28. gulmanidānam

Adhikarana gulmasya nidAnabhedasthAnAni (1) · Śloka 1

अथ गुल्मनिदानम् | दुष्टा वातादयोऽत्यर्थं मिथ्याहारविहारतः | कुर्वन्ति पञ्चधा गुल्मं कोष्ठान्तर्ग्रन्थिरूपिणम् | तस्य पञ्चविधं स्थानं पार्श्वहृन्नाभिबस्तयः ||१||

Adhikarana sAmAnyagulmarUpam (2) · Śloka 2

हृन्नाभ्योरन्तरे ग्रन्थिः सञ्चारी यदि वाऽचलः | वृत्तश्चयापचयवान् स ‘गुल्म’ इति कीर्तितः ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४२) |

Adhikarana pa~jcavidhagulmavivaraNam (3) · Śloka 3

स व्यस्तैर्जायते दोषैः समस्तैरपि चोच्छ्रितैः | पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्ञेयो रक्तेन चापरः ||३|| (सु. उ. तं. अ. ४२) |

Adhikarana gulmapUrvarUpam (4) · Śloka 4

उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि | आटोप आध्मानमपक्तिशक्तिरासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम् ||४|| (वा. नि. अ. ११) |

Adhikarana sarvagulmasAdhAraNaM rUpam (5) · Śloka 5

अरुचिः कृच्छ्रविण्मूत्रवातताऽन्त्रविकूजनम् | आनाहश्चोर्ध्ववातत्वं सर्वगुल्मेषु लक्षयेत् ||५||

Adhikarana vAtikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (6-8) · Śloka 8

रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टनं वेगविनिग्रहश्च | शोकोऽभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः ||६|| यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम् | श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च ||७|| करोति जीर्णे त्वधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च | वातात् स गुल्मो नच तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते ||८|| (च. चि. अ. ५) |

Adhikarana paittikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10

कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा | आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम् ||९|| ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजन च | स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम् ||१०|| (च. चि. अ. ५) |

Adhikarana shlaiShmikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12

शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च सम्पूरणं प्रस्वपनं दिवा च | गुल्मस्य हेतुः कफसम्भवस्य सर्वस्तु दुष्टो निचयात्मकस्य ||११|| स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि | शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य ||१२|| (च. चि. अ. ५) |

Adhikarana dvyAtmakeShu triShvekajahetulakShaNAtideshaH (13) · Śloka 13

निमित्तरूपाण्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च | व्यामिश्रलिङ्गानपरांश्च गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम् ||१३|| (च. चि. अ. ५) |

Adhikarana sAnnipAtikagulmalakShaNam (14) · Śloka 14

महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम् | मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत् ||१४|| (च. चि. अ. ५) |

Adhikarana raktagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (15-16) · Śloka 16

नवप्रसूताऽहितभोजन या या चामगर्भं विसृजेदृतौ वा | वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम् | पैत्तस्य लिङ्गेन समानलिङ्गं विशेषणं चाप्यपरं निबोध ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ४२) | यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात् सशूलः समगर्भलिङ्गः | स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः ||१६|| (च. चि. अ. ५) |

Adhikarana gulmino~asAdhyalakShaNAni (17-20) · Śloka 20

सञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः | कृतमूलः सिरानद्धो यदा कूर्म इवोत्थितः ||१७|| दौर्बल्यारुचिहृल्लासकासच्छर्द्यरतिज्वरैः | तृष्णातन्द्राप्रतिश्यायैर्युज्यते स न सिध्यति ||१८|| गृहीत्वा सज्वरं श्वासच्छर्द्यतीसारपीडितम् | हृन्नाभिहस्तपादेषु शोथः कर्षति गुल्मिनम् ||१९|| (च. चि. अ. ५) | श्वासः शूलं पिपासाऽन्नविद्वेषो ग्रन्थिमूढता | जायते दुर्बलत्वं च गुल्मिनो मरणाय वै ||२०|| (सु. सू. अ. ३३) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 28

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने गुल्मनिदानं समाप्तम् ||२८||