27. bhaṅgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bha~ggapratiShedhAdhyAyaH asthibha~ggo dvidhA sandhibha~ggasya lakShaNam asandibh~ggasya lakShaNam (2-4) · Śloka 4

अथातो भङ्गप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| ) पातघातादिभिर्द्वेधा भङ्गोऽस्थ्नां सन्ध्यसन्धितः| प्रसारणाकुञ्चनयोरशक्तिः सन्धिमुक्तता||१|| इतरस्मिन् भृशं शोफः सर्ववस्थास्वतिव्यथा| अशक्तिश्चेष्टितेऽल्पेऽपि पीड्यमाने सशब्दता||२|| समासादिति भङ्गस्य लक्षणं, बहुधा तु तत्| भिद्यते भङ्गभेदेन तस्य सर्वस्य साधनम्||३|| यथा स्यादुपयोगाय तथा तदुपदेक्ष्यते| |४|

Adhikarana asthibha~ggasya duHsAdhyatvam (4-7) · Śloka 7

| प्रज्याणुदारि यत्त्वस्थि स्पर्शे शब्दं करोति यत्||४|| यत्रास्थिलेशः प्रविशेन्मध्यमस्थ्नो विदारितः| भग्नं यच्चाभिघातेन किञ्चिदेवावशेषितम्||५|| उन्नम्यमानं क्षतवद्यच्च मज्जनि मज्जति| तद्दुःसाध्यं कृशाशक्तवातलाल्पाशिनामपि||६|| भिन्नं कपालं यत् कट्यां सन्धिमुक्तं च्युतं च यत्| जघनं प्रति पिष्टं च भग्नं यत्तद्विवर्जयेत्||७||

Adhikarana asthibha~ggasya asAdhyatvam (8-11) · Śloka 11

असंश्लिष्टकपालं च ललाटं चूर्णितम् तथा| यच्च भग्नं भवेच्छङ्खशिरःपृष्ठस्तनान्तरे||८|| सम्यग्यमितमप्यस्थि दुर्न्यासाद्दुर्निबन्धनात्| सङ्क्षोभादपि यद्गच्छेद्विक्रियां तद्विवर्जयेत्||९|| आदितो यच्च दुर्जातमस्थिसन्धिरथापि वा| तरुणास्थीनि भुज्यन्ते, भज्यन्ते नलकानि तु||१०|| कपालानि विभिद्यन्ते, स्फुटन्त्यन्यानि भूयसा| |११|

Adhikarana avanatAdyasnthaH unnamanA dinAsamyak saMsthApya paTTairveShTayitvA kadambAdijairvalkalAdibhiH kushAhvathaiH samaM bandhaM kuryAt (11-16) · Śloka 16

| अथावनतमुन्नम्यमुन्नतं चावपीडयेत्||११|| आच्छेदतिक्षिप्तमधोगतं चोपरि वर्तयेत्| आञ्छनोत्पीडनोन्नामचर्मसङ्क्षेपबन्धनैः||१२|| सन्धीन् शरीरगान् सर्वान् चलानप्यचलानपि| इत्येतैः स्थापनोपायैः सम्यक् संस्थाप्य निश्चलम्||१३|| पट्टैः प्रभूतसर्पिर्भिर्वेष्टयित्वा सुखैस्ततः| कदम्बोदुम्बराश्वत्थसर्जार्जुनपलाशजैः||१४|| वंशोद्भवैर्वा पृथुभिस्तनुभिः सुनिवेशितैः| सुश्लक्ष्णैः सप्रतिस्तम्भैर्वल्कलैः शकलैरपि||१५|| कुशाह्वयैः समं बन्धं पट्टस्योपरि योजयेत्| |१६|

Adhikarana shithilabandhena sandherastairyam atigADhabandhena sandherashthairyam (16-17) · Śloka 17

| शिथिलेन हि बन्धेन सन्धिस्थैर्यं न जायते||१६|| गाढेनाति रुजादाहपाकश्वयथुसम्भवः| |१७|

Adhikarana gharmAdau tryahAdinA bandhamokShaNam (17-18) · Śloka 18

| त्र्यहात्त्र्यहादृतौ घर्मे सप्ताहान्मोक्षयेद्धिमे||१७|| साधारणे तु पञ्चहाद् भङ्गदोषवशेन वा| |१८|

Adhikarana tato nyagrodhAdikaShAyAdinA secanam (18-20) · Śloka 20

| न्यग्रोधादिकषायेण ततः शीतेन सेचयेत्||१८|| तं पञ्चमूलपक्वेन पयसा तु सवेदनम्| सुखोष्णं वाऽवचार्यं स्याच्चक्रतैलं विजानता||१९|| विभज्य देशं कालं च वातघ्नौषधसंयुतम्| |२०|

Adhikarana tato bhRushashItalAH sekalepAH (20) · Śloka 20

| प्रततं सेकलेपांश्च विदध्यात् भृशशीतलान्||२०||

Adhikarana bhanganarasya gRuShTikShirAdipAnam (21) · Śloka 21

गृष्टिक्षीरं ससर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम्| प्रातः प्रातः पिबेद्भग्नः शीतलं लाक्षया युतम्||२१||

Adhikarana savraNe bhnge kaShAyaIH pratisAraNam (22) · Śloka 22

सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणो मधुघृतोत्तरैः| कषायैः प्रतिसार्योऽथ शेषो भङ्गोदितः क्रमः||२२||

Adhikarana lambAnAM vra0NamAMsAnAM sandhAnam (23) · Śloka 23

लम्बानि व्रणमांसानि प्रलिप्य मधुसर्पिषा| सन्धधीत व्रणान् वैद्यो बन्धनैश्चोप०पादयेत्||२३||

Adhikarana susthite vraNe phalinyAdirava cUrNanam (24-25) · Śloka 25

तान् समान् सुस्थिताञ्ज्ञात्वा फलिनीरोध्रकट्फलैः| समङ्गाधातकीयुक्तैश्चूर्णितैरवचूर्णयेत्||२४|| धातकीरोध्रचूर्णैर्वा, रोहन्त्याशु तथा व्रणाः| इति भङ्ग उपक्रान्तः|२५|

Adhikarana vraNAnAM sAdhyAsAdhyatvam (25-26) · Śloka 26

| स्थिरधातोः ऋतौ हिमे||२५|| मांसलस्याल्पदोषस्य सुसाध्यो, दारुणोऽन्यथा| |२६|

Adhikarana sandhishairyaMkAlaH (26-27) · Śloka 27

| पूर्वमध्यान्तवयसामेकद्वित्रिगुणैः क्रमात्||२६|| मासैः स्थैर्यं भवेत्सन्धेर्यथोक्तं भजतां विधिम्| |२७|

Adhikarana kaThcAdibhangAnAM kapAThashayanAdi (27-29) · Śloka 29

| कटीजङ्घोरुभग्नानां कपाटशयनं हितम्||२७|| यन्त्रणार्थ तथा कीलाः पञ्च कार्या निबन्धनाः| जङ्घोर्वोः पाऱ्श्वयोर्द्वौ द्वौ तल एकश्च कीलकः||२८|| शोर्ण्यां वा पृष्ठवंशे वा वक्षस्यक्षकयोस्तथा| |२९|

Adhikarana bhagnasandhInAM vimokShe evaM vidhiH (29) · Śloka 29

| विमोक्षे भग्नसन्धीनां विधिमेवं समाचरेत्||२९||

Adhikarana ciravimuktasaMdhInAM snehasvedAdinA yathAsthAne sthApanam (30) · Śloka 30

सन्धीश्चिरविमुक्तांस्तु स्निग्धस्विन्नान् मृदूकृतान्| उक्तैर्विधानैर्बुद्ध्या च यथास्वं स्थानमानयेत्||३०||

Adhikarana asandhibhagne viShamolbaNasAdhite rUDhe ca kriyA (31) · Śloka 31

असन्धिभग्ने रूढे तु विषमोल्बणसाधिते| आपोथ्य भङ्गं यमयेत्ततो भग्नवदाचरेत्||३१||

Adhikarana bhagnaM yathA pAkaM naiti tathA prayayeta (32) · Śloka 32

भग्नं नैति यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक्| पक्वमांससिरास्नायुः सन्धिः श्लेषं न गच्छति||३२||

Adhikarana bhagnevAtavyAdhyuktAH snehAH bastikarma ca (33) · Śloka 33

वातव्याधिविनिर्दिष्टान् स्नेहान् भग्नस्य योजयेत्| चतुष्प्रयोगान् बल्यांश्च बस्तिकर्म च शीलयेत्||३३||

Adhikarana bhagne pauShTikAdi shAlyAdyannam (34-35) · Śloka 35

शाल्याज्यरसदुग्धाद्यैः पौष्टिकैरविदाहिभिः| मात्रयोपचरेद्भग्नं सन्धिसंश्लेषकारिभिः||३४|| ग्लानिर्न शस्यते तस्य, सन्धिविश्लेषकृद्धि सा| |३५|

Adhikarana bhagne lavaNAdi niShedhaH (35) · Śloka 35

लवणं कटुकं क्षारमम्लं मैथुनमातपम्| व्यायामं च न सेवेत भग्नो रूक्षं च भोजनम्||३५||

Adhikarana bhagne gandhatailamasthisthairyakRut (27) · Śloka 27

कृष्णांस्तिलान् विरजसो दृढवस्त्रबद्धान् सप्त क्षपा वहति वारिणि वासयेत्| संशोषयेदनुदिनं प्रविसार्य चैतान् क्षीरे तथैव मधुकक्वथिते च तोये||३६|| पुनरपि पीतपयस्कां- स्थान् पूर्ववदेव शोषितान् बाढम्| विगततुषानरजस्कान् सञ्चूर्ण्य सुचूर्णितैर्युञ्ज्यात्||३७|| नलदवालकलोहितयष्टिका- नखमिशिप्लवकुष्ठबलात्रयैः| अगुरुकुङ्कुमचन्दनसारिवा- सरलसर्जरसामरदारुभिः||३८|| पद्मकादिगणोपेतैस्तिलपिष्टं ततश्च तत्| समस्तगन्धभैषज्यसिद्धदुग्धेन पीडयेत्||३९|| शैलेयरास्नांशुमतीकसेरु- कालानुसारीनतपत्ररोध्रैः| सक्षीरशुक्लैः सपयः सदूर्वै स्तैलं पचेत्तन्नलदादिभिश्च||४०|| गन्धतैलमिदमुत्तममस्थि- स्थैर्यकृज्जयति चाशु विकारान्| वातापित्तजनितानतिवीर्यान्| व्यापिनोऽपि विविधैरुपयोगैः||४१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने भाङ्गप्रतिषेधो नाम सप्त- विंशोऽध्यायः||२७||