾਨ੍ਤਰੇਣਾਪਤਰ੍ਪਣਮ੍||੪੨|| ਅਪਤਰ੍ਪਣਮਪਿ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ- ਲਙ੍ਘਨਂ, ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨਂ, ਦੋਸਾਵਸੇਚਨਂ ਚੇਤਿ||੪੩|| ਤਤ੍ਰ ਲਙ੍ਘਨਮਲ੍ਪਬਲਦੋਸਾਣਾਂ , ਲਙ੍ਘਨੇਨ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਰੁਤਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਾਤਾਤਪਪਰੀਤਮਿਵਾਲ੍ਪਮੁਦਕਮਲ੍ਪੋ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਸ਼ੋਸਮਾਪਦ੍ਯਤੇ; ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨੇ ਤੁ ਮਧ੍ਯਬਲਦੋਸਾਣਾਂ, ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿ ਸੂਰ੍ਯਸਨ੍ਤਾਪਮਾਰੁਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਾਂਸ਼ੁਭਸ੍ਮਾਵਕਿਰਣੈਰਿਵ ਚਾਨਤਿਬਹੂਦਕਂ ਮਧ੍ਯਬਲੋ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਸ਼ੋਸਮਾਪਦ੍ਯਤੇ; ਬਹੁਦੋਸਾਣਾਂ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਾਵਸੇਚਨਮੇਵ ਕਾਰ੍ਯਂ, ਨ ਹ੍ਯਭਿਨ੍ਨੇ ਕੇਦਾਰਸੇਤੌ ਪਲ੍ਵਲਾਪ੍ਰਸੇਕੋਸ੍ਤਿ, ਤਦ੍ਵਦ੍ਦੋਸਾਵਸੇਚਨਮ੍||੪੪||
View original
एवमितरेषामपि व्याधीनां निदानविपरीतं भेषजं भवति; यथा- अपतर्पणनिमित्तानां व्याधीनां नान्तरेण पूरणमस्ति शान्तिः, तथा पूरणनिमित्तानां व्याधीनां नान्तरेणापतर्पणम्||४२|| अपतर्पणमपि च त्रिविधं- लङ्घनं, लङ्घनपाचनं, दोषावसेचनं चेति||४३|| तत्र लङ्घनमल्पबलदोषाणां , लङ्घनेन ह्यग्निमारुतवृद्ध्या वातातपपरीतमिवाल्पमुदकमल्पो दोषः प्रशोषमापद्यते; लङ्घनपाचने तु मध्यबलदोषाणां, लङ्घनपाचनाभ्यां हि सूर्यसन्तापमारुताभ्यां पांशुभस्मावकिरणैरिव चानतिबहूदकं मध्यबलो दोषः प्रशोषमापद्यते; बहुदोषाणां पुनर्दोषावसेचनमेव कार्यं, न ह्यभिन्ने केदारसेतौ पल्वलाप्रसेकोऽस्ति, तद्वद्दोषावसेचनम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (45) · Śloka 45
ਦੋਸਾਵਸੇਚਨਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਭੇਸਜਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਮਪ੍ਯਾਤੁਰਸ੍ਯ ਨੈਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਨਪਵਾਦਪ੍ਰਤੀਕਾਰਸ੍ਯਾਧਨਸ੍ਯਾਪਰਿਚਾਰਕਸ੍ਯ ਵੈਦ੍ਯਮਾਨਿਨਸ਼੍ਚਣ੍ਡਸ੍ਯਾਸੂਯਕਸ੍ਯ ਤੀਵ੍ਰਾਧਰ੍ਮਾਰੁਚੇਰਤਿਕ੍ਸੀਣਬਲਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਰੋਗੋਪਹਤਸ੍ਯ ਮੁਮੂਰ੍ਸੁਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਵਿਤਸ੍ਯ ਚੇਤਿ| ਏਵਂਵਿਧਂ ਹ੍ਯਾਤੁਰਮੁਪਚਰਨ੍ ਭਿਸਕ੍ ਪਾਪੀਯਸਾਯਸ਼ਸਾ ਯੋਗਮਚ੍ਛਤੀਤਿ||੪੫||
View original
दोषावसेचनमन्यद्वा भेषजं प्राप्तकालमप्यातुरस्य नैवंविधस्य कुर्यात्| तद्यथा- अनपवादप्रतीकारस्याधनस्यापरिचारकस्य वैद्यमानिनश्चण्डस्यासूयकस्य तीव्राधर्मारुचेरतिक्षीणबलमांसशोणितस्यासाध्यरोगोपहतस्य मुमूर्षुलिङ्गान्वितस्य चेति| एवंविधं ह्यातुरमुपचरन् भिषक् पापीयसाऽयशसा योगमृच्छतीति||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (46-48) · Śloka 48
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਚਾਨੁਬਨ੍ਧੇ ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦਸ਼ੁਭਂ ਫਲਮ੍| ਕਰ੍ਮਣਸ੍ਤਨ੍ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮੇਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਂ ਮਤਮ੍||੪੬|| (ਅਲ੍ਪੋਦਕਦ੍ਰੁਮੋ ਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵਾਤਃ ਪ੍ਰਚੁਰਾਤਪਃ| ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਜਾਙ੍ਗਲੋ ਦੇਸ਼ਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਰੋਗਤਮੋਪਿ ਚ||੪੭|| ਪ੍ਰਚੁਰੋਦਕਵਕ੍ਸੋ ਯੋ ਨਿਵਾਤੋ ਦੁਰ੍ਲਭਾਤਪਃ| ਅਨੂਪੋ ਬਹੁਦੋਸਸ਼੍ਚ, ਸਮਃ ਸਾਧਾਰਣੋ ਮਤਃ)||੪੮||
View original
भवति चात्र- तदात्वे चानुबन्धे वा यस्य स्यादशुभं फलम्| कर्मणस्तन्न कर्तव्यमेतद्बुद्धिमतां मतम्||४६|| (अल्पोदकद्रुमो यस्तु प्रवातः प्रचुरातपः| ज्ञेयः स जाङ्गलो देशः स्वल्परोगतमोऽपि च||४७|| प्रचुरोदकवृक्षो यो निवातो दुर्लभातपः| अनूपो बहुदोषश्च, समः साधारणो मतः)||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (49-52) · Śloka 52
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾ ਹੇਤਵਃ ਸਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਃ| ਦੇਸ਼ੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਸ੍ਯ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਹੇਤੂਨਾਂ ਮੂਲਮੇਵ ਚ||੪੯|| ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਕਾਰਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਾਯੁਸਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਯਕ੍ਰਮਃ| ਮਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਕਾਲਾਕਾਲਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ||੫੦|| ਯਥਾ ਚਾਕਾਲਮਰਣਂ ਯਥਾਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਭੇਸਜਮ੍| ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਯਾਤ੍ਯੌਸਧਂ ਯੇਸਾਂ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯੇਨ ਹੇਤੁਨਾ||੫੧|| ਤਦਾਤ੍ਰੇਯੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਯ ਨਿਖਿਲਂ ਸਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍| ਦੇਸ਼ੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਨਿਮਿਤ੍ਤੀਯੇ ਵਿਮਾਨੇ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਃ||੫੨||
View original
तत्र श्लोकाः- पूर्वरूपाणि सामान्या हेतवः सस्वलक्षणाः| देशोद्ध्वंसस्य भैषज्यं हेतूनां मूलमेव च||४९|| प्राग्विकारसमुत्पत्तिरायुषश्च क्षयक्रमः| मरणं प्रति भूतानां कालाकालविनिश्चयः||५०|| यथा चाकालमरणं यथायुक्तं च भेषजम्| सिद्धिं यात्यौषधं येषां न कुर्याद्येन हेतुना||५१|| तदात्रेयोऽग्निवेशाय निखिलं सर्वमुक्तवान्| देशोद्ध्वंसनिमित्तीये विमाने मुनिसत्तमः||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਜਨਪਦੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਨੀਯਵਿਮਾਨਂ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने जनपदोद्ध्वंसनीयविमानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon