൫൦. ശീതപിത്തോദര്ദകോഠനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ത്വഗ്ദുഷ്ടിദോഷത്രയജന്യത്വസാമാന്യാത് കുഷ്ഠാനന്തരം ശീതപിത്തോദര്ദാദിനിദാനമ്| തസ്യ ദോഷത്രയജന്യത്വമാഹ– ശീതമാരുതസംസ്പര്ശാദിത്യാദി| പിത്തേന സഹ സമ്ഭൂയേതി സ്വഹേതൂപചിതേന പിത്തേന സമ്ഭൂയ മിലിത്വാ| ബഹിരന്തരിതി ബഹിസ്ത്വചി, അന്തഃ ശോണിതാദൌ; വിസര്പതഃ പ്രസരതഃ||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ത്വഗ്ദുഷ്ടിദോഷത്രയജന്യത്വസാമാന്യാത്കുഷ്ഠാനന്തരം ശീതപിത്താദിനിദാനമ്| തസ്യ ദോഷത്രയജന്യത്വമാഹ– ശീതേത്യാദി| പ്രദുഷ്ടൌ കുപിതൌ കഫമാരുതൌ സ്വഹേതൂപചിതേന പിത്തേന സഹ മിലിത്വാ, ബഹിസ്ത്വചി, അന്തഃ ശോണിതാദൌ, വിസര്പതഃ പ്രസരതഃ||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– പിപാസേത്യാദി| രക്തലോചനതാ പ്രഭാവാത്| പൂര്വരൂപസ്യ ലക്ഷണമിതി പൂര്വരൂപസ്യ സ്വരൂപമിത്യര്ഥഃ; ന തു ലക്ഷണമത്ര ലിങ്ഗം, പിപാസാദിവ്യതിരിക്തസ്യ പൂര്വരൂപസ്യാഭാവാത്||൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യ പൂര്വരൂപമാഹ– പിപാസേത്യാദി| അത്ര രക്തലോചനതാ പ്രഭാവാത്| പൂര്വരൂപസ്യ ലക്ഷണമിതി പൂര്വരൂപസ്യോപലമ്ഭനം, ന തു ലക്ഷണം ലിങ്ഗം; പിപാസാദിവ്യതിരിക്തസ്യ പൂര്വരൂപസ്യാഭാവാത്||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉദര്ദലക്ഷണമാഹ– വരടീത്യാദി| സകണ്ഡൂസ്തോദബഹുലശ്ഛര്ദിജ്വരവിദാഹവാനിതി അത്ര കണ്ഡൂഃ കഫാത്, തോദോ വാതാത്, ഛര്ദിജ്വരവിദാഹാഃ പിത്താദിതി ദോഷത്രയലിങ്ഗമ്| അനയോഃ ശീതപിത്തോദര്ദയോഃ സമാനസംസ്ഥാനത്വേऽപി വാതാധികം ശീതപിത്തം, കഫാധിക ഉദര്ദഃ||൩-൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉദര്ദലക്ഷണമാഹ– വരടീത്യാദി| വരടീ കീടവിശേഷഃ, തദ്ദഷ്ടസദൃശാകാരഃ, ബഹിഃ ശരീരേ ശോഥോ ജായതേ| അത്ര കണ്ഡൂഃ കഫാത്, തോദോ വാതാത്, ഛര്ദിജ്വരവിദാഹാഃ പിത്താദിതി ദോഷത്രയലിങ്ഗമ്; അപരേ ശീതപിത്തമിത്യാഹുഃ| അനയോര്ദോഷദ്വയാധികത്വമാഹ– വാതാധികമിത്യാദി| അനയോഃ ശീതപിത്തോദര്ദയോഃ സമാനസംസ്ഥാനത്വേऽപി വാതാധികം ശീതപിത്തം, കഫാധിക ഉദര്ദഃ||൩-൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉദര്ദസ്യ ധര്മാന്തരമാഹ– സോത്സങ്ഗൈരിത്യാദി| ഉത്സങ്ഗൈഃ മധ്യനിമ്നൈഃ| ശൈശിര ഇതി ശിശിരസമ്ഭവഃ||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉദര്ദസ്യ ധര്മാന്തരമാഹ– സോത്സങ്ഗൈരിത്യാദി| മധ്യനിമ്നൈഃ, ശൈശിരഃ ശിശിരസമ്ഭവഃ||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ത്വഗ്ദുഷ്ടിസാമ്യാദത്രൈവ കോഠോऽഭിധീയതേ– അസമ്യഗ്വമനേത്യാദി| അസമ്യക്ത്വം വമനസ്യായോഗമിഥ്യായോഗാദിനാ, തഥോദീര്ണാനാം പിത്തശ്ലേഷ്മാന്നാനാം നിഗ്രഹോ വേഗവിധാരണം, തൈര്മണ്ഡലാനി ജായന്തേ, സ കോഠഃ| അഥവാऽയമര്ഥഃ– അസമ്യഗ്വമനോദീര്ണൌ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ, തഥാऽന്നനിഗ്രഹ ഉപസ്ഥിതവേഗസ്യാന്നസ്യ നിഗ്രഹഃ ഛര്ദിനിഗ്രഹഃ ഇതി യാവത്, തൈര്ഹേതുഭിര്ഭവന്തി| വമനസ്യ ചാസമ്യക്ത്വമയോഗമിഥ്യായോഗാഭ്യാം ജ്ഞേയമ്, അതിയോഗസ്യ തു പിത്തശ്ലേഷ്മകോഠാകരത്വാത്| ഏതേന ഹേതുലക്ഷണഭേദാദ്ഭിന്നഃ കോഠ ഉദര്ദാത്| കോഠോ നിരനുബന്ധഃ| തഥാ ചോക്തമ്– “ക്ഷണികോത്പാദവിനാശഃ കോഠ ഇതി നിഗദ്യതേ തജ്ജ്ഞൈഃ|” ഇതി സാനുബന്ധ ഉത്കോഠോऽഭിധീയതേ| സാനുബന്ധതാ ച പുനഃപുനര്ഭവനേന||൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ത്വഗ്ദോഷസാമാന്യാദത്രൈവ കോഠഃ പ്രോച്യതേ| സാനുബന്ധ ഉത്കോഠോऽഭിധീയതേ| അസമ്യക്ത്വം വമനസ്യായോഗമിഥ്യായോഗാദിനാ, ഉദീര്ണാനി പ്രേരിതാനി പിത്തശ്ലേഷ്മാന്നാനി, തേഷാം നിഗ്രഹൈഃ ശരീരേ മണ്ഡലാനി വര്തുലകമലാദീനി അതികണ്ഡുമന്തി ലൌഹിത്യയുക്താനി ബഹൂനി ച ജായന്തേ, അഥവാऽയമേവാര്ഥഃ– അസമ്യഗ്വമനേനോദീര്ണൌ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ, തഥാऽന്നനിഗ്രഹഃ ഉപസ്ഥിതവേഗസ്യാന്നസ്യ നിഗ്രഹഃ ഛര്ദിനിഗ്രഹ ഇതി യാവത്, തൈര്ഭവന്തി| വമനസ്യ ചാസമ്യക്ത്വമയോഗമിഥ്യായോഗാഭ്യാം ജ്ഞേയമ്, അതിയോഗസ്യ പിത്തശ്ലേഷ്മകോപകത്വാത്, ഏതേന ഹേതുലക്ഷണഭേദാദ്ഭിന്നഃ കോഠ ഉദര്ദാദിതി| കോഠോ നിരനുബന്ധഃ, തഥാ ചോക്തമ്– “ക്ഷണികോത്പാദവിനാശഃ കോഠ ഇതി നിഗദ്യതേ തജ്ജ്ഞൈഃ” ഇതി| സാനുബന്ധ ഉത്കോഠോऽഭിധീയതേ| സാനുബന്ധതാ ച പുനഃപുനര്ഭവനേനേതി||൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ശീതപിത്തോദര്ദകോഠനിദാനം സമാപ്തമ്||൫൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം ശീതപിത്തോദര്ദകോഠനിദാനമ്||൫൦||