14. śūkadōṣanidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातः शूकदोषनिदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

लिङ्गवृद्धिमिच्छतामक्रमप्रवृत्तानां शूकदोषनिमित्ता दश चाष्टौ च व्याधयो जायन्ते | तद्यथा सर्षपिका, अष्ठीलिका, ग्रथितं, कुम्भीका, अलजी, मृदितं, सम्मूढपिडका, अवमन्थः, पुष्करिका, स्पर्शहानिः, उत्तमा, शतपोनकः, त्वक्पाकः, शोणितार्बुदं, मांसार्बुदं, मांसपाकः, विद्रधिः, तिलकालकश्चेति ||३||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

गौरसर्षपतुल्या तु शूकदुर्भग्नहेतुका | पिडका कफरक्ताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका बुधैः ||४||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

कठिना विषमैरन्तैर्मारुतस्य प्रकोपतः | शूकैस्तु विषसम्भुग्नैः पिडकाऽष्ठीलिका भवेत् ||५||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

शूकैर्यत् पूरितं शश्वद्ग्रथितं तत् कफोत्थितम् |६|

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

कुम्भीका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽशुभा ||६||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

अलजीलक्षणैर्युक्तामलजीं च वितर्कयेत् | मृदितं पीडितं यत्तु संरब्धं वायुकोपतः ||७||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

पाणिभ्यां भृशसम्मूढे सम्मूढपिडका भवेत् |८|

Adhikarana 9 (8) · Śloka 9

दीर्घा बह्व्यश्च पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः ||८|| सोऽवमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत् |९|

Adhikarana 10 (9) · Śloka 10

पित्तशोणितसम्भूता पिडका पिडकाचिता ||९|| पद्मपुष्करसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिकेति सा |१०|

Adhikarana 11 (10) · Śloka 10

जनयेत् स्पर्शहानिं तु शोणितं शूकदूषितम् ||१०||

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

मुद्गमाषोपमा रक्ता पिडका रक्तपित्तजा | उत्तमैषा तु विज्ञेया शूकाजीर्णनिमित्तजा ||११||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

छिद्रैरणुमुखैर्वस्तु चितं यस्य समन्ततः | वातशोणितजो व्याधिर्विज्ञेयः शतपोनकः ||१२||

Adhikarana 14 (13) · Śloka 13

पित्तरक्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहवान् |१३|

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

कृष्णौः स्फोटैः सरक्तैश्च पिडकाभिश्च पीडितम् | यस्य वस्तु रुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् ||१३||

Adhikarana 16 (14) · Śloka 14

मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससम्भवम् |१४|

Adhikarana 17 (14) · Śloka 15

शीर्यन्ते यस्य मांसानि यत्र सर्वाश्च वेदनाः ||१४|| विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् |१५|

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमभिनिर्दिशेत् ||१५||

Adhikarana 19 (16-17) · Śloka 17

कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि च | पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ||१६|| कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः | सन्निपातसमुत्थानं तं विद्यात्तिलकालकम् ||१७||

Adhikarana 20 (18) · Śloka 18

तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः | विद्रधिश्च न सिध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ||१८||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने शूकदोषनिदानं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ||१४||