Adhikarana vAtaraktanidAnam (1-3) · Śloka 3
અથ વાતરક્તનિદાનમ્ |
લવણામ્લકટુક્ષારસ્નિગ્ધોષ્ણાજીર્ણભોજનઃ |
ક્લિન્નશુષ્કામ્બુજાનૂપમાંસપિણ્યાકમૂલકૈઃ ||૧||
કુલત્થમાષનિષ્પાવશાકાદિપલલેક્ષુભિઃ |
દધ્યારનાલસૌવીરશુક્તતક્રસુરાસવૈઃ ||૨||
વિરુદ્ધાધ્યશનક્રોધદિવાસ્વપ્નપ્રજાગરૈઃ |
પ્રાયશઃ સુકુમારાણાં મિથ્યાહારવિહારિણામ્ |
(ચ. ચિ. અ. ૨૯) |
સ્થૂલાનાં સુખિનાં ચાપિ કુપ્યતે વાતશોણિતમ્ ||૩||
(સુ. ચિ. અ. ૧) |
View original
अथ वातरक्तनिदानम् |
लवणाम्लकटुक्षारस्निग्धोष्णाजीर्णभोजनः |
क्लिन्नशुष्काम्बुजानूपमांसपिण्याकमूलकैः ||१||
कुलत्थमाषनिष्पावशाकादिपललेक्षुभिः |
दध्यारनालसौवीरशुक्ततक्रसुरासवैः ||२||
विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः |
प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् |
(च. चि. अ. २९) |
स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम् ||३||
(सु. चि. अ. १) |
Adhikarana vAtaraktasamprAptiH (4) · Śloka 4
હસ્ત્યશ્વોષ્ટ્રૈર્ગચ્છતશ્ચાશ્નતશ્ચ વિદાહ્યન્નં સવિદાહોઽશનસ્ય |
કૃત્સ્નં રક્તં વિદહત્યાશુ તચ્ચ સ્રસ્તં દુષ્ટં પાદયોશ્ચીયતે તુ |
તત્ સમ્પૃક્તં વાયુના દૂષિતેન તત્પ્રાબલ્યાદુચ્યતે વાતરક્તમ્ ||૪||
(સુ. નિ. અ. ૧) |
View original
हस्त्यश्वोष्ट्रैर्गच्छतश्चाश्नतश्च विदाह्यन्नं सविदाहोऽशनस्य |
कृत्स्नं रक्तं विदहत्याशु तच्च स्रस्तं दुष्टं पादयोश्चीयते तु |
तत् सम्पृक्तं वायुना दूषितेन तत्प्राबल्यादुच्यते वातरक्तम् ||४||
(सु. नि. अ. १) |
Adhikarana vAtaraktapUrvarUpam (5-7) · Śloka 7
સ્વેદોઽત્યર્થં ન વા કાર્ષ્ણ્યં સ્પર્શાજ્ઞત્વં ક્ષતેઽતિરુક્ |
સન્ધિશૈથિલ્યમાલસ્યં સદનં પિડકોદ્ગમઃ ||૫||
જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસહસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ |
નિસ્તોદઃ સ્ફુરણં ભેદો ગુરુત્વં સુપ્તિરેવ ચ ||૬||
કણ્ડૂઃ સન્ધિષુ રુગ્ભૂત્વા ભૂત્વા નશ્યતિ ચાસકૃત્ |
વૈવર્ણ્યં મણ્ડલોત્પત્તિર્વાતાસૃક્પૂર્વલક્ષણમ્ ||૭||
(ચ. ચિ. અ. ૨૯) |
View original
स्वेदोऽत्यर्थं न वा कार्ष्ण्यं स्पर्शाज्ञत्वं क्षतेऽतिरुक् |
सन्धिशैथिल्यमालस्यं सदनं पिडकोद्गमः ||५||
जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु |
निस्तोदः स्फुरणं भेदो गुरुत्वं सुप्तिरेव च ||६||
कण्डूः सन्धिषु रुग्भूत्वा भूत्वा नश्यति चासकृत् |
वैवर्ण्यं मण्डलोत्पत्तिर्वातासृक्पूर्वलक्षणम् ||७||
(च. चि. अ. २९) |
Adhikarana vAtaraktasya doShAntareNa saMsarge lakShaNAni (8-12) · Śloka 12
વાતેઽધિકેઽધિકં તત્ર શૂલસ્ફુરણભઞ્જનમ્ |
શોથસ્ય રૌક્ષ્યં કૃષ્ણત્વં શ્યાવતા વૃદ્ધિહાનયઃ ||૮||
ધમન્યઙ્ગુલિસન્ધીનાં સઙ્કોચોઽઙ્ગગ્રહોઽતિરુક્ |
શીતદ્વેષાનુપશયૌ સ્તમ્ભવેપથુસુપ્તયઃ ||૯||
રક્તે શોથોઽતિરુક્તોદસ્તામ્રશ્ચિમિચિમાયતે |
સ્નિગ્ધરૂક્ષૈઃ શમં નૈતિ કણ્ડૂક્લેદસમન્વિતઃ ||૧૦||
પિત્તે વિદાહઃ સમ્મોહઃ સ્વેદો મૂર્છા મદસ્તૃષા |
સ્પર્શાસહત્વં રુગ્રાગઃ શોથઃ પાકો ભૃશોષ્મતા ||૧૧||
કફે સ્તૈમિત્યગુરુતાસુપ્તિસ્નિગ્ધત્વશીતતાઃ |
કણ્ડૂર્મન્દા ચ રુગ્દ્વન્દ્વં સર્વલિઙ્ગં ચ સઙ્કરાત્ ||૧૨||
(વા. નિ. અ. ૧૬) |
View original
वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणभञ्जनम् |
शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावता वृद्धिहानयः ||८||
धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक् |
शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः ||९||
रक्ते शोथोऽतिरुक्तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते |
स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः ||१०||
पित्ते विदाहः सम्मोहः स्वेदो मूर्छा मदस्तृषा |
स्पर्शासहत्वं रुग्रागः शोथः पाको भृशोष्मता ||११||
कफे स्तैमित्यगुरुतासुप्तिस्निग्धत्वशीतताः |
कण्डूर्मन्दा च रुग्द्वन्द्वं सर्वलिङ्गं च सङ्करात् ||१२||
(वा. नि. अ. १६) |
Adhikarana kruddhasya vAtaraktasya sarvadehavisarpitatvam (13) · Śloka 13
પાદયોર્મૂલમાસ્થાય કદાચિદ્ધસ્તયોરપિ |
આખોર્વિષમિવ ક્રુદ્ધં તદ્દેહમુપસર્પતિ ||૧૩||
(સુ. નિ. અ. ૧) |
View original
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि |
आखोर्विषमिव क्रुद्धं तद्देहमुपसर्पति ||१३||
(सु. नि. अ. १) |
Adhikarana vAtaraktasya sAdhyAsAdhyavicAraH (14-18) · Śloka 18
આજાનુ સ્ફુટિતં યચ્ચ પ્રભિન્નં પ્રસ્રુતં ચ યત્ |
ઉપદ્રવૈશ્ચ યજ્જુષ્ટં પ્રાણમાંસક્ષયાદિભિઃ ||૧૪||
વાતરક્તમસાધ્યં સ્યાદ્યાપ્યં સંવત્સરોત્થિતમ્ |
(સુ. નિ. અ. ૧) |
અસ્વપ્નારોચકશ્વાસમાંસકોથશિરોગ્રહાઃ ||૧૫||
સમ્મૂર્છામદરુક્તૃષ્ણાજ્વરમોહપ્રવેપકાઃ |
હિક્કાપાઙ્ગુલ્યવીસર્પપાકતોદભ્રમક્લમાઃ ||૧૬||
અઙ્ગુલીવક્રતાસ્ફોટદાહમર્મગ્રહાર્બુદાઃ |
એતૈરુપદ્રવૈર્વર્જ્યં મોહેનૈકેન વાઽપિ યત્ ||૧૭||
અકૃત્સ્નોપદ્રવં યાપ્યં, સાધ્યં સ્યાન્નિરુપદ્રવમ્ |
એકદોષાનુગં સાધ્યં નવં, યાપ્યં દ્વિદોષજમ્ |
ત્રિદોષજમસાધ્યં સ્યાદ્યસ્ય ચ સ્યુરુપદ્રવાઃ ||૧૮||
(ચ. ચિ. અ. ૨૯) |
View original
आजानु स्फुटितं यच्च प्रभिन्नं प्रस्रुतं च यत् |
उपद्रवैश्च यज्जुष्टं प्राणमांसक्षयादिभिः ||१४||
वातरक्तमसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोत्थितम् |
(सु. नि. अ. १) |
अस्वप्नारोचकश्वासमांसकोथशिरोग्रहाः ||१५||
सम्मूर्छामदरुक्तृष्णाज्वरमोहप्रवेपकाः |
हिक्कापाङ्गुल्यवीसर्पपाकतोदभ्रमक्लमाः ||१६||
अङ्गुलीवक्रतास्फोटदाहमर्मग्रहार्बुदाः |
एतैरुपद्रवैर्वर्ज्यं मोहेनैकेन वाऽपि यत् ||१७||
अकृत्स्नोपद्रवं याप्यं, साध्यं स्यान्निरुपद्रवम् |
एकदोषानुगं साध्यं नवं, याप्यं द्विदोषजम् |
त्रिदोषजमसाध्यं स्याद्यस्य च स्युरुपद्रवाः ||१८||
(च. चि. अ. २९) |
Adhikarana puShpikA · Śloka 23
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને વાતરક્તનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૨૩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वातरक्तनिदानं समाप्तम् ||२३||