Adhikarana mUrchAyA nidAnaM samprAptishca (1-5) · Śloka 5
అథ మూర్ఛా-భ్రమ-నిద్రా-తంద్రా-సన్న్యాసనిదానం |
క్షీణస్య బహుదోషస్య విరుద్ధాహారసేవినః |
వేగాఘాతాదభిఘాతాద్ధీనసత్త్వస్య వా పునః ||1||
కరణాయతనేషూగ్రా బాహ్యేష్వాభ్యంతరేషు చ |
నివిశంతే యదా దోషాస్తదా మూర్ఛంతి మానవాః ||2||
సంజ్ఞావహాసు నాడీషు పిహితాస్వనిలాదిభిః |
తమోऽభ్యుపైతి సహసా సుఖదుఃఖవ్యపోహకృత్ ||3||
సుఖదుఃఖవ్యపోహాచ్చ నరః పతతి కాష్ఠవత్ |
మోహో మూర్ఛేతి తామాహుః షడ్విధా సా ప్రకీర్తితా ||4||
వాతాదిభిః శోణితేన మద్యేన చ విషేణ చ |
షట్స్వప్యేతాసు పిత్తం తు ప్రభుత్వేనావతిష్ఠతే ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 46) |
View original
अथ मूर्छा-भ्रम-निद्रा-तन्द्रा-सन्न्यासनिदानम् |
क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः |
वेगाघातादभिघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ||१||
करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च |
निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्छन्ति मानवाः ||२||
सञ्ज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः |
तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ||३||
सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् |
मोहो मूर्छेति तामाहुः षड्विधा सा प्रकीर्तिता ||४||
वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च |
षट्स्वप्येतासु पित्तं तु प्रभुत्वेनावतिष्ठते ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Adhikarana mUrchApUrvarUpam (6) · Śloka 6
హృత్పీడా జృంభణం గ్లానిః సంజ్ఞాదౌర్బల్యమేవ చ |
సర్వాసాం పూర్వరూపాణి, యథాస్వం తా విభావయేత్ ||6||
(సు. ఉ. తం. అ. 46) |
View original
हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः सञ्ज्ञादौर्बल्यमेव च |
सर्वासां पूर्वरूपाणि, यथास्वं ता विभावयेत् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Adhikarana vAtajamUrchAyalakShaNam (7-8) · Śloka 8
నీలం వా యది వా కృష్ణమాకాశమథవాऽరుణం |
పశ్యంస్తమః ప్రవిశతి శీఘ్రం చ ప్రతిబుధ్యతే ||7||
వేపథుశ్చాంగమర్దశ్చ ప్రపీడా హృదయస్య చ |
కార్శ్యం శ్యావాऽరుణా ఛాయా మూర్ఛాయే వాతసంభవే ||8||
(చ. సూ. అ. 24) |
View original
नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवाऽरुणम् |
पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते ||७||
वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च |
कार्श्यं श्यावाऽरुणा छाया मूर्छाये वातसम्भवे ||८||
(च. सू. अ. २४) |
Adhikarana pittajamUrchAyalakShaNam (9-10) · Śloka 10
రక్తం హరితవర్ణం వా వియత్ పీతమథాపి వా |
పశ్యంస్తమః ప్రవిశతి సస్వేదశ్చ ప్రబుధ్యతే ||9||
(సపిపాసః ససంతాపో రక్తపీతాకులేక్షణః) |
జాతమాత్రే పతతి చ శీఘ్రం చ ప్రతిబుధ్యతే |
సంభిన్నవర్చాః పీతాభో మూర్ఛాయే పిత్తసంభవే ||10||
(చ. సూ. అ. 24) |
View original
रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा |
पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदश्च प्रबुध्यते ||९||
(सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः) |
जातमात्रे पतति च शीघ्रं च प्रतिबुध्यते |
सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्छाये पित्तसम्भवे ||१०||
(च. सू. अ. २४) |
Adhikarana kaphajamUrchAyalakShaNam (11-12) · Śloka 12
మేఘసంకాశమాకాశమావృతం వా తమోఘనైః |
పశ్యంస్తమః ప్రవిశతి చిరాచ్చ ప్రతిబుధ్యతే ||11||
గురుభిః ప్రావృతైరంగైర్యథైవార్ద్రేణ చర్మణా |
సప్రసేకః సహృల్లాసో మూర్ఛాయే కఫసంభవే ||12||
(చ. సూ. అ. 24) |
View original
मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः |
पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते ||११||
गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा |
सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्छाये कफसम्भवे ||१२||
(च. सू. अ. २४) |
Adhikarana sAnnipAtikamUrchAyalakShaNam (13) · Śloka 13
సర్వాకృతిః సన్నిపాతాదపస్మార ఇవాగతః |
స జంతుం పాతయత్యాశు వినా బీభత్సచేష్టితైః ||13||
(చ. సూ. అ. 24) |
View original
सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः |
स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः ||१३||
(च. सू. अ. २४) |
Adhikarana raktajamUrchAyasamprAptiH (14) · Śloka 14
పృథివ్యాపస్తమోరూపం రక్తగంధస్తదన్వయః |
తస్మాద్రక్తస్య గంధేన మూర్ఛంతి భువిమానవాః ||14||
ద్రవ్యస్వభావ ఇత్యేకే దృష్ట్వా యదభిముహ్యతి |
(సు. ఉ. తం. అ. 46) |
View original
पृथिव्यापस्तमोरूपं रक्तगन्धस्तदन्वयः |
तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्छन्ति भुविमानवाः ||१४||
द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Adhikarana viShajamUrchAyasya madyajamUrchAyasya ca samprAptiH (15) · Śloka 15
గుణాస్తీవ్రతరత్వేన స్థితాస్తు విషమద్యయోః ||15||
త ఏవ తస్మాత్తాభ్యాం తు మోహౌ స్యాతాం యథేరితౌ |
(సు. ఉ. తం. అ. 46) |
View original
गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः ||१५||
त एव तस्मात्ताभ्यां तु मोहौ स्यातां यथेरितौ |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Adhikarana raktajAdimUrchAtrayasya rUpANi (16-18) · Śloka 18
స్తబ్ధాంగదృష్టిస్త్వసృజా గూఢోచ్ఛ్వాసశ్చ మూర్ఛితః ||16||
మద్యేన విలపంశ్ఛేతే నష్టవిభ్రాంతమానసః |
గాత్రాణి విక్షిపన్ భూమౌ జరాం యావన్న యాతి తత్ ||17||
వేపథుస్వప్నతృష్ణాః స్యుస్తమశ్చ విషమూర్ఛితే |
వేదితవ్యం తీవ్రతరం యథాస్వం విషలక్షణైః ||18||
(సు. ఉ. తం. అ. 46) |
View original
स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्छितः ||१६||
मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः |
गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत् ||१७||
वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युस्तमश्च विषमूर्छिते |
वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Adhikarana mUrchAbhramatandrAnidrAdInAM parasparaM bhedaH, bhramalakShaNaM ca (19) · Śloka 19
మూర్ఛా పిత్తతమఃప్రాయా రజఃపిత్తానిలాద్భ్రమః |
తమోవాతకఫాత్తంద్రా నిద్రా శ్లేష్మతమోభవా ||19||
(సు. శా. అ. 4) |
(చక్రవద్భ్రమతో గాత్రం భూమౌ పతతి సర్వదా |
భ్రమరోగ ఇతి జ్ఞేయో రజఃపిత్తానిలాత్మకః) |
View original
मूर्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद्भ्रमः |
तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा ||१९||
(सु. शा. अ. ४) |
(चक्रवद्भ्रमतो गात्रं भूमौ पतति सर्वदा |
भ्रमरोग इति ज्ञेयो रजःपित्तानिलात्मकः) |
Adhikarana tandrAlakShaNam (20) · Śloka 20
ఇంద్రియార్థేష్వసంవిత్తిర్గౌరవం జృంభణం క్లమః |
నిద్రార్తస్యేవ యస్యేహా తస్య తంద్రాం వినిర్దిశేత్ ||20||
(సు. శా. అ. 24) |
View original
इन्द्रियार्थेष्वसंवित्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः |
निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ||२०||
(सु. शा. अ. २४) |
Adhikarana sannyAsasya mUrchAdibhyo bhedaH (21) · Śloka 21
దోషేషు మదమూర్ఛాయాః కృతవేగేషు దేహినాం |
స్వయమేవోపశామ్యంతి సన్న్యాసో నౌషధైర్వినా ||21||
(చ. సూ. అ. 24) |
View original
दोषेषु मदमूर्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम् |
स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना ||२१||
(च. सू. अ. २४) |
Adhikarana sannyAsalakShaNam (22-23) · Śloka 23
వాగ్దేహమనసాం చేష్టామాక్షిప్యాతిబలా మలాః |
సన్న్యస్యంత్యబలం జంతుం ప్రాణాయతనమాశ్రితాః ||22||
స నా సన్న్యాససన్న్యస్తః కాష్ఠీభూతో మృతోపమః |
ప్రాణైర్విముచ్యతే శీఘ్రం ముక్త్వా సద్యఃఫలాం క్రియాం ||23||
(చ. సూ. అ. 24) |
View original
वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः |
सन्न्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनमाश्रिताः ||२२||
स ना सन्न्याससन्न्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः |
प्राणैर्विमुच्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलां क्रियाम् ||२३||
(च. सू. अ. २४) |
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే మూర్ఛాభ్రమనిద్రాతంద్రాసన్న్యాసనిదానం సమాప్తం ||17||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूर्छाभ्रमनिद्रातन्द्रासन्न्यासनिदानं समाप्तम् ||१७||