Adhikarana masUrikAyA nidAnapUrvikA samprAptiH, pUrvarUpaM ca (1-3) · Śloka 4
అథ మసూరికానిదానం |
కట్వమ్లలవణక్షారవిరుద్ధాధ్యశనాశనైః |
దుష్టనిష్పావశాకాద్యైః ప్రదుష్టపవనోదకైః ||1||
క్రూరగ్రహేక్షణాచ్చాపి దేశే దోషాః సముద్ధతాః |
జనయంతి శరీరేऽస్మిన్ దుష్టరక్తేన సంగతాః ||2||
మసూరాకృతిసంస్థానాః పిడకాః స్యుర్మసూరికాః |
తాసాం పూర్వం జ్వరః కండూర్గాత్రభంగోऽరతిర్భ్రమః ||3||
త్వచి శోథః సవైవర్ణ్యో నేత్రరాగశ్చ జాయతే |4|
View original
अथ मसूरिकानिदानम् |
कट्वम्ललवणक्षारविरुद्धाध्यशनाशनैः |
दुष्टनिष्पावशाकाद्यैः प्रदुष्टपवनोदकैः ||१||
क्रूरग्रहेक्षणाच्चापि देशे दोषाः समुद्धताः |
जनयन्ति शरीरेऽस्मिन् दुष्टरक्तेन सङ्गताः ||२||
मसूराकृतिसंस्थानाः पिडकाः स्युर्मसूरिकाः |
तासां पूर्वं ज्वरः कण्डूर्गात्रभङ्गोऽरतिर्भ्रमः ||३||
त्वचि शोथः सवैवर्ण्यो नेत्ररागश्च जायते |४|
Adhikarana vAtajamasUrikAlakShaNam (4-5) · Śloka 6
స్ఫోటాః శ్యావారుణా రూక్షాస్తీవ్రవేదనయాऽన్వితాః ||4||
కఠినాశ్చిరపాకాశ్చ భవంత్యనిలసంభవాః |
సంధ్యస్థిపర్వణాం భేదః కాసః కంపోऽరతిః క్లమః ||5||
శోషస్తాల్వోష్ఠజిహ్వానాం తృష్ణా చారుచిసంయుతా |6|
View original
स्फोटाः श्यावारुणा रूक्षास्तीव्रवेदनयाऽन्विताः ||४||
कठिनाश्चिरपाकाश्च भवन्त्यनिलसम्भवाः |
सन्ध्यस्थिपर्वणां भेदः कासः कम्पोऽरतिः क्लमः ||५||
शोषस्ताल्वोष्ठजिह्वानां तृष्णा चारुचिसंयुता |६|
Adhikarana pittajamasUrikAlakShaNam (6-7) · Śloka 8
రక్తాః పీతాసితాః స్ఫోటాః సదాహాస్తీవ్రవేదనాః ||6||
భవంత్యచిరపాకాశ్చ పిత్తకోపసముద్భవాః |
విడ్భేదశ్చాంగమర్దశ్చ దాహస్తృష్ణాऽరుచిస్తథా ||7||
ముఖపాకోऽక్షిరాగశ్చ జ్వరస్తీవ్రః సుదారుణః |8|
View original
रक्ताः पीतासिताः स्फोटाः सदाहास्तीव्रवेदनाः ||६||
भवन्त्यचिरपाकाश्च पित्तकोपसमुद्भवाः |
विड्भेदश्चाङ्गमर्दश्च दाहस्तृष्णाऽरुचिस्तथा ||७||
मुखपाकोऽक्षिरागश्च ज्वरस्तीव्रः सुदारुणः |८|
Adhikarana raktaja-kaphajamasUrikAlakShaNam (8-10) · Śloka 10
రక్తజాయాం భవంత్యేతే వికారాః పిత్తలక్షణాః ||8||
కఫప్రసేకః స్తైమిత్యం శిరోరుగ్ గాత్రగౌరవం |
హృల్లాసః సారుచిర్నిద్రా తంద్రాలస్యసమన్వితాః ||9||
శ్వేతాః స్నిగ్ధా భృశం స్థూలాః కండూరా మందవేదనాః |
మసూరికాః కఫోత్థాశ్చ చిరపాకాః ప్రకీర్తితాః ||10||
View original
रक्तजायां भवन्त्येते विकाराः पित्तलक्षणाः ||८||
कफप्रसेकः स्तैमित्यं शिरोरुग् गात्रगौरवम् |
हृल्लासः सारुचिर्निद्रा तन्द्रालस्यसमन्विताः ||९||
श्वेताः स्निग्धा भृशं स्थूलाः कण्डूरा मन्दवेदनाः |
मसूरिकाः कफोत्थाश्च चिरपाकाः प्रकीर्तिताः ||१०||
Adhikarana tridoShajamasUrikAlakShaNam (11-12) · Śloka 12
నీలాశ్చిపిటవిస్తీర్ణా మధ్యే నిమ్నా మహారుజాః |
చిరపాకాః పూతిస్రావాః ప్రభూతాః సర్వదోషజాః ||11||
కంఠరోధారుచిస్తంభప్రలాపారతిసంయుతాః |
దుశ్చికిత్స్యాః సముద్దిష్టాః పిడకాశ్చర్మసంజ్ఞితాః ||12||
View original
नीलाश्चिपिटविस्तीर्णा मध्ये निम्ना महारुजाः |
चिरपाकाः पूतिस्रावाः प्रभूताः सर्वदोषजाः ||११||
कण्ठरोधारुचिस्तम्भप्रलापारतिसंयुताः |
दुश्चिकित्स्याः समुद्दिष्टाः पिडकाश्चर्मसञ्ज्ञिताः ||१२||
Adhikarana romAntikAlakShaNam (13) · Śloka 13
రోమకూపోన్నతిసమా రాగిణ్యః కఫపిత్తజాః |
కాసారోచకసంయుక్తా రోమాంత్యో జ్వరపూర్వికాః ||13||
View original
रोमकूपोन्नतिसमा रागिण्यः कफपित्तजाः |
कासारोचकसंयुक्ता रोमान्त्यो ज्वरपूर्विकाः ||१३||
Adhikarana rasAdisaptadhAtugatamasUrikAli~ggam (14-23) · Śloka 23
తోయబుద్బుదసంకాశాస్త్వగ్గతాస్తు మసూరికాః |
స్వల్పదోషాః ప్రజాయంతే భిన్నాస్తోయం స్రవంతి చ ||14||
రక్తస్థా లోహితాకారాః శీఘ్రపాకాస్తనుత్వచః |
సాధ్యా నాత్యర్థదుష్టాశ్చ భిన్నా రక్తం స్రవంతి చ ||15||
మాంసస్థాః కఠినాః స్నిగ్ధాశ్చిరపాకా ఘనత్వచః |
గాత్రశూలతృషాకండూజ్వరారతిసమన్వితాః ||16||
మేదోజా మండలాకారా మృదవః కించిదున్నతాః |
ఘోరజ్వరపరీతాశ్చ స్థూలాః స్నిగ్ధాః సవేదనాః ||17||
సమ్మోహారతిసంతాపాః కశ్చిదాభ్యో వినిస్తరేత్ |
క్షుద్రా గాత్రసమా రూక్షాశ్చిపిటాః కించిదున్నతాః ||18||
మజ్జోత్థా భృశసమ్మోహవేదనారతిసంయుతాః |
ఛిందంతి మర్మధామాని ప్రాణానాశు హరంతి హి ||19||
భ్రమరేణేవ విద్ధాని కుర్వంత్యస్థీని సర్వతః |
పక్వాభాః పిడకాః స్నిగ్ధాః సూక్ష్మాశ్చాత్యర్థవేదనాః ||20||
స్తైమిత్యారతిసమ్మోహదాహోన్మాదసమన్వితాః |
శుక్రజాయాం మసూర్యాం తు లక్షణాని భవంతి హి ||21||
నిర్దిష్టం కేవలం చిహ్నం దృశ్యతే న తు జీవితం |
దోషమిశ్రాస్తు సప్తైతా ద్రష్టవ్యా దోషలక్షణైః ||22||
త్వగ్గతా రక్తజాశ్చైవ పిత్తజాః శ్లేష్మజాస్తథా |
శ్లేష్మపిత్తకృతాశ్చైవ సుఖసాధ్యా మసూరికాః ||23||
View original
तोयबुद्बुदसङ्काशास्त्वग्गतास्तु मसूरिकाः |
स्वल्पदोषाः प्रजायन्ते भिन्नास्तोयं स्रवन्ति च ||१४||
रक्तस्था लोहिताकाराः शीघ्रपाकास्तनुत्वचः |
साध्या नात्यर्थदुष्टाश्च भिन्ना रक्तं स्रवन्ति च ||१५||
मांसस्थाः कठिनाः स्निग्धाश्चिरपाका घनत्वचः |
गात्रशूलतृषाकण्डूज्वरारतिसमन्विताः ||१६||
मेदोजा मण्डलाकारा मृदवः किञ्चिदुन्नताः |
घोरज्वरपरीताश्च स्थूलाः स्निग्धाः सवेदनाः ||१७||
सम्मोहारतिसन्तापाः कश्चिदाभ्यो विनिस्तरेत् |
क्षुद्रा गात्रसमा रूक्षाश्चिपिटाः किञ्चिदुन्नताः ||१८||
मज्जोत्था भृशसम्मोहवेदनारतिसंयुताः |
छिन्दन्ति मर्मधामानि प्राणानाशु हरन्ति हि ||१९||
भ्रमरेणेव विद्धानि कुर्वन्त्यस्थीनि सर्वतः |
पक्वाभाः पिडकाः स्निग्धाः सूक्ष्माश्चात्यर्थवेदनाः ||२०||
स्तैमित्यारतिसम्मोहदाहोन्मादसमन्विताः |
शुक्रजायां मसूर्यां तु लक्षणानि भवन्ति हि ||२१||
निर्दिष्टं केवलं चिह्नं दृश्यते न तु जीवितम् |
दोषमिश्रास्तु सप्तैता द्रष्टव्या दोषलक्षणैः ||२२||
त्वग्गता रक्तजाश्चैव पित्तजाः श्लेष्मजास्तथा |
श्लेष्मपित्तकृताश्चैव सुखसाध्या मसूरिकाः ||२३||
Adhikarana masUrikAyAH sAdhyAsAdhyavicAraH (24-26) · Śloka 26
వాతజా వాతపిత్తోత్థాః శ్లేష్మవాతకృతాశ్చ యాః |
కృచ్ఛ్రసాధ్యతమాస్తస్మాద్యత్నాదేతా ఉపాచరేత్ ||24||
అసాధ్యాః సన్నిపాతోత్థాస్తాసాం వక్ష్యామి లక్షణం |
ప్రవాలసదృశాః కాశ్చిత్ కాశ్చిజ్జంబూఫలోపమాః ||25||
లోహజాలసమాః కాశ్చిదతసీఫలసన్నిభాః |
ఆసాం బహువిధా వర్ణా జాయంతే దోషభేదతః ||26||
View original
वातजा वातपित्तोत्थाः श्लेष्मवातकृताश्च याः |
कृच्छ्रसाध्यतमास्तस्माद्यत्नादेता उपाचरेत् ||२४||
असाध्याः सन्निपातोत्थास्तासां वक्ष्यामि लक्षणम् |
प्रवालसदृशाः काश्चित् काश्चिज्जम्बूफलोपमाः ||२५||
लोहजालसमाः काश्चिदतसीफलसन्निभाः |
आसां बहुविधा वर्णा जायन्ते दोषभेदतः ||२६||
Adhikarana sarvamasUrikAyA AvasthikaM lakShaNam (27-29) · Śloka 29
కాసో హిక్కా ప్రమేహశ్చ జ్వరస్తీవ్రః సుదారుణః |
ప్రలాపశ్చారతిర్మూర్ఛా తృష్ణా దాహోऽతిఘూర్ణతా ||27||
ముఖేన ప్రస్రవేద్రక్తం తథా ఘ్రాణేన చక్షుషా |
కంఠే ఘుర్ఘురకం కృత్వా శ్వసిత్యత్యర్థవేదనం ||28||
మసూరికాభిభూతస్య యస్యైతాని భిషగ్వరైః |
లక్షణాని చ దృశ్యంతే న దద్యాదత్ర భేషజం ||29||
View original
कासो हिक्का प्रमेहश्च ज्वरस्तीव्रः सुदारुणः |
प्रलापश्चारतिर्मूर्छा तृष्णा दाहोऽतिघूर्णता ||२७||
मुखेन प्रस्रवेद्रक्तं तथा घ्राणेन चक्षुषा |
कण्ठे घुर्घुरकं कृत्वा श्वसित्यत्यर्थवेदनम् ||२८||
मसूरिकाभिभूतस्य यस्यैतानि भिषग्वरैः |
लक्षणानि च दृश्यन्ते न दद्यादत्र भेषजम् ||२९||
Adhikarana masUrikAyA asAdhyalakShaNam (30) · Śloka 30
మసూరికాభిభూతో యో భృశం ఘ్రాణేన నిఃశ్వసేత్ |
స భృశం త్యజతి ప్రాణాంస్తృషార్తో వాయుదూషితః ||30||
View original
मसूरिकाभिभूतो यो भृशं घ्राणेन निःश्वसेत् |
स भृशं त्यजति प्राणांस्तृषार्तो वायुदूषितः ||३०||
Adhikarana masUrikopadravAH (31) · Śloka 31
మసూరికాంతే శోథః స్యాత్ కూర్పరే మణిబంధకే |
తథాంऽసఫలకే చాపి దుశ్చికిత్స్యః సుదారుణః ||31||
View original
मसूरिकान्ते शोथः स्यात् कूर्परे मणिबन्धके |
तथांऽसफलके चापि दुश्चिकित्स्यः सुदारुणः ||३१||
Adhikarana puShpikA · Śloka 54
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే మసూరికానిదానం సమాప్తం ||54||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मसूरिकानिदानं समाप्तम् ||५४||