Adhikarana udaranidAnAdhyAyaH, udarasya nidAnam (2-1) · Śloka 1
ਤਸ੍ਮਾਦਤੋਨਨ੍ਤਰਮੁਦਰਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥਾਤ ਉਦਰਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ|
(ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ)|੨|
ਰੋਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਮਨ੍ਦੇਗ੍ਨੌ ਸੁਤਰਾਮੁਦਰਾਣਿ ਤੁ|
ਅਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਮਲਿਨੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੈਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਲਸਞ੍ਚਯਾਤ੍||੧||
View original
तस्मादतोऽनन्तरमुदरनिदानमुच्यते इत्याह - - - - अथात उदरनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)|२|
रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि तु|
अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात्||१||
Adhikarana udarasya samprAptiH (2-3) · Śloka 3
ਅਧੁਨਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ - - - - ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਧਾਤਵੋ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵਾਹਿਨੀਰਮ੍ਬੁਵਾਹਿਨੀਃ|
ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨ੍ਯਪਾਨਾਨ੍ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਨ੍ਧਿਗਾਃ||੨||
ਆਧ੍ਮਾਪ੍ਯ ਕੁਕ੍ਸਿਮੁਦਰਮ੍|
|੩|
View original
अधुना सम्प्राप्तिविशेषमाह - - - - ऊर्ध्वाधो धातवो रुद्ध्वा वाहिनीरम्बुवाहिनीः|
प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य कुर्यस्त्वङ्मांससन्धिगाः||२||
आध्माप्य कुक्षिमुदरम्|
|३|
Adhikarana udaramaShTavidham (3) · Śloka 3
ਅਸ੍ਟਧਾ ਤਚ੍ਚ ਭਿਦ੍ਯਤੇ|
ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਬਦ੍ਧਕ੍ਸਤੋਦਕੈਃ||੩||
View original
अष्टधा तच्च भिद्यते|
पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः||३||
Adhikarana udarArtAnAM lakShaNam (4-5) · Śloka 5
ਤੇਨਾਰ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਾਃ ਸ਼ੂਨਪਾਦਕਰੋਦਰਾਃ|
ਨਸ੍ਟਚੇਸ੍ਟਾਬਲਾਹਾਰਾਃ ਕਸ਼ਾਃ ਪ੍ਰਧ੍ਮਾਤਕੁਕ੍ਸਯਃ||੪||
ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰੇਤਰੂਪਾਃ ਪੁਰੁਸਾਃ|
|੫|
View original
तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः शूनपादकरोदराः|
नष्टचेष्टाबलाहाराः कृशाः प्रध्मातकुक्षयः||४||
स्युः प्रेतरूपाः पुरुषाः|
|५|
Adhikarana udarasya pUrvarUpam (5-8) · Śloka 8
ਭਾਵਿਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍|
ਕ੍ਸੁਨ੍ਨਾਸ਼ੋਨ੍ਨਂ ਚਿਰਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਵਿਦਾਹਂ ਚ ਪਚ੍ਯਤੇ||੫||
ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਂ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਸੌਹਿਤ੍ਯਂ ਸਹਤੇ ਨ ਚ|
ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਬਲਤਃ ਸ਼ਸ਼੍ਵਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤ੍ਯਲ੍ਪੇਪਿ ਚੇਸ੍ਟਿਤੇ||੬||
ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਸ਼ੋਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛੋਫਸ਼੍ਚ ਪਾਦਯੋਃ|
ਰੁਗ੍ਬਸ੍ਤਿਸਨ੍ਧੌ ਤਤਤਾ ਲਘ੍ਵਲ੍ਪਾਭੋਜਨੈਰਪਿ||੭||
ਰਾਜੀਜਨ੍ਮ ਵਲੀਨਾਸ਼ੋ ਜਠਰੇ|
|੮|
View original
भाविनस्तस्य लक्षणम्|
क्षुन्नाशोऽन्नं चिरात्सर्वं सविदाहं च पच्यते||५||
जीर्णाजीर्णं न जानाति सौहित्यं सहते न च|
क्षीयते बलतः शश्वच्छ्वसित्यल्पेऽपि चेष्टिते||६||
वृद्धिर्विशोऽप्रवृत्तिश्च किञ्चिच्छोफश्च पादयोः|
रुग्बस्तिसन्धौ ततता लघ्वल्पाभोजनैरपि||७||
राजीजन्म वलीनाशो जठरे|
|८|
Adhikarana udarasya sAmAnyalakShaNam (8-9) · Śloka 9
ਜਠਰੇਸੁ ਤੁ|
ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸਦਨਂ ਮਲਸਙ੍ਗੋਲ੍ਪਵਹ੍ਨਿਤਾ||੮||
ਦਾਹਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰਾਧ੍ਮਾਨਮਨ੍ਤੇ ਸਲਿਲਸਮ੍ਭਵਃ|
|੯|
View original
जठरेषु तु|
सर्वेषु तन्द्रा सदनं मलसङ्गोऽल्पवह्निता||८||
दाहः श्वयथुराध्मानमन्ते सलिलसम्भवः|
|९|
Adhikarana atoyasyodarasya lakShaNam (9-12) · Śloka 12
ਅਤੋਯਮਦੁਰਂ ਕਿਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - |
ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਵਤੋਯਮਰੁਣਮਸ਼ੋਫਂ ਨਾਤਿਭਾਰਿਕਮ੍||੯||
ਗਵਾਕ੍ਸਿਤਂ ਸਿਰਾਜਾਲੈਃ ਸਦਾ ਗੁਡਗੁਡਾਯਤੇ|
ਨਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਵੇਗਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ||੧੦||
ਮਾਰੁਤੋ ਹਤ੍ਕਟੀਨਾਭਿਪਾਯੁਵਙ੍ਕ੍ਸਣਵੇਦਨਾਃ|
ਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਸ਼੍ਚਰੇਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਡ੍ਬਦ੍ਧਾ ਮੂਤ੍ਰਮਲ੍ਪਕਮ੍||੧੧||
ਨਾਤਿਮਨ੍ਦੋਨਲੋ ਲੌਲ੍ਪਂ ਨ ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰਸਂ ਮੁਖਮ੍|
|੧੨|
View original
अतोयमदुरं किं लक्षणम् ? इत्याह - - - - |
सर्वं त्वतोयमरुणमशोफं नातिभारिकम्||९||
गवाक्षितं सिराजालैः सदा गुडगुडायते|
नाभिमन्त्रं च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति||१०||
मारुतो हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनाः|
सशब्दो निश्चरेद्वायुर्विड्बद्धा मूत्रमल्पकम्||११||
नातिमन्दोऽनलो लौल्पं न च स्याद्विरसं मुखम्|
|१२|
Adhikarana vAtodarasya lakShaNam (12-15) · Śloka 15
|
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੋਦਰੇ ਸ਼ੋਫਃ ਪਾਣਿਪਾਨ੍ਮੁਸ੍ਕਕੁਕ੍ਸਿਸੁ||੧੨||
ਕੁਕ੍ਸਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰਕਟੀਪਸ੍ਠਰੁਕ੍ ਪਰ੍ਵਭੇਦਨਮ੍|
ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਾਸੋਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋਧੋਗੁਰੁਤਾ ਮਲਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੧੩||
ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਤ੍ਵਗਾਦਿਤ੍ਵਮਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਲਾਸਵਤ੍|
ਸਤੋਦਭੇਦਮੁਦਰਂ ਤਨੁਕਸ੍ਣਸਿਰਾਤਤਮ੍||੧੪||
ਆਧ੍ਮਾਤਦਤਿਵਚ੍ਛਬ੍ਦਮਾਹਤਂ ਪ੍ਰਕਰੋਤਿ ਚ|
ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਰੁਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਚਰੇਤ੍ਸਰ੍ਵਤੋਗਤਿਃ||੧੫||
View original
|
तत्र वातोदरे शोफः पाणिपान्मुष्ककुक्षिषु||१२||
कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम्|
शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः||१३||
श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्वृद्धिह्लासवत्|
सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम्||१४||
आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च|
वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत्सर्वतोगतिः||१५||
Adhikarana pittodarasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
ਪਿਤ੍ਤੋਦਰੇ ਜ੍ਵਰੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਦਾਹਸ੍ਤਟ੍ ਕਟੁਕਾਸ੍ਯਤਾ|
ਭ੍ਰਮੋਤਿਸਾਰਃ ਪੀਤਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਗਾਦਾਵੁਦਰਂ ਹਰਿਤ੍||੧੬||
ਪੀਤਤਾਮ੍ਰਸਿਰਾਨਦ੍ਧਂ ਸਸ੍ਵੇਦਂ ਸੋਸ਼੍ਮ ਦਹ੍ਯਤੇ|
ਧੂਮਾਯਤਿ ਮਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਂ ਪ੍ਰਦੂਯਤੇ||੧੭||
View original
पित्तोदरे ज्वरो मूर्च्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता|
भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित्||१६||
पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोश्म दह्यते|
धूमायति मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते||१७||
Adhikarana kaphodarasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦਰੇਙ੍ਗਸਦਨਂ ਸ੍ਵਾਪਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਗੌਰਵਮ੍|
ਨਿਦ੍ਰੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਰੁਚਿਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਗਾਦਿਤਾ||੧੮||
ਉਦਰਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਰਾਜੀਤਤਂ ਮਹਤ੍|
ਚਿਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿ ਕਠਿਨਂ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਥਿਰਮ੍||੧੯||
View original
श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापः श्वयथुगौरवम्|
निद्रोत्क्लेशारुचिश्वासकासशुक्लत्वगादिता||१८||
उदरं स्तिमितं श्लक्ष्णं शुक्लराजीततं महत्|
चिराभिवृद्धि कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम्||१९||
Adhikarana sannipAtodarasya lakShaNam (20-22) · Śloka 22
ਅਧੁਨਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਰਂ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ - - - - ਤ੍ਰਿਦੋਸਕੋਪਨੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਦਤ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਰਜੋਮਲੈਃ|
ਗਰਦੂਸੀਵਿਸਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸਰਕ੍ਤਾਃ ਸਞ੍ਚਿਤਾ ਮਲਾਃ||੨੦||
ਕੋਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਃ ਸ਼ੋਸਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਾਨ੍ਵਿਤਮ੍|
ਕੁਰ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਮੁਦਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕਂ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍||੨੧||
ਬਾਧਤੇ ਤਚ੍ਚ ਸੁਤਰਾਂ ਸ਼ੀਤਵਾਤਾਭ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨੇ|
|੨੨|
View original
अधुना सन्निपातोदरं लक्षयितुमाह - - - - त्रिदोषकोपनैस्तैस्तैः स्त्रीदत्तैश्च रजोमलैः|
गरदूषीविषाद्यैश्च सरक्ताः सञ्चिता मलाः||२०||
कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोषमूर्च्छाभ्रमान्वितम्|
कुर्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम्||२१||
बाधते तच्च सुतरां शीतवाताभ्रदर्शने|
|२२|
Adhikarana plIhodarasya lakShaNam (22-26) · Śloka 26
ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾਦੀਨ੍ਯਧੁਨਾ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - |
ਅਤ੍ਯਾਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਯਾਨਯਾਨਾਦਿਚੇਸ੍ਟਿਤੈਃ||੨੨||
ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਕਰ੍ਮਾਧ੍ਵਵਮਨਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਸ਼ਨੈਃ|
ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਪ੍ਲੀਹਾਚ੍ਯੁਤਃ ਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ||੨੩||
ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਵਾ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵਿਵਦ੍ਧਂ ਤਂ ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਤ੍|
ਸੋਸ੍ਠੀਲੇਵਾਤਿਕਠਿਨਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਤਤਃ ਕੂਰ੍ਮਪਸ੍ਠਵਤ੍||੨੪||
ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਸ਼੍ਚ ਕੁਕ੍ਸਾਵੁਦਰਮਾਵਹੇਤ੍|
ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪਿਪਾਸਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰੈਃ||੨੫||
ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਛਰ੍ਦੀਭਿਰ੍ਦਾਹਮੋਹੈਸ਼੍ਚ ਸਂਯੁਤਮ੍|
ਅਰੁਣਾਭਂ ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਵਾ ਨੀਲਹਾਰਿਦ੍ਰਰਾਜਿਮਤ੍||੨੬||
View original
प्लीहोदरादीन्यधुना लक्षयति - - - - |
अत्याशितस्य सङ्क्षोभाद्यानयानादिचेष्टितैः||२२||
अतिव्यवायकर्माध्ववमनव्याधिकर्शनैः|
वामपार्श्वाश्रितः प्लीहाच्युतः स्थानाद्विवर्द्धते||२३||
शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्द्धयेत्|
सोऽष्ठीलेवातिकठिनः प्राक् ततः कूर्मपृष्ठवत्||२४||
क्रमेण वर्द्धमानश्च कुक्षावुदरमावहेत्|
श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानरुग्ज्वरैः||२५||
पाण्डुत्वमूर्च्छाछर्दीभिर्दाहमोहैश्च संयुतम्|
अरुणाभं विवर्णं वा नीलहारिद्रराजिमत्||२६||
Adhikarana plIhodare doShAnubandhaH (27) · Śloka 27
ਉਦਾਵਰ੍ਤਰੁਜਾਨਾਹੈਰ੍ਮੋਹਤਡ੍ਦਹਨਜ੍ਵਰੈਃ|
ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਕਾਠਿਨ੍ਯੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਮਲਾਨ੍ ਕ੍ਰਮਾਤ੍||੨੭||
View original
उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः|
गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात्||२७||
Adhikarana yakRududarasya lakShaNam (28) · Śloka 28
ਅਥ ਯਕਲ੍ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਪ੍ਲੀਹਵਦ੍ਦਕ੍ਸਿਣਾਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਕਦਪਿ ਚ੍ਯੁਤਮ੍|
|੨੮|
View original
अथ यकृल्लक्षयति - - - - प्लीहवद्दक्षिणात्पार्श्वात् कुर्याद्यकृदपि च्युतम्|
|२८|
Adhikarana baddhodarasya lakShaNam (28-32) · Śloka 32
ਅਥ ਬਦ੍ਧੋਦਰਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - |
ਪਕ੍ਸ੍ਮਵਾਲੈਃ ਸਹਾਨ੍ਨੇਨ ਭੁਕ੍ਤੈਰ੍ਬਦ੍ਧਾਯਨੇ ਗੁਦੇ||੨੮||
ਦੁਰ੍ਨਾਮਭਿਰੁਦਾਵਤੈਰਨ੍ਯੈਰ੍ਵਾਨ੍ਤ੍ਰੋਪਲੋਪਿਭਿਃ|
ਵਰ੍ਚਃਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਕਰੋਤਿ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ||੨੯||
ਅਪਾਨੋ ਜਠਰਂ ਤੇਨ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦਾਹਜ੍ਵਰਤਟ੍ਕ੍ਸਵਾਃ|
ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸੋਰੁਸਦਨਂ ਸ਼ਿਰੋਹਨ੍ਨਾਭਿਪਾਯੁਰੁਕ੍||੩੦||
ਮਲਸਙ੍ਗੋਰੁਚਿਸ਼੍ਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰੁਦਰਂ ਮੂਢਮਾਰੁਤਮ੍|
ਸ੍ਥਿਰਂ ਨੀਲਾਰੁਣਸਿਰਾਰਾਜਿਨਦ੍ਧਮਰਾਜਿ ਵਾ||੩੧||
ਨਾਭੇਰੁਪਰਿ ਚ ਪ੍ਰਾਯੋ ਗੋਪੁਚ੍ਛਾਕਤਿ ਜਾਯਤੇ|
|੩੨|
View original
अथ बद्धोदरं लक्षयति - - - - |
पक्ष्मवालैः सहान्नेन भुक्तैर्बद्धायने गुदे||२८||
दुर्नामभिरुदावतैरन्यैर्वाऽन्त्रोपलोपिभिः|
वर्चःपित्तकफान् रुद्ध्वा करोति कुपितोऽनिलः||२९||
अपानो जठरं तेन स्युर्दाहज्वरतृट्क्षवाः|
कासश्वासोरुसदनं शिरोहृन्नाभिपायुरुक्||३०||
मलसङ्गोऽरुचिश्च्छर्दिरुदरं मूढमारुतम्|
स्थिरं नीलारुणसिराराजिनद्धमराजि वा||३१||
नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते|
|३२|
Adhikarana chidrodarasya lakShaNam (32-36) · Śloka 36
ਅਧੁਨਾ ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - |
ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਸ਼ਲ੍ਯੈਃ ਸਾਨ੍ਨੈਸ਼੍ਚਦ੍ਭੁਕ੍ਤੈਰਤ੍ਯਸ਼ਨੇਨ ਵਾ||੩੨||
ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਪਚ੍ਯਤੇ ਵਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਰਵਨ੍ਬਹਿਃ|
ਆਮ ਏਵ ਗੁਦਾਦੇਤਿ ਤਤੋਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਸਵਿਡ੍ਰਸਃ||੩੩||
ਤੁਲ੍ਯਃ ਕੁਣਪਗਨ੍ਧੇਨ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਪੀਤਲੋਹਿਤਃ|
ਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚਾਪੂਰ੍ਯ ਜਠਰਂ ਜਠਰਂ ਘੋਰਮਾਵਹੇਤ੍||੩੪||
ਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਤ੍ਤਦਧੋ ਨਾਭੇਰਾਸ਼ੁ ਚੈਤਿ ਜਲਾਤ੍ਮਤਾਮ੍|
ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤਦੋਸਰੂਪਂ ਚ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਤਡ੍ਭ੍ਰਮੈਃ||੩੫||
ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਮਿਦਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵੀਤਿ ਚਾਪਰੇ|
|੩੬|
View original
अधुना छिद्रोदरं लक्षयति - - - - |
अस्थ्यादिशल्यैः सान्नैश्चद्भुक्तैरत्यशनेन वा||३२||
भिद्यते पच्यते वाऽन्त्रं तच्छिद्रैश्च स्रवन्बहिः|
आम एव गुदादेति ततोऽल्पाल्पं सविड्रसः||३३||
तुल्यः कुणपगन्धेन पिच्छिलः पीतलोहितः|
शेषश्चापूर्य जठरं जठरं घोरमावहेत्||३४||
वर्द्धयेत्तदधो नाभेराशु चैति जलात्मताम्|
उद्रिक्तदोषरूपं च व्याप्तं च श्वासतृड्भ्रमैः||३५||
छिद्रोदरमिदं प्राहुः परिस्रावीति चापरे|
|३६|
Adhikarana udakodarasya lakShaNam (36-40) · Śloka 40
ਅਥੋਦਕੋਦਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਾਹ - - - - |
ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਦੇਃ ਸਹਸਾਮਾਮ੍ਬੁਪਾਯਿਨਃ||੩੬||
ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਨ੍ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਃ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯਾਤਿਕਸ਼ਸ੍ਯ ਵਾ|
ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾਮ੍ਬੁਮਾਰ੍ਗਾਨਨਿਲਃ ਕਫਸ਼੍ਚ ਜਲਮੂਰ੍ਛਿਤਃ||੩੭||
ਵਰ੍ਧਯੇਤਾਂ ਤਦੇਵਾਮ੍ਬੁ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਾਦੁਦਰਾਸ਼੍ਰਿਤੌ|
ਤਤਃ ਸ੍ਯਾਦੁਦਰਂ ਤਸ੍ਣਾਗੁਦਸ੍ਰੁਤਿਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਮ੍||੩੮||
ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਰੁਚਿਯੁਤਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਸਿਰਾਤਤਮ੍|
ਤੋਯਪੂਰ੍ਣਦਤਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਕ੍ਸੋਭਵੇਪਥੁ||੩੯||
ਦਕੋਦਰਂ ਮਹਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਥਿਰਮਾਵਤ੍ਤਨਾਭਿ ਤਤ੍|
|੪੦|
View original
अथोदकोदरदर्शनार्थमाह - - - - |
प्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसाऽऽमाम्बुपायिनः||३६||
अत्यम्बुपानान्मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य वा|
रुद्ध्वाऽम्बुमार्गाननिलः कफश्च जलमूर्छितः||३७||
वर्धयेतां तदेवाम्बु तत्स्थानादुदराश्रितौ|
ततः स्यादुदरं तृष्णागुदस्रुतिरुजान्वितम्||३८||
कासश्वासारुचियुतं नानावर्णसिराततम्|
तोयपूर्णदृतिस्पर्शशब्दप्रक्षोभवेपथु||३९||
दकोदरं महत्स्निग्धं स्थिरमावृत्तनाभि तत्|
|४०|
Adhikarana upekShayA sarveShUdareShu jalasaMbhave saMprAptirlakShaNaM ca (40-44) · Śloka 44
ਅਧੁਨਾ ਜਠਰੇਪ੍ਯਵਸਾਨੇ ਯਥਾ ਜਲਸਮ੍ਭਵਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾਹ - - - - |
ਉਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਤਸ਼੍ਚ੍ਯੁਤਾਃ||੪੦||
ਪਾਕਾਦ੍ਦ੍ਰਵਾ ਦ੍ਰਵੀਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖਾਨ੍ਯਪਿ|
ਸ੍ਵਦੇਸ਼੍ਚ ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਵਿਹਤਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਾਸ੍ਥਿਤਃ||੪੧||
ਤਦੇਵੋਦਕਮਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯ ਪਿਚ੍ਛਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਭਵੇਤ੍|
ਗੁਰੂਦਰਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਵਤ੍ਤਮਾਹਤਂ ਚ ਨ ਸ਼ਬ੍ਦਵਤ੍||੪੨||
ਮਦੁ ਵ੍ਯਪੇਤਰਾਜੀਕਂ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਚ ਸਰ੍ਪਤਿ|
ਤਦਨੂਦਕਜਨ੍ਮਾਸ੍ਮਿਨ੍ਕੁਕ੍ਸਿਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤਤੋਧਿਕਮ੍||੪੩||
ਸਿਰਾਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਮੁਦਕਜਠਰੋਕ੍ਤਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਮ੍|
|੪੪|
View original
अधुना जठरेऽप्यवसाने यथा जलसम्भवः स्यात्तथाऽऽह - - - - |
उपेक्षया च सर्वेषु दोषाः स्वस्थानतश्च्युताः||४०||
पाकाद्द्रवा द्रवीकुर्युः सन्धिस्रोतोमुखान्यपि|
स्वदेश्च बाह्यस्रोतःसु विहतस्तिर्यगास्थितः||४१||
तदेवोदकमाप्याय्य पिच्छां कुर्यात्तदा भवेत्|
गुरूदरं स्थिरं वृत्तमाहतं च न शब्दवत्||४२||
मृदु व्यपेतराजीकं नाभ्यां स्पृष्टं च सर्पति|
तदनूदकजन्मास्मिन्कुक्षिवृद्धिस्ततोऽधिकम्||४३||
सिरान्तर्धानमुदकजठरोक्तं च लक्षणम्|
|४४|
Adhikarana udarANAM kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (44-45) · Śloka 45
ਇਦਾਨੀਮੁਦਰਾਣਾਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਭਾਵਾਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇ ਵੇਦਯਤਿ - - - - |
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਪ੍ਲੀਹਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਕੋਦਰਮ੍||੪੪||
ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍ ਪਕ੍ਸਾਤ੍ਪਰਂ ਪ੍ਰਾਯੋਪਰੇ ਹਤਃ|
ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਜਾਤਸਲਿਲਂ ਰਿਸ੍ਟੋਕ੍ਤੋਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ਵਿਤਮ੍||੪੫||
View original
इदानीमुदराणां सुखसाध्यत्वाभावात् कृच्छ्रसाध्यासाध्यत्वे वेदयति - - - - |
वातपित्तकफप्लीहसन्निपातोदकोदरम्||४४||
कृच्छ्रं यथोत्तरम् पक्षात्परं प्रायोऽपरे हतः|
सर्वं च जातसलिलं रिष्टोक्तोपद्रवान्वितम्||४५||
Adhikarana udarasya yatnasAdhyatvam (12) · Śloka 12
ਜਨ੍ਮਨੈਵੋਦਰਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਂ ਮਤਮ੍|
ਬਲਿਨਸ੍ਤਦਜਾਤਾਮ੍ਬੁ ਯਤ੍ਨਸਾਧ੍ਯਂ ਨਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍||੪੬||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਉਦਰਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੨||
View original
जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम्|
बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम्||४६||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने उदरनिदानं नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||