Adhikarana vAtaraktanidAnam (1-3) · Śloka 3
ਅਥ ਵਾਤਰਕ੍ਤਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਲਵਣਾਮ੍ਲਕਟੁਕ੍ਸਾਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨਃ |
ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਸ਼ੁਸ੍ਕਾਮ੍ਬੁਜਾਨੂਪਮਾਂਸਪਿਣ੍ਯਾਕਮੂਲਕੈਃ ||੧||
ਕੁਲਤ੍ਥਮਾਸਨਿਸ੍ਪਾਵਸ਼ਾਕਾਦਿਪਲਲੇਕ੍ਸੁਭਿਃ |
ਦਧ੍ਯਾਰਨਾਲਸੌਵੀਰਸ਼ੁਕ੍ਤਤਕ੍ਰਸੁਰਾਸਵੈਃ ||੨||
ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਕ੍ਰੋਧਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ |
ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਿਣਾਮ੍ |
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੯) |
ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਸੁਖਿਨਾਂ ਚਾਪਿ ਕੁਪ੍ਯਤੇ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ ||੩||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੧) |
View original
अथ वातरक्तनिदानम् |
लवणाम्लकटुक्षारस्निग्धोष्णाजीर्णभोजनः |
क्लिन्नशुष्काम्बुजानूपमांसपिण्याकमूलकैः ||१||
कुलत्थमाषनिष्पावशाकादिपललेक्षुभिः |
दध्यारनालसौवीरशुक्ततक्रसुरासवैः ||२||
विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः |
प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् |
(च. चि. अ. २९) |
स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम् ||३||
(सु. चि. अ. १) |
Adhikarana vAtaraktasamprAptiH (4) · Śloka 4
ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵੋਸ੍ਟ੍ਰੈਰ੍ਗਚ੍ਛਤਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਨਤਸ਼੍ਚ ਵਿਦਾਹ੍ਯਨ੍ਨਂ ਸਵਿਦਾਹੋਸ਼ਨਸ੍ਯ |
ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਰਕ੍ਤਂ ਵਿਦਹਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਤਚ੍ਚ ਸ੍ਰਸ੍ਤਂ ਦੁਸ੍ਟਂ ਪਾਦਯੋਸ਼੍ਚੀਯਤੇ ਤੁ |
ਤਤ੍ ਸਮ੍ਪਕ੍ਤਂ ਵਾਯੁਨਾ ਦੂਸਿਤੇਨ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯਾਦੁਚ੍ਯਤੇ ਵਾਤਰਕ੍ਤਮ੍ ||੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
हस्त्यश्वोष्ट्रैर्गच्छतश्चाश्नतश्च विदाह्यन्नं सविदाहोऽशनस्य |
कृत्स्नं रक्तं विदहत्याशु तच्च स्रस्तं दुष्टं पादयोश्चीयते तु |
तत् सम्पृक्तं वायुना दूषितेन तत्प्राबल्यादुच्यते वातरक्तम् ||४||
(सु. नि. अ. १) |
Adhikarana vAtaraktapUrvarUpam (5-7) · Śloka 7
ਸ੍ਵੇਦੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਨ ਵਾ ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਤ੍ਵਂ ਕ੍ਸਤੇਤਿਰੁਕ੍ |
ਸਨ੍ਧਿਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮਾਲਸ੍ਯਂ ਸਦਨਂ ਪਿਡਕੋਦ੍ਗਮਃ ||੫||
ਜਾਨੁਜਙ੍ਘੋਰੁਕਟ੍ਯਂਸਹਸ੍ਤਪਾਦਾਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿਸੁ |
ਨਿਸ੍ਤੋਦਃ ਸ੍ਫੁਰਣਂ ਭੇਦੋ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਸੁਪ੍ਤਿਰੇਵ ਚ ||੬||
ਕਣ੍ਡੂਃ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਰੁਗ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਚਾਸਕਤ੍ |
ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਮਣ੍ਡਲੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾਤਾਸਕ੍ਪੂਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੭||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੯) |
View original
स्वेदोऽत्यर्थं न वा कार्ष्ण्यं स्पर्शाज्ञत्वं क्षतेऽतिरुक् |
सन्धिशैथिल्यमालस्यं सदनं पिडकोद्गमः ||५||
जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु |
निस्तोदः स्फुरणं भेदो गुरुत्वं सुप्तिरेव च ||६||
कण्डूः सन्धिषु रुग्भूत्वा भूत्वा नश्यति चासकृत् |
वैवर्ण्यं मण्डलोत्पत्तिर्वातासृक्पूर्वलक्षणम् ||७||
(च. चि. अ. २९) |
Adhikarana vAtaraktasya doShAntareNa saMsarge lakShaNAni (8-12) · Śloka 12
ਵਾਤੇਧਿਕੇਧਿਕਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੂਲਸ੍ਫੁਰਣਭਞ੍ਜਨਮ੍ |
ਸ਼ੋਥਸ੍ਯ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਯਾਵਤਾ ਵਦ੍ਧਿਹਾਨਯਃ ||੮||
ਧਮਨ੍ਯਙ੍ਗੁਲਿਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਸਙ੍ਕੋਚੋਙ੍ਗਗ੍ਰਹੋਤਿਰੁਕ੍ |
ਸ਼ੀਤਦ੍ਵੇਸਾਨੁਪਸ਼ਯੌ ਸ੍ਤਮ੍ਭਵੇਪਥੁਸੁਪ੍ਤਯਃ ||੯||
ਰਕ੍ਤੇ ਸ਼ੋਥੋਤਿਰੁਕ੍ਤੋਦਸ੍ਤਾਮ੍ਰਸ਼੍ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ |
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸੈਃ ਸ਼ਮਂ ਨੈਤਿ ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ||੧੦||
ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਦਾਹਃ ਸਮ੍ਮੋਹਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਮਦਸ੍ਤਸਾ |
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਤ੍ਵਂ ਰੁਗ੍ਰਾਗਃ ਸ਼ੋਥਃ ਪਾਕੋ ਭਸ਼ੋਸ੍ਮਤਾ ||੧੧||
ਕਫੇ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਗੁਰੁਤਾਸੁਪ੍ਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਸ਼ੀਤਤਾਃ |
ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਮਨ੍ਦਾ ਚ ਰੁਗ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਚ ਸਙ੍ਕਰਾਤ੍ ||੧੨||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणभञ्जनम् |
शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावता वृद्धिहानयः ||८||
धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक् |
शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः ||९||
रक्ते शोथोऽतिरुक्तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते |
स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः ||१०||
पित्ते विदाहः सम्मोहः स्वेदो मूर्छा मदस्तृषा |
स्पर्शासहत्वं रुग्रागः शोथः पाको भृशोष्मता ||११||
कफे स्तैमित्यगुरुतासुप्तिस्निग्धत्वशीतताः |
कण्डूर्मन्दा च रुग्द्वन्द्वं सर्वलिङ्गं च सङ्करात् ||१२||
(वा. नि. अ. १६) |
Adhikarana kruddhasya vAtaraktasya sarvadehavisarpitatvam (13) · Śloka 13
ਪਾਦਯੋਰ੍ਮੂਲਮਾਸ੍ਥਾਯ ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਸ੍ਤਯੋਰਪਿ |
ਆਖੋਰ੍ਵਿਸਮਿਵ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਤਦ੍ਦੇਹਮੁਪਸਰ੍ਪਤਿ ||੧੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि |
आखोर्विषमिव क्रुद्धं तद्देहमुपसर्पति ||१३||
(सु. नि. अ. १) |
Adhikarana vAtaraktasya sAdhyAsAdhyavicAraH (14-18) · Śloka 18
ਆਜਾਨੁ ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਯਚ੍ਚ ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਂ ਚ ਯਤ੍ |
ਉਪਦ੍ਰਵੈਸ਼੍ਚ ਯਜ੍ਜੁਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਾਣਮਾਂਸਕ੍ਸਯਾਦਿਭਿਃ ||੧੪||
ਵਾਤਰਕ੍ਤਮਸਾਧ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
ਅਸ੍ਵਪ੍ਨਾਰੋਚਕਸ਼੍ਵਾਸਮਾਂਸਕੋਥਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਾਃ ||੧੫||
ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਾਮਦਰੁਕ੍ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਮੋਹਪ੍ਰਵੇਪਕਾਃ |
ਹਿਕ੍ਕਾਪਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਵੀਸਰ੍ਪਪਾਕਤੋਦਭ੍ਰਮਕ੍ਲਮਾਃ ||੧੬||
ਅਙ੍ਗੁਲੀਵਕ੍ਰਤਾਸ੍ਫੋਟਦਾਹਮਰ੍ਮਗ੍ਰਹਾਰ੍ਬੁਦਾਃ |
ਏਤੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰ੍ਵਰ੍ਜ੍ਯਂ ਮੋਹੇਨੈਕੇਨ ਵਾਪਿ ਯਤ੍ ||੧੭||
ਅਕਤ੍ਸ੍ਨੋਪਦ੍ਰਵਂ ਯਾਪ੍ਯਂ, ਸਾਧ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵਮ੍ |
ਏਕਦੋਸਾਨੁਗਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਨਵਂ, ਯਾਪ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਮ੍ |
ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮਸਾਧ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਯੁਰੁਪਦ੍ਰਵਾਃ ||੧੮||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੯) |
View original
आजानु स्फुटितं यच्च प्रभिन्नं प्रस्रुतं च यत् |
उपद्रवैश्च यज्जुष्टं प्राणमांसक्षयादिभिः ||१४||
वातरक्तमसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोत्थितम् |
(सु. नि. अ. १) |
अस्वप्नारोचकश्वासमांसकोथशिरोग्रहाः ||१५||
सम्मूर्छामदरुक्तृष्णाज्वरमोहप्रवेपकाः |
हिक्कापाङ्गुल्यवीसर्पपाकतोदभ्रमक्लमाः ||१६||
अङ्गुलीवक्रतास्फोटदाहमर्मग्रहार्बुदाः |
एतैरुपद्रवैर्वर्ज्यं मोहेनैकेन वाऽपि यत् ||१७||
अकृत्स्नोपद्रवं याप्यं, साध्यं स्यान्निरुपद्रवम् |
एकदोषानुगं साध्यं नवं, याप्यं द्विदोषजम् |
त्रिदोषजमसाध्यं स्याद्यस्य च स्युरुपद्रवाः ||१८||
(च. चि. अ. २९) |
Adhikarana puShpikA · Śloka 23
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਵਾਤਰਕ੍ਤਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੨੩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वातरक्तनिदानं समाप्तम् ||२३||