22. nāsāgatarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातो नासागतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

अपीनसः पूतिनस्यं नासापाकस्तथैव च | तथा शोणितपित्तं च पूयशोणितमेव च ||३|| क्षवथुर्भ्रंशथुर्दीप्तो नासानाहः परिस्रवः | नासाशोषेण सहिता दशैकाश्चेरिता गदाः ||४|| चत्वार्यर्शांसि चत्वारः शोफाः सप्तार्बुदानि च | प्रतिश्यायाश्च ये पञ्च वक्ष्यन्ते सचिकित्सिताः | एकत्रिंशन्मितास्ते तु नासारोगाः प्रकीर्तिताः ||५||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

आनह्यते यस्य विधूप्यते च प्रक्लिद्यते शुष्यति चापि नासा | न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येत्तमपीनसेन ||६|| तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम् |७|

Adhikarana 4 (7) · Śloka 8

दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले संवासितो यस्य समीरणस्तु ||७|| निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनासं प्रवदन्ति रोगम् |८|

Adhikarana 5 (8) · Śloka 9

घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः ||८|| तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावपि यत्र दृष्टौ |९|

Adhikarana 6 (9) · Śloka 9

चतुर्विधं द्विप्रभवं द्विमार्गं वक्ष्यामि भूयः खलु रक्तपित्तम् ||९||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तु | नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम् ||१०||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 12

घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टे यस्यानिलो नासिकया निरेति ||११|| कफानुयातो बहुशः सशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः |१२|

Adhikarana 9 (12) · Śloka 13

तीक्ष्णोपयोगादतिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा ||१२|| सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घाटितेऽन्यः क्षवथुर्निरेति |१३|

Adhikarana 10 (13) · Śloka 14

प्रभ्रश्यते नासिकयैव यश्च सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु ||१३|| प्राक् सञ्चितो मूर्धनि पित्ततप्तस्तं भ्रंशथुं व्याधिमुदाहरन्ति |१४|

Adhikarana 11 (14) · Śloka 15

घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः ||१४|| नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तु तं दीप्तमुदाहरन्ति |१५|

Adhikarana 12 (15) · Śloka 16

कफावृतो वायुरुदानसञ्ज्ञो यदा स्वमार्गे विगुणः स्थितः स्यात् ||१५|| घ्राणं वृणोतीव तदा स रोगो नासाप्रतीनाह इति प्रदिष्टः |१६|

Adhikarana 13 (16) · Śloka 17

अजस्रमच्छं सलिलप्रकाशं यस्याविवर्णं स्रवतीह नासा ||१६|| रात्रौ विशेषेण हि तं विकारं नासापरिस्रावमिति व्यवस्येत् |१७|

Adhikarana 14 (17) · Śloka 18

घ्राणाश्रिते श्लेष्मणि मारुतेन पित्तेन गाढं परिशोषिते च ||१७|| समुच्छ्वसित्यूर्ध्वमधश्च कृच्छ्राद्यस्तस्य नासापरिशोष उक्तः |१८|

Adhikarana 15 (18) · Śloka 19

दोषैस्त्रिभिस्तैः पृथगेकशश्च ब्रूयात्तथाऽर्शांसि तथैव शोफान् ||१८|| शालाक्यसिद्धान्तमवेक्ष्य चापि सर्वात्मकं सप्तममर्बुदं तु |१९|

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

रोगः प्रतिश्याय इहोपदिष्टः स वक्ष्यते पञ्चविधः पुरस्तात् ||१९||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

(नासास्रोतोगता रोगास्त्रिंशदेकश्च कीर्तिताः |२०|

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

स्रोतःपथे यद्विपुलं कोशवच्चार्बुदं भवेत् ) ||२०||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

शोफास्तु शोफविज्ञाना नासास्रोतोव्यवस्थिताः | निदानेऽर्शांसि निर्दिष्टान्येवं तानि विभावयेत् ||२१||

Adhikarana puShpikA · Śloka 22

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे नासागतरोगविज्ञानीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः ||२२||