athāmlapittanidānam | viruddhaduṣṭāmlavidāhipittaprakōpipānānnabhujō vidagdham | pittaṁ svahētūpacitaṁ purā yattadamlapittaṁ pravadanti santaḥ ||1||
View original
अथाम्लपित्तनिदानम् | विरुद्धदुष्टाम्लविदाहिपित्तप्रकोपिपानान्नभुजो विदग्धम् | पित्तं स्वहेतूपचितं पुरा यत्तदम्लपित्तं प्रवदन्ति सन्तः ||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
kōṭhahētau pittaślēṣmōllēkhāt pittaślēṣmamilanarūpasyāmlapittasya nidānam| nidānapūrvakamamlapittasya svarūpamāha– viruddhētyādi| viruddhaṁ kṣīramatsyādi, duṣṭaṁ vyāpannamannaṁ; vidāhisthānē vidagdhēti pāṭhāntarē vidagdhaṁ bharjitaṁ; pittaprakōpipānānnabhuja iti pittaprakōpi pānaṁ takrasurādi, annamāśudhānyamāṣādi; pittaprakōpipānānnagrahaṇēnaivāmlavidāhinō grahaṇē siddhē tadabhidhānaṁ viśēṣārthaṁ; ‘pittaprakōpaṇādyannabhuja’ iti pāṭhāntarē ādiśabdāt kaphādiprakōpaṇamannaṁ gr̥hyatē| ēvaṁvidhapānānnamupabhuñjānasya vidagdhaṁ kupitaṁ, svahētūpacitaṁ purā yaditi varṣāsu jalauṣadhigatavidāhādibhiḥ svahētubhirupacitaṁ sañcayamāpannam| yaduktam– “varṣāsvamlavipākitvādadbhirauṣadhibhistathā|” (ca. ci. a. 3) iti| vidāhādyamlaguṇōdriktaṁ pittamamlapittam||1||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
kōṭhahētau pittakaphōllēkhāt pittakaphamilitarūpasyāmlapittasyātō'nantaraṁ nidānam| tatra nidānapūrvakamamlapittasya svarūpamāha– viruddhētyādi| viruddhaṁ kṣīramatsyādi, duṣṭaṁ vyāpannamannam| vidāhisthānē ‘vidagdha’ iti pāṭhāntaraṁ, tatra vidagdhaṁ bharjitam| pittaprakōpipānānnabhuja iti pittaprakōpi pānaṁ takrasurādi, annamāśudhānyamāṣādi, ‘pittaprakōpaṇādyannabhujaḥ’ iti pāṭhāntarē ādiśabdāt kaphādiprakōpaṇamannaṁ gr̥hyatē, ēvaṁvidhapānānnaṁ bhuñjānasya vidagdhaṁ kupitaṁ, svahētūpacitaṁ purā yaditi varṣāsu jalauṣadhigatavidāhādibhirhētubhiḥ upacitaṁ sañcayamāpannaṁ, yaduktam– “varṣāsvamlavipākitvādadbhirōṣadhibhistathā” iti| pittaprakōpipānānnagrahaṇēnaivāmlavidāhinō grahaṇē siddhē tadabhidhānaṁ viśēṣārtham||1||