50. śītapittōdardakōṭhanidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tvagduṣṭidōṣatrayajanyatvasāmānyāt kuṣṭhānantaraṁ śītapittōdardādinidānam| tasya dōṣatrayajanyatvamāha– śītamārutasaṁsparśādityādi| pittēna saha sambhūyēti svahētūpacitēna pittēna sambhūya militvā| bahirantariti bahistvaci, antaḥ śōṇitādau; visarpataḥ prasarataḥ||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tvagduṣṭidōṣatrayajanyatvasāmānyātkuṣṭhānantaraṁ śītapittādinidānam| tasya dōṣatrayajanyatvamāha– śītētyādi| praduṣṭau kupitau kaphamārutau svahētūpacitēna pittēna saha militvā, bahistvaci, antaḥ śōṇitādau, visarpataḥ prasarataḥ||1||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pūrvarūpamāha– pipāsētyādi| raktalōcanatā prabhāvāt| pūrvarūpasya lakṣaṇamiti pūrvarūpasya svarūpamityarthaḥ; na tu lakṣaṇamatra liṅgaṁ, pipāsādivyatiriktasya pūrvarūpasyābhāvāt||2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasya pūrvarūpamāha– pipāsētyādi| atra raktalōcanatā prabhāvāt| pūrvarūpasya lakṣaṇamiti pūrvarūpasyōpalambhanaṁ, na tu lakṣaṇaṁ liṅgaṁ; pipāsādivyatiriktasya pūrvarūpasyābhāvāt||2||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

udardalakṣaṇamāha– varaṭītyādi| sakaṇḍūstōdabahulaśchardijvaravidāhavāniti atra kaṇḍūḥ kaphāt, tōdō vātāt, chardijvaravidāhāḥ pittāditi dōṣatrayaliṅgam| anayōḥ śītapittōdardayōḥ samānasaṁsthānatvē'pi vātādhikaṁ śītapittaṁ, kaphādhika udardaḥ||3-4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

udardalakṣaṇamāha– varaṭītyādi| varaṭī kīṭaviśēṣaḥ, taddaṣṭasadr̥śākāraḥ, bahiḥ śarīrē śōthō jāyatē| atra kaṇḍūḥ kaphāt, tōdō vātāt, chardijvaravidāhāḥ pittāditi dōṣatrayaliṅgam; aparē śītapittamityāhuḥ| anayōrdōṣadvayādhikatvamāha– vātādhikamityādi| anayōḥ śītapittōdardayōḥ samānasaṁsthānatvē'pi vātādhikaṁ śītapittaṁ, kaphādhika udardaḥ||3-4||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

udardasya dharmāntaramāha– sōtsaṅgairityādi| utsaṅgaiḥ madhyanimnaiḥ| śaiśira iti śiśirasambhavaḥ||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

udardasya dharmāntaramāha– sōtsaṅgairityādi| madhyanimnaiḥ, śaiśiraḥ śiśirasambhavaḥ||5||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tvagduṣṭisāmyādatraiva kōṭhō'bhidhīyatē– asamyagvamanētyādi| asamyaktvaṁ vamanasyāyōgamithyāyōgādinā, tathōdīrṇānāṁ pittaślēṣmānnānāṁ nigrahō vēgavidhāraṇaṁ, tairmaṇḍalāni jāyantē, sa kōṭhaḥ| athavā'yamarthaḥ– asamyagvamanōdīrṇau pittaślēṣmāṇau, tathā'nnanigraha upasthitavēgasyānnasya nigrahaḥ chardinigrahaḥ iti yāvat, tairhētubhirbhavanti| vamanasya cāsamyaktvamayōgamithyāyōgābhyāṁ jñēyam, atiyōgasya tu pittaślēṣmakōṭhākaratvāt| ētēna hētulakṣaṇabhēdādbhinnaḥ kōṭha udardāt| kōṭhō niranubandhaḥ| tathā cōktam– “kṣaṇikōtpādavināśaḥ kōṭha iti nigadyatē tajjñaiḥ|” iti sānubandha utkōṭhō'bhidhīyatē| sānubandhatā ca punaḥpunarbhavanēna||6||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tvagdōṣasāmānyādatraiva kōṭhaḥ prōcyatē| sānubandha utkōṭhō'bhidhīyatē| asamyaktvaṁ vamanasyāyōgamithyāyōgādinā, udīrṇāni prēritāni pittaślēṣmānnāni, tēṣāṁ nigrahaiḥ śarīrē maṇḍalāni vartulakamalādīni atikaṇḍumanti lauhityayuktāni bahūni ca jāyantē, athavā'yamēvārthaḥ– asamyagvamanēnōdīrṇau pittaślēṣmāṇau, tathā'nnanigrahaḥ upasthitavēgasyānnasya nigrahaḥ chardinigraha iti yāvat, tairbhavanti| vamanasya cāsamyaktvamayōgamithyāyōgābhyāṁ jñēyam, atiyōgasya pittaślēṣmakōpakatvāt, ētēna hētulakṣaṇabhēdādbhinnaḥ kōṭha udardāditi| kōṭhō niranubandhaḥ, tathā cōktam– “kṣaṇikōtpādavināśaḥ kōṭha iti nigadyatē tajjñaiḥ” iti| sānubandha utkōṭhō'bhidhīyatē| sānubandhatā ca punaḥpunarbhavanēnēti||6||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ śītapittōdardakōṭhanidānaṁ samāptam||50||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ śītapittōdardakōṭhanidānam||50||