27. bhaṅgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bha~ggapratiShedhAdhyAyaH asthibha~ggo dvidhA sandhibha~ggasya lakShaNam asandibh~ggasya lakShaNam (2-4) · Śloka 4

ಅಥಾತೋ ಭಙ್ಗಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨|| ) ಪಾತಘಾತಾದಿಭಿರ್ದ್ವೇಧಾ ಭಙ್ಗೋಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಸನ್ಧ್ಯಸನ್ಧಿತಃ| ಪ್ರಸಾರಣಾಕುಞ್ಚನಯೋರಶಕ್ತಿಃ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತತಾ||೧|| ಇತರಸ್ಮಿನ್ ಭೃಶಂ ಶೋಫಃ ಸರ್ವವಸ್ಥಾಸ್ವತಿವ್ಯಥಾ| ಅಶಕ್ತಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತೇಽಲ್ಪೇಽಪಿ ಪೀಡ್ಯಮಾನೇ ಸಶಬ್ದತಾ||೨|| ಸಮಾಸಾದಿತಿ ಭಙ್ಗಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ, ಬಹುಧಾ ತು ತತ್| ಭಿದ್ಯತೇ ಭಙ್ಗಭೇದೇನ ತಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯ ಸಾಧನಮ್||೩|| ಯಥಾ ಸ್ಯಾದುಪಯೋಗಾಯ ತಥಾ ತದುಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ| |೪|

Adhikarana asthibha~ggasya duHsAdhyatvam (4-7) · Śloka 7

| ಪ್ರಜ್ಯಾಣುದಾರಿ ಯತ್ತ್ವಸ್ಥಿ ಸ್ಪರ್ಶೇ ಶಬ್ದಂ ಕರೋತಿ ಯತ್||೪|| ಯತ್ರಾಸ್ಥಿಲೇಶಃ ಪ್ರವಿಶೇನ್ಮಧ್ಯಮಸ್ಥ್ನೋ ವಿದಾರಿತಃ| ಭಗ್ನಂ ಯಚ್ಚಾಭಿಘಾತೇನ ಕಿಞ್ಚಿದೇವಾವಶೇಷಿತಮ್||೫|| ಉನ್ನಮ್ಯಮಾನಂ ಕ್ಷತವದ್ಯಚ್ಚ ಮಜ್ಜನಿ ಮಜ್ಜತಿ| ತದ್ದುಃಸಾಧ್ಯಂ ಕೃಶಾಶಕ್ತವಾತಲಾಲ್ಪಾಶಿನಾಮಪಿ||೬|| ಭಿನ್ನಂ ಕಪಾಲಂ ಯತ್ ಕಟ್ಯಾಂ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಚ್ಯುತಂ ಚ ಯತ್| ಜಘನಂ ಪ್ರತಿ ಪಿಷ್ಟಂ ಚ ಭಗ್ನಂ ಯತ್ತದ್ವಿವರ್ಜಯೇತ್||೭||

Adhikarana asthibha~ggasya asAdhyatvam (8-11) · Śloka 11

ಅಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಕಪಾಲಂ ಚ ಲಲಾಟಂ ಚೂರ್ಣಿತಮ್ ತಥಾ| ಯಚ್ಚ ಭಗ್ನಂ ಭವೇಚ್ಛಙ್ಖಶಿರಃಪೃಷ್ಠಸ್ತನಾನ್ತರೇ||೮|| ಸಮ್ಯಗ್ಯಮಿತಮಪ್ಯಸ್ಥಿ ದುರ್ನ್ಯಾಸಾದ್ದುರ್ನಿಬನ್ಧನಾತ್| ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾದಪಿ ಯದ್ಗಚ್ಛೇದ್ವಿಕ್ರಿಯಾಂ ತದ್ವಿವರ್ಜಯೇತ್||೯|| ಆದಿತೋ ಯಚ್ಚ ದುರ್ಜಾತಮಸ್ಥಿಸನ್ಧಿರಥಾಪಿ ವಾ| ತರುಣಾಸ್ಥೀನಿ ಭುಜ್ಯನ್ತೇ, ಭಜ್ಯನ್ತೇ ನಲಕಾನಿ ತು||೧೦|| ಕಪಾಲಾನಿ ವಿಭಿದ್ಯನ್ತೇ, ಸ್ಫುಟನ್ತ್ಯನ್ಯಾನಿ ಭೂಯಸಾ| |೧೧|

Adhikarana avanatAdyasnthaH unnamanA dinAsamyak saMsthApya paTTairveShTayitvA kadambAdijairvalkalAdibhiH kushAhvathaiH samaM bandhaM kuryAt (11-16) · Śloka 16

| ಅಥಾವನತಮುನ್ನಮ್ಯಮುನ್ನತಂ ಚಾವಪೀಡಯೇತ್||೧೧|| ಆಚ್ಛೇದತಿಕ್ಷಿಪ್ತಮಧೋಗತಂ ಚೋಪರಿ ವರ್ತಯೇತ್| ಆಞ್ಛನೋತ್ಪೀಡನೋನ್ನಾಮಚರ್ಮಸಙ್ಕ್ಷೇಪಬನ್ಧನೈಃ||೧೨|| ಸನ್ಧೀನ್ ಶರೀರಗಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಚಲಾನಪ್ಯಚಲಾನಪಿ| ಇತ್ಯೇತೈಃ ಸ್ಥಾಪನೋಪಾಯೈಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ ನಿಶ್ಚಲಮ್||೧೩|| ಪಟ್ಟೈಃ ಪ್ರಭೂತಸರ್ಪಿರ್ಭಿರ್ವೇಷ್ಟಯಿತ್ವಾ ಸುಖೈಸ್ತತಃ| ಕದಮ್ಬೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಸರ್ಜಾರ್ಜುನಪಲಾಶಜೈಃ||೧೪|| ವಂಶೋದ್ಭವೈರ್ವಾ ಪೃಥುಭಿಸ್ತನುಭಿಃ ಸುನಿವೇಶಿತೈಃ| ಸುಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೈಃ ಸಪ್ರತಿಸ್ತಮ್ಭೈರ್ವಲ್ಕಲೈಃ ಶಕಲೈರಪಿ||೧೫|| ಕುಶಾಹ್ವಯೈಃ ಸಮಂ ಬನ್ಧಂ ಪಟ್ಟಸ್ಯೋಪರಿ ಯೋಜಯೇತ್| |೧೬|

Adhikarana shithilabandhena sandherastairyam atigADhabandhena sandherashthairyam (16-17) · Śloka 17

| ಶಿಥಿಲೇನ ಹಿ ಬನ್ಧೇನ ಸನ್ಧಿಸ್ಥೈರ್ಯಂ ನ ಜಾಯತೇ||೧೬|| ಗಾಢೇನಾತಿ ರುಜಾದಾಹಪಾಕಶ್ವಯಥುಸಮ್ಭವಃ| |೧೭|

Adhikarana gharmAdau tryahAdinA bandhamokShaNam (17-18) · Śloka 18

| ತ್ರ್ಯಹಾತ್ತ್ರ್ಯಹಾದೃತೌ ಘರ್ಮೇ ಸಪ್ತಾಹಾನ್ಮೋಕ್ಷಯೇದ್ಧಿಮೇ||೧೭|| ಸಾಧಾರಣೇ ತು ಪಞ್ಚಹಾದ್ ಭಙ್ಗದೋಷವಶೇನ ವಾ| |೧೮|

Adhikarana tato nyagrodhAdikaShAyAdinA secanam (18-20) · Śloka 20

| ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಕಷಾಯೇಣ ತತಃ ಶೀತೇನ ಸೇಚಯೇತ್||೧೮|| ತಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಪಕ್ವೇನ ಪಯಸಾ ತು ಸವೇದನಮ್| ಸುಖೋಷ್ಣಂ ವಾಽವಚಾರ್ಯಂ ಸ್ಯಾಚ್ಚಕ್ರತೈಲಂ ವಿಜಾನತಾ||೧೯|| ವಿಭಜ್ಯ ದೇಶಂ ಕಾಲಂ ಚ ವಾತಘ್ನೌಷಧಸಂಯುತಮ್| |೨೦|

Adhikarana tato bhRushashItalAH sekalepAH (20) · Śloka 20

| ಪ್ರತತಂ ಸೇಕಲೇಪಾಂಶ್ಚ ವಿದಧ್ಯಾತ್ ಭೃಶಶೀತಲಾನ್||೨೦||

Adhikarana bhanganarasya gRuShTikShirAdipAnam (21) · Śloka 21

ಗೃಷ್ಟಿಕ್ಷೀರಂ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಂ ಮಧುರೌಷಧಸಾಧಿತಮ್| ಪ್ರಾತಃ ಪ್ರಾತಃ ಪಿಬೇದ್ಭಗ್ನಃ ಶೀತಲಂ ಲಾಕ್ಷಯಾ ಯುತಮ್||೨೧||

Adhikarana savraNe bhnge kaShAyaIH pratisAraNam (22) · Śloka 22

ಸವ್ರಣಸ್ಯ ತು ಭಗ್ನಸ್ಯ ವ್ರಣೋ ಮಧುಘೃತೋತ್ತರೈಃ| ಕಷಾಯೈಃ ಪ್ರತಿಸಾರ್ಯೋಽಥ ಶೇಷೋ ಭಙ್ಗೋದಿತಃ ಕ್ರಮಃ||೨೨||

Adhikarana lambAnAM vra0NamAMsAnAM sandhAnam (23) · Śloka 23

ಲಮ್ಬಾನಿ ವ್ರಣಮಾಂಸಾನಿ ಪ್ರಲಿಪ್ಯ ಮಧುಸರ್ಪಿಷಾ| ಸನ್ಧಧೀತ ವ್ರಣಾನ್ ವೈದ್ಯೋ ಬನ್ಧನೈಶ್ಚೋಪ೦ಪಾದಯೇತ್||೨೩||

Adhikarana susthite vraNe phalinyAdirava cUrNanam (24-25) · Śloka 25

ತಾನ್ ಸಮಾನ್ ಸುಸ್ಥಿತಾಞ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಫಲಿನೀರೋಧ್ರಕಟ್ಫಲೈಃ| ಸಮಙ್ಗಾಧಾತಕೀಯುಕ್ತೈಶ್ಚೂರ್ಣಿತೈರವಚೂರ್ಣಯೇತ್||೨೪|| ಧಾತಕೀರೋಧ್ರಚೂರ್ಣೈರ್ವಾ, ರೋಹನ್ತ್ಯಾಶು ತಥಾ ವ್ರಣಾಃ| ಇತಿ ಭಙ್ಗ ಉಪಕ್ರಾನ್ತಃ|೨೫|

Adhikarana vraNAnAM sAdhyAsAdhyatvam (25-26) · Śloka 26

| ಸ್ಥಿರಧಾತೋಃ ಋತೌ ಹಿಮೇ||೨೫|| ಮಾಂಸಲಸ್ಯಾಲ್ಪದೋಷಸ್ಯ ಸುಸಾಧ್ಯೋ, ದಾರುಣೋಽನ್ಯಥಾ| |೨೬|

Adhikarana sandhishairyaMkAlaH (26-27) · Śloka 27

| ಪೂರ್ವಮಧ್ಯಾನ್ತವಯಸಾಮೇಕದ್ವಿತ್ರಿಗುಣೈಃ ಕ್ರಮಾತ್||೨೬|| ಮಾಸೈಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಭವೇತ್ಸನ್ಧೇರ್ಯಥೋಕ್ತಂ ಭಜತಾಂ ವಿಧಿಮ್| |೨೭|

Adhikarana kaThcAdibhangAnAM kapAThashayanAdi (27-29) · Śloka 29

| ಕಟೀಜಙ್ಘೋರುಭಗ್ನಾನಾಂ ಕಪಾಟಶಯನಂ ಹಿತಮ್||೨೭|| ಯನ್ತ್ರಣಾರ್ಥ ತಥಾ ಕೀಲಾಃ ಪಞ್ಚ ಕಾರ್ಯಾ ನಿಬನ್ಧನಾಃ| ಜಙ್ಘೋರ್ವೋಃ ಪಾಱ್ಶ್ವಯೋರ್ದ್ವೌ ದ್ವೌ ತಲ ಏಕಶ್ಚ ಕೀಲಕಃ||೨೮|| ಶೋರ್ಣ್ಯಾಂ ವಾ ಪೃಷ್ಠವಂಶೇ ವಾ ವಕ್ಷಸ್ಯಕ್ಷಕಯೋಸ್ತಥಾ| |೨೯|

Adhikarana bhagnasandhInAM vimokShe evaM vidhiH (29) · Śloka 29

| ವಿಮೋಕ್ಷೇ ಭಗ್ನಸನ್ಧೀನಾಂ ವಿಧಿಮೇವಂ ಸಮಾಚರೇತ್||೨೯||

Adhikarana ciravimuktasaMdhInAM snehasvedAdinA yathAsthAne sthApanam (30) · Śloka 30

ಸನ್ಧೀಶ್ಚಿರವಿಮುಕ್ತಾಂಸ್ತು ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಾನ್ ಮೃದೂಕೃತಾನ್| ಉಕ್ತೈರ್ವಿಧಾನೈರ್ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ಸ್ಥಾನಮಾನಯೇತ್||೩೦||

Adhikarana asandhibhagne viShamolbaNasAdhite rUDhe ca kriyA (31) · Śloka 31

ಅಸನ್ಧಿಭಗ್ನೇ ರೂಢೇ ತು ವಿಷಮೋಲ್ಬಣಸಾಧಿತೇ| ಆಪೋಥ್ಯ ಭಙ್ಗಂ ಯಮಯೇತ್ತತೋ ಭಗ್ನವದಾಚರೇತ್||೩೧||

Adhikarana bhagnaM yathA pAkaM naiti tathA prayayeta (32) · Śloka 32

ಭಗ್ನಂ ನೈತಿ ಯಥಾ ಪಾಕಂ ಪ್ರಯತೇತ ತಥಾ ಭಿಷಕ್| ಪಕ್ವಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯುಃ ಸನ್ಧಿಃ ಶ್ಲೇಷಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ||೩೨||

Adhikarana bhagnevAtavyAdhyuktAH snehAH bastikarma ca (33) · Śloka 33

ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನ್ ಸ್ನೇಹಾನ್ ಭಗ್ನಸ್ಯ ಯೋಜಯೇತ್| ಚತುಷ್ಪ್ರಯೋಗಾನ್ ಬಲ್ಯಾಂಶ್ಚ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಚ ಶೀಲಯೇತ್||೩೩||

Adhikarana bhagne pauShTikAdi shAlyAdyannam (34-35) · Śloka 35

ಶಾಲ್ಯಾಜ್ಯರಸದುಗ್ಧಾದ್ಯೈಃ ಪೌಷ್ಟಿಕೈರವಿದಾಹಿಭಿಃ| ಮಾತ್ರಯೋಪಚರೇದ್ಭಗ್ನಂ ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಕಾರಿಭಿಃ||೩೪|| ಗ್ಲಾನಿರ್ನ ಶಸ್ಯತೇ ತಸ್ಯ, ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಕೃದ್ಧಿ ಸಾ| |೩೫|

Adhikarana bhagne lavaNAdi niShedhaH (35) · Śloka 35

ಲವಣಂ ಕಟುಕಂ ಕ್ಷಾರಮಮ್ಲಂ ಮೈಥುನಮಾತಪಮ್| ವ್ಯಾಯಾಮಂ ಚ ನ ಸೇವೇತ ಭಗ್ನೋ ರೂಕ್ಷಂ ಚ ಭೋಜನಮ್||೩೫||

Adhikarana bhagne gandhatailamasthisthairyakRut (27) · Śloka 27

ಕೃಷ್ಣಾಂಸ್ತಿಲಾನ್ ವಿರಜಸೋ ದೃಢವಸ್ತ್ರಬದ್ಧಾನ್ ಸಪ್ತ ಕ್ಷಪಾ ವಹತಿ ವಾರಿಣಿ ವಾಸಯೇತ್| ಸಂಶೋಷಯೇದನುದಿನಂ ಪ್ರವಿಸಾರ್ಯ ಚೈತಾನ್ ಕ್ಷೀರೇ ತಥೈವ ಮಧುಕಕ್ವಥಿತೇ ಚ ತೋಯೇ||೩೬|| ಪುನರಪಿ ಪೀತಪಯಸ್ಕಾಂ- ಸ್ಥಾನ್ ಪೂರ್ವವದೇವ ಶೋಷಿತಾನ್ ಬಾಢಮ್| ವಿಗತತುಷಾನರಜಸ್ಕಾನ್ ಸಞ್ಚೂರ್ಣ್ಯ ಸುಚೂರ್ಣಿತೈರ್ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್||೩೭|| ನಲದವಾಲಕಲೋಹಿತಯಷ್ಟಿಕಾ- ನಖಮಿಶಿಪ್ಲವಕುಷ್ಠಬಲಾತ್ರಯೈಃ| ಅಗುರುಕುಙ್ಕುಮಚನ್ದನಸಾರಿವಾ- ಸರಲಸರ್ಜರಸಾಮರದಾರುಭಿಃ||೩೮|| ಪದ್ಮಕಾದಿಗಣೋಪೇತೈಸ್ತಿಲಪಿಷ್ಟಂ ತತಶ್ಚ ತತ್| ಸಮಸ್ತಗನ್ಧಭೈಷಜ್ಯಸಿದ್ಧದುಗ್ಧೇನ ಪೀಡಯೇತ್||೩೯|| ಶೈಲೇಯರಾಸ್ನಾಂಶುಮತೀಕಸೇರು- ಕಾಲಾನುಸಾರೀನತಪತ್ರರೋಧ್ರೈಃ| ಸಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲೈಃ ಸಪಯಃ ಸದೂರ್ವೈ ಸ್ತೈಲಂ ಪಚೇತ್ತನ್ನಲದಾದಿಭಿಶ್ಚ||೪೦|| ಗನ್ಧತೈಲಮಿದಮುತ್ತಮಮಸ್ಥಿ- ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃಜ್ಜಯತಿ ಚಾಶು ವಿಕಾರಾನ್| ವಾತಾಪಿತ್ತಜನಿತಾನತಿವೀರ್ಯಾನ್| ವ್ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ವಿವಿಧೈರುಪಯೋಗೈಃ||೪೧|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರ ಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರ- ಸ್ಥಾನೇ ಭಾಙ್ಗಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ಸಪ್ತ- ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೭||