Adhikarana apasmArapratiShedhAdhyAyaH||7|| (2-3) · Śloka 3
athātō'pasmārapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| )|3|
अथातोऽपस्मारप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| )|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmArasya svarupamapasmArasya nidAnam apasmArasya samprAptiH apasmArasya sAmAnyaM lakShaNam (1-5) · Śloka 5
smr̥tyapāyō hyapōsmāraḥ sa dhīsattvābhisaṁplavāt| jāyatē'bhihatē cittē cintāśōkabhayādibhiḥ||1|| unmādavatprakupitaiścittadēhagatairmalaiḥ| hatē sattvē hr̥di vyāptē saṁjñāvāhiṣu khēṣu ca||2|| tamō viśan mūḍhamatirbībhatsāḥ kurutē kriyāḥ| dantān khādan vaman phēnaṁ hastau pādau ca vikṣipan||3|| paśyannasanti rūpāṇi praskhalan patati kṣitau| vijihyakṣibhruvō dōṣavēgē'tītē vibudhyatē||4|| kālāntarēṇa sa punaścaivamēva vicēṣṭatē| |5|
स्मृत्यपायो ह्यपोस्मारः स धीसत्त्वाभिसंप्लवात्| जायतेऽभिहते चित्ते चिन्ताशोकभयादिभिः||१|| उन्मादवत्प्रकुपितैश्चित्तदेहगतैर्मलैः| हते सत्त्वे हृदि व्याप्ते संज्ञावाहिषु खेषु च||२|| तमो विशन् मूढमतिर्बीभत्साः कुरुते क्रियाः| दन्तान् खादन् वमन् फेनं हस्तौ पादौ च विक्षिपन्||३|| पश्यन्नसन्ति रूपाणि प्रस्खलन् पतति क्षितौ| विजिह्यक्षिभ्रुवो दोषवेगेऽतीते विबुध्यते||४|| कालान्तरेण स पुनश्चैवमेव विचेष्टते| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmArasya caturvidhatvam (5) · Śloka 5
| apasmāraścaturbhēdō vātādyairnicayēna ca||5||
| अपस्मारश्चतुर्भेदो वाताद्यैर्निचयेन च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmArasya pUrvarUpam (6-8) · Śloka 8
rūpamutpatsyamānē'smin hr̥tkampaḥ śūnyatā bhramaḥ| tamasō darśanaṁ dhyānaṁ bhrūvyudāsō'kṣivaikr̥tam||6|| aśabdaśravaṇaṁ svēdō lālāsiṅghāṇakasrutiḥ| avipākō'rucirmūrcchā kukṣyāṭōpō balakṣayaḥ||7|| nidrānāśō'ṅgamardastr̥ṭ svapnē gānaṁ sanartanam| pānaṁ tailasya madyasya tayōrēva ca mēhanam||8||
रूपमुत्पत्स्यमानेऽस्मिन् हृत्कम्पः शून्यता भ्रमः| तमसो दर्शनं ध्यानं भ्रूव्युदासोऽक्षिवैकृतम्||६|| अशब्दश्रवणं स्वेदो लालासिङ्घाणकस्रुतिः| अविपाकोऽरुचिर्मूर्च्छा कुक्ष्याटोपो बलक्षयः||७|| निद्रानाशोऽङ्गमर्दस्तृट् स्वप्ने गानं सनर्तनम्| पानं तैलस्य मद्यस्य तयोरेव च मेहनम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 1 vAtajasya lakShaNam (9-12) · Śloka 12
tatra vātātsphuratsakthiḥ prapataṁśca muhurmuhuḥ| apasmarati saṁjñāṁ ca labhatē visvaraṁ rudan||9|| utpiṇḍitākṣaḥ śvasiti phēnaṁ vamati kampatē| āvidhyati śirōdantān daśatyādhmātakandharaḥ||10|| paritō vikṣipatyaṅgaṁ viṣamaṁ vinatāṅguliḥ| rūkṣśyāvāruṇākṣitvaṅnakhāsyaḥ kr̥ṣṇamīkṣatē||11|| capalaṁ paruṣaṁ rūpaṁ virūpaṁ vikr̥tānanam| |12|
तत्र वातात्स्फुरत्सक्थिः प्रपतंश्च मुहुर्मुहुः| अपस्मरति संज्ञां च लभते विस्वरं रुदन्||९|| उत्पिण्डिताक्षः श्वसिति फेनं वमति कम्पते| आविध्यति शिरोदन्तान् दशत्याध्मातकन्धरः||१०|| परितो विक्षिपत्यङ्गं विषमं विनताङ्गुलिः| रूक्ष्श्यावारुणाक्षित्वङ्नखास्यः कृष्णमीक्षते||११|| चपलं परुषं रूपं विरूपं विकृताननम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 pittajasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13
| apasmarati pittēna muhuḥ saṁjñā ca vindati||12|| pītaphēnākṣivaktratvagāspālayati mēdinīm| bhairavādīptaruṣitarūpadarśī tr̥ṣānvitaḥ||13||
| अपस्मरति पित्तेन मुहुः संज्ञा च विन्दति||१२|| पीतफेनाक्षिवक्त्रत्वगास्पालयति मेदिनीम्| भैरवादीप्तरुषितरूपदर्शी तृषान्वितः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 kaphajasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15
kaphāccirēṇa grahaṇaṁ cirēṇaiva vibōdhanam| cēṣṭā'lpā bhūyasī lālā śuklanētranakhāsyatā||14|| śuklābharūpadarśitvaṁ| |15|
कफाच्चिरेण ग्रहणं चिरेणैव विबोधनम्| चेष्टाऽल्पा भूयसी लाला शुक्लनेत्रनखास्यता||१४|| शुक्लाभरूपदर्शित्वं| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 tridoShajasya lakShaNam (15) · Śloka 15
sarvaliṅgaṁ tu varjayēt| |15|
सर्वलिङ्गं तु वर्जयेत्| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhIcittahratkhAnAM prabodhanam (15-16) · Śloka 16
| athā''vr̥tānāṁ dhīcittahr̥tkhānāṁ prākprabōdhanam||15|| tīkṣṇaiḥ kuryādiapasmārē karmabhirvamanādibhiḥ| |16|
| अथाऽऽवृतानां धीचित्तहृत्खानां प्राक्प्रबोधनम्||१५|| तीक्ष्णैः कुर्यादिअपस्मारे कर्मभिर्वमनादिभिः| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdijAnAM shodhanam (16-17) · Śloka 17
| vātikaṁ bastibhūyiṣṭhaiḥ, paittaṁ prāyō virēcanaiḥ||16|| ślaiṣmikaṁ vamanaprāyairapasmāramupācarēt| |17|
| वातिकं बस्तिभूयिष्ठैः, पैत्तं प्रायो विरेचनैः||१६|| श्लैष्मिकं वमनप्रायैरपस्मारमुपाचरेत्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmAraharAH shamanayogAH (17-18) · Śloka 18
| sarvataḥ suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca||17|| apasmāravimōkṣārthaṁ yōgān saṁśamanān śr̥ṇu| |18|
| सर्वतः सुविशुद्धस्य सम्यगाश्वासितस्य च||१७|| अपस्मारविमोक्षार्थं योगान् संशमनान् शृणु| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmAraharAH gomayasvarasAdighRutam (18-19) · Śloka 19
tānēvāha | gōmayasvarasakṣīradadhimūtraiḥ śr̥taṁ haviḥ||18|| apasmārajvarōnmādakāmalāntakaraṁ pibēt| |19|
तानेवाह | गोमयस्वरसक्षीरदधिमूत्रैः शृतं हविः||१८|| अपस्मारज्वरोन्मादकामलान्तकरं पिबेत्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmAraharAH mahat pa~jcagavyaM ghRutam (19-24) · Śloka 24
| dvipañcamūlatriphalādviniśākuṭajatvacaḥ||19|| saptaparṇamapāmārgaṁ nīlinīṁ kaṭurōhiṇīm| śamyākapuṣkarajaṭāphalgumūladurālabhāḥ||20|| dvipalāḥ saliladrōṇē paktvā pādāvaśēṣitē| bhārgīpāṭhāḍhakīkumbhanikumbhavyōṣarōhiṣaiḥ||21|| mūrvābhūtīkabhūnimbaśrēyasīsārivādvayaiḥ| madayantyagniniculairakṣāṁśaiḥ sarpiṣaḥ pacēt||22|| prasthaṁ tadvad dravaiḥ pūrvaiḥ pañcaganyamidaṁ mahat| jvarāpasmārajaṭharabhagandaraharaṁ param||23|| śōphārśaḥkāmalāpāṇḍugulmakāsagrahāpaham| |24|
| द्विपञ्चमूलत्रिफलाद्विनिशाकुटजत्वचः||१९|| सप्तपर्णमपामार्गं नीलिनीं कटुरोहिणीम्| शम्याकपुष्करजटाफल्गुमूलदुरालभाः||२०|| द्विपलाः सलिलद्रोणे पक्त्वा पादावशेषिते| भार्गीपाठाढकीकुम्भनिकुम्भव्योषरोहिषैः||२१|| मूर्वाभूतीकभूनिम्बश्रेयसीसारिवाद्वयैः| मदयन्त्यग्निनिचुलैरक्षांशैः सर्पिषः पचेत्||२२|| प्रस्थं तद्वद् द्रवैः पूर्वैः पञ्चगन्यमिदं महत्| ज्वरापस्मारजठरभगन्दरहरं परम्||२३|| शोफार्शःकामलापाण्डुगुल्मकासग्रहापहम्| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmAraharAH brAhyAdighRutam (24-25) · Śloka 25
| brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpīśr̥taṁ ghr̥tam||24|| purāṇaṁ mēdhyamunmādālakṣmyapasmārapāōmajit| |25|
| ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीशृतं घृतम्||२४|| पुराणं मेध्यमुन्मादालक्ष्म्यपस्मारपाओमजित्| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmAraharAH siddhaM tailaghRutam (25-26) · Śloka 26
| tailaprasthaṁ ghr̥taprasthaṁ jīvanīyaiḥ palōnmitaiḥ||25|| kṣīradrōṇē pacētsiddhamapasmāravimōkṣaṇam| |26|
| तैलप्रस्थं घृतप्रस्थं जीवनीयैः पलोन्मितैः||२५|| क्षीरद्रोणे पचेत्सिद्धमपस्मारविमोक्षणम्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtapittApasmAraharaM kShIrAdighRutam (26-27) · Śloka 27
| kaṁsē kṣīrēkṣurasayōḥ kāśmaryē'ṣṭaguṇē rasē||26|| kāRṣikairjīvanīyaiśca sarpiḥprasthaṁ vipācayēt| vātapittōdbhavaṁ kṣipramapasmāraṁ nihanti tat||27||
| कंसे क्षीरेक्षुरसयोः काश्मर्येऽष्टगुणे रसे||२६|| काऱ्षिकैर्जीवनीयैश्च सर्पिःप्रस्थं विपाचयेत्| वातपित्तोद्भवं क्षिप्रमपस्मारं निहन्ति तत्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtapittApasmAraharaM kAshAdikShIram (28) · Śloka 28
tadvat kāśavidārīkṣukuśakvāthaśr̥taṁ payaḥ| |28|
तद्वत् काशविदारीक्षुकुशक्वाथशृतं पयः| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmAraharaM kUShmANDAdighRutam (28-29) · Śloka 29
| kūṣmāṇḍasvarasē sarpiraṣṭādaśaguṇē śr̥tam||28|| yaṣṭīkalkamapasmāraharaṁ dhīvāksvarapradam| |29|
| कूष्माण्डस्वरसे सर्पिरष्टादशगुणे शृतम्||२८|| यष्टीकल्कमपस्मारहरं धीवाक्स्वरप्रदम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmAraharaM kapilagavAdinAM pittaM nasyam (29-30) · Śloka 30
| kapilānāṁ gavāṁ pittaṁ nāvanē paramaṁ hitam||29|| śvaśr̥gālabiḍālānaṁ siṁhādīnāṁ ca pūjitam| |30|
| कपिलानां गवां पित्तं नावने परमं हितम्||२९|| श्वशृगालबिडालानं सिंहादीनां च पूजितम्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmAraharaM godhAditailaM nasyam (30-31) · Śloka 31
| gōdhānakulanāgānāṁ pr̥ṣatarkṣagavamapi||30|| pittēṣu sādhitaṁ tailaṁ nasyē'bhyaṅgē ca śasyatē| |31|
| गोधानकुलनागानां पृषतर्क्षगवमपि||३०|| पित्तेषु साधितं तैलं नस्येऽभ्यङ्गे च शस्यते| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmAraharaM triphalAditailaM nasyam (31-32) · Śloka 32
| triphalābyōṣapītadruyavakṣāraphaṇijjakaiḥ||31|| śryāhvāpāmārgakārañjabījaistailaṁ vipācitam| bastamūtrē hitaṁ nasyaṁ cūrṇaṁ vā dhmāpayēdbhiṣak||32||
| त्रिफलाब्योषपीतद्रुयवक्षारफणिज्जकैः||३१|| श्र्याह्वापामार्गकारञ्जबीजैस्तैलं विपाचितम्| बस्तमूत्रे हितं नस्यं चूर्णं वा ध्मापयेद्भिषक्||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmAraharaM nakulAdituNDAdinA dhUpaH (33) · Śloka 33
nakulōlūkamārjāragr̥dhrakīṭāhikākajaiḥ| tuṇḍaiḥ pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpamasya prayōjayēt||33||
नकुलोलूकमार्जारगृध्रकीटाहिकाकजैः| तुण्डैः पक्षैः पुरीषैश्च धूपमस्य प्रयोजयेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmAraharaM tailalashunAdishIlanam (34) · Śloka 34
śīlayēttailalaśunaṁ payasa vā śatāvarīm| brāhmīrasaṁ kuṣṭharasaṁ vacāṁ vā madhusaṁyutām||34||
शीलयेत्तैललशुनं पयस वा शतावरीम्| ब्राह्मीरसं कुष्ठरसं वचां वा मधुसंयुताम्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dushcikitsyasya rasAyanAni apasmArArtasyAgnitoyAdeH rakShaNam (35-36) · Śloka 36
samaṁ kruddhairapasmārō dōṣaiḥ śārīramānasaiḥ| yajjāyatē yataścaiṣa mahāmarmasamāśrayaḥ||35|| tasmādrasāyanairēnaṁ duścikitsyamupācarēn| tadārtaṁ cāgnitōyādērviṣamātpālayētsadā||36||
समं क्रुद्धैरपस्मारो दोषैः शारीरमानसैः| यज्जायते यतश्चैष महामर्मसमाश्रयः||३५|| तस्माद्रसायनैरेनं दुश्चिकित्स्यमुपाचरेन्| तदार्तं चाग्नितोयादेर्विषमात्पालयेत्सदा||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tvamitthaM kRutamiti na brUyAt iShTairviShayairmanobRuMhaNam (37-7) · Śloka 7
muktaṁ manō vikārēṇa tvamitthaṁ kr̥tavāniti| na brūyādviṣayairiṣṭaiḥ kliṣṭaṁ cētō'sya br̥ṁhayēt||37|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttara- sthānē'pasmārapratiṣēdhō nāma saptamō'dhyāyaḥ||7||
मुक्तं मनो विकारेण त्वमित्थं कृतवानिति| न ब्रूयाद्विषयैरिष्टैः क्लिष्टं चेतोऽस्य बृंहयेत्||३७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थानेऽपस्मारप्रतिषेधो नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon