Adhikarana kuShThanidAnam (1-6) · Śloka 6
അഥ കുഷ്ഠനിദാനമ് |
വിരോധീന്യന്നപാനാനി ദ്രവസ്നിഗ്ധഗുരൂണി ച |
ഭജതാമാഗതാം ഛര്ദിം വേഗാംശ്ചാന്യാന് പ്രതിഘ്നതാമ് ||൧||
വ്യായാമമതിസന്താപമതിഭുക്ത്വാ നിഷേവിണാമ് |
ഘര്മശ്രമഭയാര്താനാം ദ്രുതം ശീതാമ്ബുസേവിനാമ് ||൨||
അജീര്ണാധ്യശിനാം ചൈവ പഞ്ചകര്മാപചാരിണാമ് |
നവാന്നദധിമത്സ്യാതിലവണാമ്ലനിഷേവിണാമ് ||൩||
മാഷമൂലകപിഷ്ടാന്നതിലക്ഷീരഗുഡാശിനാമ് |
വ്യവായം ചാപ്യജീര്ണേऽന്നേ നിദ്രാം ച ഭജതാം ദിവാ ||൪||
വിപ്രാന് ഗുരൂന് ധര്ഷയതാം പാപം കര്മ ച കുര്വതാമ് |
വാതാദയസ്ത്രയോ ദുഷ്ടാസ്ത്വഗ്രക്തം മാംസമമ്ബു ച ||൫||
ദൂഷയന്തി സ കുഷ്ഠാനാം സപ്തകോ ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹഃ |
അതഃ കുഷ്ഠാനി ജായന്തേ സപ്ത ചൈകാദശൈവ ച ||൬||
(ച. ചി. അ. ൭) |
View original
अथ कुष्ठनिदानम् |
विरोधीन्यन्नपानानि द्रवस्निग्धगुरूणि च |
भजतामागतां छर्दिं वेगांश्चान्यान् प्रतिघ्नताम् ||१||
व्यायाममतिसन्तापमतिभुक्त्वा निषेविणाम् |
घर्मश्रमभयार्तानां द्रुतं शीताम्बुसेविनाम् ||२||
अजीर्णाध्यशिनां चैव पञ्चकर्मापचारिणाम् |
नवान्नदधिमत्स्यातिलवणाम्लनिषेविणाम् ||३||
माषमूलकपिष्टान्नतिलक्षीरगुडाशिनाम् |
व्यवायं चाप्यजीर्णेऽन्ने निद्रां च भजतां दिवा ||४||
विप्रान् गुरून् धर्षयतां पापं कर्म च कुर्वताम् |
वातादयस्त्रयो दुष्टास्त्वग्रक्तं मांसमम्बु च ||५||
दूषयन्ति स कुष्ठानां सप्तको द्रव्यसङ्ग्रहः |
अतः कुष्ठानि जायन्ते सप्त चैकादशैव च ||६||
(च. चि. अ. ७) |
Adhikarana kuShThAnAM tridoShajatve~apyulbaNadoSheNa saptaprakAratA (7) · Śloka 7
കുഷ്ഠാനി സപ്തധാ ദോഷൈഃ പൃഥഗ്ദ്വന്ദ്വൈഃ സമാഗതൈഃ |
സര്വേഷ്വപി ത്രിദോഷേഷു വ്യപദേശോऽധികസ്ത്വതഃ ||൭||
(വാ. നി. അ. ൧൪) |
View original
कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः |
सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकस्त्वतः ||७||
(वा. नि. अ. १४) |
Adhikarana kuShThapUrvarUpam (8-9) · Śloka 9
അതിശ്ലക്ഷ്ണഖരസ്പര്ശസ്വേദാസ്വേദവിവര്ണതാഃ |
ദാഹഃ കണ്ഡൂസ്ത്വചി സ്വാപസ്തോദഃ കോഠോന്നതിര്ഭ്രമഃ ||൮||
വ്രണാനാമധികം ശൂലം ശീഘ്രോത്പത്തിശ്ചിരസ്ഥിതിഃ |
രൂഢാനാമപി രൂക്ഷത്വം നിമിത്തऽല്പേऽതികോപനമ് ||൯||
രോമഹര്ഷോऽസൃജഃ കാര്ഷ്ണ്യം കുഷ്ഠലക്ഷണമഗ്രജമ് |
(വാ. നി. അ. ൧൪) |
View original
अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः |
दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिर्भ्रमः ||८||
व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः |
रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तऽल्पेऽतिकोपनम् ||९||
रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम् |
(वा. नि. अ. १४) |
Adhikarana kApAla-audumbara-maNDala-RuShyajihva-puNDarIka-sidhma-kAkaNakalakShaNam (10-16) · Śloka 16
കൃഷ്ണാരുണകപാലാഭം യദ്രൂക്ഷം പരുഷം തനു ||൧൦||
കാപാലം തോദബഹുലം തത്കുഷ്ഠം വിഷമം സ്മൃതമ് |
രുഗ്ദാഹരാഗകണ്ഡൂഭിഃ പരീതം രോമപിഞ്ജരമ് ||൧൧||
ഉദുമ്ബരഫലാഭാസം കുഷ്ഠമൌദുമ്ബരം വദേത് |
ശ്വേതം രക്തം സ്ഥിരം സ്ത്യാനം സ്നിഗ്ധമുത്സന്നമണ്ഡലമ് ||൧൨||
കൃച്ഛ്രമന്യോന്യസംയുക്തം കുഷ്ഠം മണ്ഡലമുച്യതേ |
കര്കശം രക്തപര്യന്തമന്തഃശ്യാവം സവേദനമ് ||൧൩||
യദൃഷ്യജിഹ്വസംസ്ഥാനമൃഷ്യജിഹ്വം തദുച്യതേ |
സശ്വേതം രക്തപര്യന്തം പുണ്ഡരീകദലോപമമ് ||൧൪||
സോത്സേധം ച സരാഗം ച പുണ്ഡരീകം തദുച്യതേ |
ശ്വേതം താമ്രം തനു ച യദ്രജോ ഘൃഷ്ടം വിമുഞ്ചതി ||൧൫||
പ്രായശ്ചോരസി തത് സിധ്മമലാബുകുസുമോപമമ് |
യത് കാകണന്തികാവര്ണം സപാകം തീവ്രവേദനമ് ||൧൬||
ത്രിദോഷലിങ്ഗം തത് കുഷ്ഠം കാകണം നൈവ സിധ്യതി |
(ച. ചി. അ. ൭) |
View original
कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु ||१०||
कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम् |
रुग्दाहरागकण्डूभिः परीतं रोमपिञ्जरम् ||११||
उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् |
श्वेतं रक्तं स्थिरं स्त्यानं स्निग्धमुत्सन्नमण्डलम् ||१२||
कृच्छ्रमन्योन्यसंयुक्तं कुष्ठं मण्डलमुच्यते |
कर्कशं रक्तपर्यन्तमन्तःश्यावं सवेदनम् ||१३||
यदृष्यजिह्वसंस्थानमृष्यजिह्वं तदुच्यते |
सश्वेतं रक्तपर्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम् ||१४||
सोत्सेधं च सरागं च पुण्डरीकं तदुच्यते |
श्वेतं ताम्रं तनु च यद्रजो घृष्टं विमुञ्चति ||१५||
प्रायश्चोरसि तत् सिध्ममलाबुकुसुमोपमम् |
यत् काकणन्तिकावर्णं सपाकं तीव्रवेदनम् ||१६||
त्रिदोषलिङ्गं तत् कुष्ठं काकणं नैव सिध्यति |
(च. चि. अ. ७) |
Adhikarana ekakuShTha-carmAkhya-kiTibha-vaipAdika-alasaka-dadru-carmadala-pAmA-kacchu-visphoTa-shatAru-vicarcikAlakShaNam (17-22) · Śloka 22
അസ്വേദനം മഹാവാസ്തു യന്മത്സ്യശകലോപമമ് ||൧൭||
തദേകകുഷ്ഠം, ചര്മാഖ്യം ബഹലം ഹസ്തിചര്മവത് |
ശ്യാവം കിണഖരസ്പര്ശം പരുഷം കിടിഭം സ്മൃതമ് ||൧൮||
വൈപാദികം പാണിപാദസ്ഫുടനം തീവ്രവേദനമ് |
കണ്ഡൂമദ്ഭിഃ സരാഗൈശ്ചഃ ഗണ്ഡൈരലസകം ചിതമ് ||൧൯||
സകണ്ഡൂരാഗപിഡകം ദദ്രുമണ്ഡലമുദ്ഗതമ് |
രക്തം സശൂലം കണ്ഡൂമത് സസ്ഫോടം യദ്ഗലത്യപി |
തച്ചര്മദലമാഖ്യാതം സംസ്പര്ശാസഹമുച്യതേ ||൨൦||
(ച. ചി. അ. ൭) |
സൂക്ഷ്മാ ബഹ്വ്യഃ പിഡകാഃ സ്രാവവത്യഃ പാമേത്യുക്താഃ കണ്ഡുമത്യഃ സദാഹാഃ |
സൈവ സ്ഫോടൈസ്തീവ്രദാഹൈരുപേതാ ജ്ഞേയാ പാണ്യോഃ കച്ഛുരുഗ്രാ സ്ഫിചോശ്ച ||൨൧||
സ്ഫോടാഃ ശ്യാവാരുണാഭാസാ വിസ്ഫോടാഃ സ്യുസ്തനുത്വചഃ |
രക്തം ശ്യാവം സദാഹാര്തി ശതാരുഃ സ്യാദ്ബഹുവ്രണമ് ||൨൨||
സകണ്ഡൂഃ പിഡകാ ശ്യാവാ ബഹുസ്രാവാ വിചര്ചികാ |
(ച. ചി. അ. ൭) |
View original
अस्वेदनं महावास्तु यन्मत्स्यशकलोपमम् ||१७||
तदेककुष्ठं, चर्माख्यं बहलं हस्तिचर्मवत् |
श्यावं किणखरस्पर्शं परुषं किटिभं स्मृतम् ||१८||
वैपादिकं पाणिपादस्फुटनं तीव्रवेदनम् |
कण्डूमद्भिः सरागैश्चः गण्डैरलसकं चितम् ||१९||
सकण्डूरागपिडकं दद्रुमण्डलमुद्गतम् |
रक्तं सशूलं कण्डूमत् सस्फोटं यद्गलत्यपि |
तच्चर्मदलमाख्यातं संस्पर्शासहमुच्यते ||२०||
(च. चि. अ. ७) |
सूक्ष्मा बह्व्यः पिडकाः स्राववत्यः पामेत्युक्ताः कण्डुमत्यः सदाहाः |
सैव स्फोटैस्तीव्रदाहैरुपेता ज्ञेया पाण्योः कच्छुरुग्रा स्फिचोश्च ||२१||
स्फोटाः श्यावारुणाभासा विस्फोटाः स्युस्तनुत्वचः |
रक्तं श्यावं सदाहार्ति शतारुः स्याद्बहुव्रणम् ||२२||
सकण्डूः पिडका श्यावा बहुस्रावा विचर्चिका |
(च. चि. अ. ७) |
Adhikarana doShatrayaniyataM kuShThali~ggam (23-24) · Śloka 25
ഖരം ശ്യാവാരുണം രൂക്ഷം വാതാത് കുഷ്ഠം സവേദനമ് ||൨൩||
പിത്താത് പ്രക്വഥിതം ദാഹരാഗസ്രാവാന്വിതം മതമ് |
കഫാത് ക്ലേദി ഘനം സ്നിഗ്ധം സകണ്ഡൂശൈത്യഗൌരവമ് ||൨൪||
ദ്വിലിങ്ഗം ദ്വന്ദ്വജം കുഷ്ഠം, ത്രിലിങ്ഗം സാന്നിപാതികമ് |൨൫|
View original
खरं श्यावारुणं रूक्षं वातात् कुष्ठं सवेदनम् ||२३||
पित्तात् प्रक्वथितं दाहरागस्रावान्वितं मतम् |
कफात् क्लेदि घनं स्निग्धं सकण्डूशैत्यगौरवम् ||२४||
द्विलिङ्गं द्वन्द्वजं कुष्ठं, त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् |२५|
Adhikarana tvagAdisaptadhAtugatakuShThasya lakShaNAni (25-30) · Śloka 30
ത്വക്സ്ഥേ വൈവര്ണ്യമങ്ഗേഷു കുഷ്ഠേ രൌക്ഷ്യം ച ജായതേ ||൨൫||
ത്വക്സ്വാപോ രോമഹര്ഷശ്ച സ്വേദസ്യാതിപ്രവര്തനമ് |
കണ്ഡൂര്വിപൂയകശ്ചൈവ കുഷ്ഠേ ശോണിതസംശ്രിതേ ||൨൬||
ബാഹുല്യം വക്ത്രശോഷശ്ച കാര്കശ്യം പിഡകോദ്ഗമഃ |
തോദഃ സ്ഫോടഃ സ്ഥിരത്വം ച കുഷ്ഠേ മാംസസമാശ്രിതേ ||൨൭||
കൌണ്യം ഗതിക്ഷയോऽങ്ഗാനാം സമ്ഭേദഃ ക്ഷതസര്പണമ് |
മേദഃസ്ഥാനഗതേ ലിങ്ഗം പ്രാഗുക്താനി തഥൈവ ച ||൨൮||
നാസാഭങ്ഗോऽക്ഷിരാഗശ്ച ക്ഷതേഷു ക്രിമിസമ്ഭവഃ |
സ്വരോപഘാതശ്ച ഭവേദസ്ഥിമജ്ജസമാശ്രിതേ ||൨൯||
ദമ്പത്യോഃ കുഷ്ഠബാഹുല്യാദ്ദുഷ്ടശോണിതശുക്രയോഃ |
യദപത്യം തയോര്ജാതം ജ്ഞേയം തദപി കുഷ്ഠിതമ് ||൩൦||
(സു. നി. അ. ൫) |
View original
त्वक्स्थे वैवर्ण्यमङ्गेषु कुष्ठे रौक्ष्यं च जायते ||२५||
त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्यातिप्रवर्तनम् |
कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते ||२६||
बाहुल्यं वक्त्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः |
तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते ||२७||
कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां सम्भेदः क्षतसर्पणम् |
मेदःस्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च ||२८||
नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षतेषु क्रिमिसम्भवः |
स्वरोपघातश्च भवेदस्थिमज्जसमाश्रिते ||२९||
दम्पत्योः कुष्ठबाहुल्याद्दुष्टशोणितशुक्रयोः |
यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम् ||३०||
(सु. नि. अ. ५) |
Adhikarana kuShThasya sAdhyAsAdhyavicAraH (31-32) · Śloka 32
സാധ്യം ത്വഗ്രക്തമാംസസ്ഥം വാതശ്ലേഷ്മാധികം ച യത് |
മേദസി ദ്വന്ദ്വജം യാപ്യം വര്ജ്യം മജ്ജാസ്ഥിസംശ്രിതമ് ||൩൧||
ക്രിമിതൃഡ്ദാഹമന്ദാഗ്നിസംയുക്തം യത്ത്രിദോഷജമ് |
പ്രഭിന്നം പ്രസ്രുതാങ്ഗം ച രക്തനേത്രം ഹതസ്വരമ് ||൩൨||
പഞ്ചകര്മഗുണാതീതം കുഷ്ഠം ഹന്തീഹ മാനവമ് |
(സു. സൂ. അ. ൩൩) |
View original
साध्यं त्वग्रक्तमांसस्थं वातश्लेष्माधिकं च यत् |
मेदसि द्वन्द्वजं याप्यं वर्ज्यं मज्जास्थिसंश्रितम् ||३१||
क्रिमितृड्दाहमन्दाग्निसंयुक्तं यत्त्रिदोषजम् |
प्रभिन्नं प्रस्रुताङ्गं च रक्तनेत्रं हतस्वरम् ||३२||
पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठं हन्तीह मानवम् |
(सु. सू. अ. ३३) |
Adhikarana kuShTheShu pradhAnadoShavyapadeshaH (33-36) · Śloka 36
വാതേന കുഷ്ഠം കാപാലം പിത്തേനൌദുമ്ബരം കഫാത് ||൩൩||
മണ്ഡലാഖ്യം വിചര്ചീ ച ഋഷ്യാഖ്യം വാതപിത്തജമ് |
ചര്മൈകകുഷ്ഠം കിടിഭം സിധ്മാലസവിപാദികാഃ ||൩൪||
വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവാഃ ശ്ലേഷ്മപിത്താദ്ദദ്രുശതാരുഷീ |
പുണ്ഡരീകം സവിസ്ഫോടം പാമാ ചര്മദലം തഥാ ||൩൫||
സര്വൈഃ സ്യാത് കാകണം പൂര്വത്രികം ദദ്രു സകാകണമ് |
പുണ്ഡരീകര്ഷ്യജിഹ്വേ ച മഹാകുഷ്ഠാനി സപ്ത തു ||൩൬||
(വാ. നി. അ. ൧൪) |
View original
वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात् ||३३||
मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋष्याख्यं वातपित्तजम् |
चर्मैककुष्ठं किटिभं सिध्मालसविपादिकाः ||३४||
वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रुशतारुषी |
पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा ||३५||
सर्वैः स्यात् काकणं पूर्वत्रिकं दद्रु सकाकणम् |
पुण्डरीकर्ष्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु ||३६||
(वा. नि. अ. १४) |
Adhikarana kilAsalakShaNam (37-39) · Śloka 39
കുഷ്ഠൈകസമ്ഭവം ശ്വിത്രം കിലാസം വാരുണം ഭവേത് |
നിര്ദിഷ്ടമപരിസ്രാവി ത്രിധാതൂദ്ഭവസംശ്രയമ് ||൩൭||
വാതാദ്രൂക്ഷാരുണം, പിത്താത്താമ്രം കമലപത്രവത് |
സദാഹം രോമവിധ്വംസി കഫാച്ഛ്വേതം ഘനം ഗുരു ||൩൮||
സകണ്ഡൂരം ക്രമാദ്രക്തമാംസമേദഃസു ചാദിശേത് |
വര്ണേനൈവേദൃഗുഭയം കൃച്ഛ്രം തച്ചോത്തരോത്തരമ് ||൩൯||
(വാ. നി. അ. ൧൪) |
View original
कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं वारुणं भवेत् |
निर्दिष्टमपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम् ||३७||
वाताद्रूक्षारुणं, पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् |
सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घनं गुरु ||३८||
सकण्डूरं क्रमाद्रक्तमांसमेदःसु चादिशेत् |
वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम् ||३९||
(वा. नि. अ. १४) |
Adhikarana kilAsasya sAdhyAsAdhya vicAraH (40-41) · Śloka 41
അശുക്ലരോമാऽബഹുലമസംശ്ലിഷ്ടമഥോ നവമ് |
അനഗ്നിദഗ്ധജം സാധ്യം ശ്വിത്രം വര്ജ്യമതോऽന്യഥാ ||൪൦||
ഗുഹ്യപാണിതലൌഷ്ഠേഷു ജാതമപ്യചിരന്തനമ് |
വര്ജനീയം വിശേഷേണ കിലാസം സിദ്ധിമിച്ഛതാ ||൪൧||
(അ. സം. നി. അ. ൧൪) |
View original
अशुक्लरोमाऽबहुलमसंश्लिष्टमथो नवम् |
अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा ||४०||
गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तनम् |
वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छता ||४१||
(अ. सं. नि. अ. १४) |
Adhikarana kuShThAdInAM saMsargajatvam (42-43) · Śloka 43
പ്രസങ്ഗാദ്ഗാത്രസംസ്പര്ശാന്നിഃശ്വാസാത് സഹഭോജനത് |
ഏകശയ്യാസനാച്ചൈവ വസ്ത്രമാല്യാനുപലേനാത് ||൪൨||
കുഷ്ഠം ജ്വരശ്ച ശോഷശ്ച നേത്രാഭിഷ്യന്ദ ഏവ ച |
ഔപസര്ഗികരോഗാശ്ച സങ്ക്രാമന്തി നരാന്നരമ് ||൪൩||
(സു. നി. അ. ൫) |
View original
प्रसङ्गाद्गात्रसंस्पर्शान्निःश्वासात् सहभोजनत् |
एकशय्यासनाच्चैव वस्त्रमाल्यानुपलेनात् ||४२||
कुष्ठं ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव च |
औपसर्गिकरोगाश्च सङ्क्रामन्ति नरान्नरम् ||४३||
(सु. नि. अ. ५) |
Adhikarana puShpikA · Śloka 49
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ കുഷ്ഠനിദാനം സമാപ്തമ് ||൪൯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कुष्ठनिदानं समाप्तम् ||४९||