మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విగుణానిలత్వాదసంఖ్యేయత్వేऽపి విశిష్టా అష్టౌ గతీరాహ– భుగ్నోऽనిలేనేత్యాది| భుగ్నో విగుణీకృతః| బహుధేతి కథితప్రకారాదప్యధికం దర్శయతి| ద్వారం నిరుధ్య శిరసేత్యేకః ప్రకారః, శిరసా విపులేన ద్వారం యోనిముఖం పిధాయ లగ్నో భవతీత్యర్థః| జఠరేణ కశ్చిదిత్యపరః, జఠరేణోదరేణ యోనిద్వారం పిధాయ సక్తో భవతీత్యర్థః| కశ్చిత్ శరీరపరివర్తితకుబ్జదేహ ఇతి శరీరపరివర్తనేన కుబ్జదేహః కశ్చిత్ సక్తో భవతి, అనేనాంతఃకుబ్జపృష్ఠకుబ్జయోః పరిగ్రహః| ఏకేనేతి బాహునా, అయం చతుర్థః| తిర్యగ్గత ఇతి అర్గలాయమానః| కశ్చిదవాఙ్ముఖోऽన్య ఇతి గ్రీవాభంగాదధః సంలగ్నః| పార్శ్వాపవృత్తగతిరితి పార్శ్వభంగేన విగుణీకృతః; పార్శ్వనత ఇతి యావత్| ఏతీతి స్వస్థానాదపైతి, తథైవేతి అవాఙ్ముఖః సన్| సుశ్రుతేऽప్యష్టధా గతిరేవ పఠ్యతే| యథా– “కశ్చిద్ద్వాభ్యాం సక్థిభ్యాం యోనిముఖం ప్రపద్యతే, కశ్చిదాభుగ్నైకసక్థిరేకేన సక్థ్నా, కశ్చిదాభుగ్నసక్థిశరీరః స్ఫిగ్దేశేన తిర్యగాగతః, కశ్చిదుదరపృష్ఠపార్శ్వానామన్యతమేన యోనిద్వారం పిధాయావతిష్ఠతే, అంతఃపార్శ్వాపవృత్తశిరాః కశ్చిదేకేన బాహునా, కశ్చిదాభుగ్నశిరా బాహుద్వయేన, కశ్చిదాభుగ్నమధ్యో హస్తపాదశిరోభిః, కశ్చిదేకేన సక్థ్నా యోనిముఖమభిప్రపద్యతే అపరేణ పాయుం|” (సు. ని. అ. 8) ఇతి||4-5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విగుణానిలయోగాదసంఖ్యేయాం గతిమాహ– భుగ్న ఇత్యాది| భుగ్నో విపరీతీకృతః, బహుధేతి ఉక్తప్రకారాదధికం| తత్ర వ్యవహారయోగ్యానష్టౌ ప్రకారానాహ– ద్వారమితి| విపులేన శిరసా యోనిముఖం పిధాయ లగ్నో భవతి, ఇత్యేకః ప్రకారః| అపరో ధ్మాతేన జఠరేణోదరేణ యోనికుబ్జముఖం పిధాయ సక్తో భవతీతి ద్వితీయః ప్రకారః| కశ్చిత్ శరీరపరివర్తనేన విపరీతవర్తనేన దేహః సక్తో భవతి, అనేన చాంతఃకుబ్జపృష్ఠకుబ్జయోః పరిగ్రహః, అయం తృతీయః ప్రకారః| కశ్చిదేకేన బాహునా ఇతి చతుర్థః ప్రకారః| అపరో బాహుద్వయేనేతి పంచమః ప్రకారః| పార్శ్వాపవృత్తగతిరితి పార్శ్వభంగేన విగుణీకృతః పార్శ్వనత ఇతి యావత్| ఏతీతి స్వస్థానాదపైతి| తథైవేత్యవాఙ్ముఖః సన్, ఏవమష్టధా గతిర్భవతి| గర్భస్య చతురః ప్రకారాన్ పునరాహ– అప్యపరాశ్చతుర్ధా ఇత్యాది| సంకీలకాదిభేదేన అపరా వక్ష్యమాణాశ్చతుఃప్రకారాః||4-5||