22. mukharōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana mukharogapratiShedhAdhyAyaH||22|| oShThagatarogANAM cikitsA| khaNDauShThe vilikhya syUtvA vraNavat (2-1) · Śloka 1

അഥാതോ മുഖരോഗപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) ഖണ്ഡൌഷ്ഠസ്യ വിലിഖ്യാന്തൌ സ്യൂത്വാ വ്രണവദാചരേത്| |൧|

Adhikarana khaNDauShThe yaShTyAditailenAbhya~jjanam khaNDauShThe vAtaghnAditailena nasyam (1-2) · Śloka 2

| യഷ്ടിജ്യോതിഷ്മതീരോധ്രശ്രാവണീസാരിവോത്പലൈഃ||൧|| പടോല്യാ കാകമാച്യാ ച തൈലമഭ്യഞ്ജനം പചേത്| നസ്യം ച തൈലം വാതഘ്നമധുരസ്കന്ധസാധിതമ്||൨||

Adhikarana vAtaje oShThakope devadhUpAdi mahAsnehena picuryojyaH vAtaje oShThakope yaShTIcUrNayuktamahAsnehena pratisAraNam (3-4) · Śloka 4

മഹാസ്നേഹേന വാതൌഷ്ഠേ സിദ്ധേനാക്തഃ പിചുര്ഹിതഃ| ദേവധൂപമധൂച്ഛിഷ്ടഗുഗ്ഗുല്വമരദാരുഭിഃ||൩|| യഷ്ട്യാഹ്വചൂര്ണയുക്തേന തേനൈവ പ്രതിസാരണമ്| |൪|

Adhikarana vAtaje oShThakope eraNDapallavairnADyA svedanam vAtaje oShThakope khaNDauShThavihitaM nasyaM shirobhya~ggashca (4-5) · Śloka 5

| നാഡ്യോഷ്ഠം സ്വേദയേദ്ദുഗ്ധസിദ്ധൈരേരണ്ഡപല്ലവൈഃ||൪|| ഖണ്ഡൌഷ്ഠവിഹിതം നസ്യം തസ്യ മൂര്ധ്നി ച തര്പണമ്| |൫|

Adhikarana pittaje kShataje ca jalaukAbhIraktamokShaNaM pittaje kShataje ca rodhrAdibhiHpratisAraNam (5-6) · Śloka 6

| പിത്താഭിഘാതജാവോഷ്ഠൌ ജലൌകോഭിരുപാചരേത്||൫|| രോധ്രസര്ജരസക്ഷൌദ്രമധുകൈഃ പ്രതിസാരണമ്| |൬|

Adhikarana pittaje kShataje ca guDUcyAdighRutenAbhya~jjanam pittaje kShataje ca pittavidradhivat kriyA raktaje oShThakope nave idameva karma (6-7) · Śloka 7

| ഗുഡൂചീയഷ്ടിപത്തങ്ഗസിദ്ധമഭ്യഞ്ജനേ ഘൃതമ്||൬|| പിത്തവിദ്രധിവച്ചാത്ര ക്രിയാ ശോണിതജേऽപി ച| ഇദമേവ നവേ കാര്യം കര്മ|൭|

Adhikarana kaphaje oShThakope hratAsre pAThAdipratisAraNam kaphaje kaphaghnA dhUmanAvanagaNDUShAH (7-8) · Śloka 8

| ഓഷ്ഠേ തു കഫാതുരേ||൭|| പാഠാക്ഷാരമധുവ്യോഷൈര്ഹൃതാസ്രേ പ്രതിസാരണമ്| ധൂമനാവനഗണ്ഡൂഷാഃ പ്രയോജ്യാശ്ച കഫച്ഛിദഃ||൮||

Adhikarana medoje kaphaghnA svinnAdikRutvA~agninA dahet medoje kaphaghnA priya~ggvAdinA pratisAraNam jalArbude bhinnashuddhe tIkShNA gharShaNam jalArbude avagADhe~ativRuddhe vA kShAro~agnirvA (9-11) · Śloka 11

സ്വിന്നം ഭിന്നം വിമേദസ്കം ദഹേന്മേദോജമഗ്നിനാ| പ്രിയങ്ഗുരോധ്രത്രിഫലാമാക്ഷികൈഃ പ്രതിസാരയേത്||൯|| സക്ഷൌദ്രാ ഘര്ഷണം തീക്ഷ്ണാ ഭിന്നശുദ്ധേ ജലാര്ബുദേ| അവഗാഢേऽതിവൃദ്ധേ വാ ക്ഷാരോऽഗ്നിര്വാ പ്രതിക്രിയാ||൧൦|| ആമാദ്യവസ്ഥാസ്വലജീം ഗണ്ഡേ ശോഫവദാചരേത്| |൧൧|

Adhikarana (sannipAtaraktamAMsajauShThakopArbudAnAmasAdhyatvAccikitsA noktA) gaNDagatarogasya cikitsA| gaNDAlajyAM shophavat dantagatarogANAM cikitsA| shItadante tailena pAlIdahanam shItadante dADimatvagAdibhiH pratisAraNam shItadante kShIrikvAthaiH kavalaH shItadante aNutailena nasyam (11-14) · Śloka 14

ആമാദ്യവസ്ഥാസ്വലജീം ഗണ്ഡേ ശോഫവദാചരേത്| സ്വിന്നസ്യ ശീതദന്തസ്യ പാലീം വിലിഖിതാം ദഹേത്||൧൧|| തൈലേന, പ്രതിസാര്യാ ച സക്ഷൌദ്രഘനസൈന്ധവൈഃ| ദാഡിമത്വഗ്വരാതാര്ക്ഷ്യകാന്താജമ്ബ്വസ്ഥിനാഗരൈഃ||൧൨|| കവലഃ ക്ഷീരിണാം ക്വാഥൈരണുതൈലം ച നാവനമ്| ദന്തഹര്ഷേ തഥാ ഭേദേ സര്വാ വാതഹരാ ക്രിയാ||൧൩|| തിലയഷ്ടീമധുശൃതം ക്ഷീരം ഗണ്ഡൂഷധാരണമ്| |൧൪|

Adhikarana pracaladvije dashamUlAmbu gaNDUShaH pracaladvije tutthAdibhirgharShaNam pracaladvije snigdhA nasyAdayaH (14-15) · Śloka 15

| സസ്നേഹം ദശമൂലാമ്ബു ഗണ്ഡൂഷഃ പ്രചലദ്വിജേ||൧൪|| തുത്ഥരോധ്രകണാശ്രേഷ്ഠാപത്തങ്ഗപടുഘര്ഷണമ്| സ്നിഗ്ധാഃ ശീല്യാ യഥാവസ്ഥം നസ്യാന്നകവലാദയഃ||൧൫||

Adhikarana adhidante kRumidantavaccikitsA adhidante anavasthitarakte dagdhavraNavat (16-17) · Śloka 17

അധിദന്തകമാലിപ്തം യദാ ക്ഷാരേണ ജര്ജരമ്| കൃമിദന്തമിവോത്പാട്യ തദ്വച്ചോപചരേത്തദാ||൧൬|| അനവസ്ഥിതരക്തേ ച ദഗ്ധേ വ്രണ ഇവ ക്രിയാ| |൧൭|

Adhikarana sharkarAyAM vilekhanam sharkarAyAM tataH kShAracUrNaiH pratisAraNam kapAlikAyAM dantaharShoktA kriyA (17-18) · Śloka 18

| അഹിംസന് ദന്തമൂലാനി ദന്തേഭ്യഃ ശര്കരാം ഹരേത്||൧൭|| ക്ഷാരചൂര്ണൈര്മധുയുതൈസ്തതശ്ച പ്രതിസാരയേത്| കപാലികായാമപ്യേവം ഹര്ഷോക്തം ച സമാചരേത്||൧൮||

Adhikarana kRumidante svedo raktavisrAvaNaM ca kRumidante vAtaghnAH snigdhA lepAdayaH kRumidante guDena madenana vA dAhaH kRumidante saptacchadArkakShIrAbhyAM pUraNam (19-20) · Śloka 20

ജയേദ്വിസ്രാവണൈഃ സ്വിന്നമചലം കൃമിദന്തകമ്| സ്നിഗ്ധൈശ്ചാലേപഗണ്ഡൂഷനസ്യാഹാരൈശ്ചലാപഹൈഃ||൧൯|| ഗുഡേന പൂര്ണം സുഷിരം മധൂച്ഛിഷ്ടേന വാ ദഹേത്| സപ്തച്ഛദാര്കക്ഷീരാഭ്യാം പൂരണം കൃമിശൂലജിത്||൨൦||

Adhikarana kRumidante hi~ggvAdicUrNapoTalI dashane dhRutA rujAhRut kRumidante hiMgvAdisiddhatailena gaNDUShaH kRumidante eraNDAdikvAthayuktena tailena gaNDUShaH (21-22) · Śloka 22

ഹിങ്ഗുകട്ഫലകാസീസസ്വര്ജികാകുഷ്ഠവേല്ലജമ്| രജോ രുജം ജയത്യാശു വസ്ത്രസ്ഥം ദശനേ ധൃതമ്||൨൧|| ഗണ്ഡൂഷം ഗ്രാഹയേത്തൈലമേഭിരേവ ച സാധിതമ്| ക്വാറ്ഥൈര്വാ യുക്തമേരണ്ഡദ്വിവ്യാഘ്രീഭൂകദമ്ബജൈഃ||൨൨||

Adhikarana kRumidante evamapyashAntarujasya dantasyoddaraNam kRumidante tataH sayaShTitailena madhunA vA gaNDUShaH (23-24) · Śloka 24

ക്രിയായോഗൈര്ബഹുവിധൈരിത്യശാന്തരുജം ഭൃശമ്| ദൃഢമപ്യുദ്ധരേദ്ദന്തം പൂര്വം മൂലാദ്വിമോക്ഷിതമ്||൨൩|| സന്ദംശകേന ലഘുനാ ദന്തനിര്ഘാതനേന വാ| തൈലം സയഷ്ട്യാഹ്വരജോ ഗണ്ഡൂഷോ മധു വാ തതഃ||൨൪||

Adhikarana kRumidante tato vidAryAditailena nasyam kRumidante kRushAdInAM dantaM noddharet kRumidante eShAmapyuddhRutau snigdhAdikramaH (karAlashyAvayorasAdhyatvAccikitsA noktA) (25-27) · Śloka 27

തതോ വിദാരിയഷ്ട്യാഹ്വശൃങ്ഗാടകകസേരുഭിഃ| തൈലം ദശഗുണക്ഷീരം സിദ്ധം യുഞ്ജീത നാവനമ്||൨൫|| കൃശദുര്ബലവൃദ്ധാനാം വാതാര്താനാം ച നോദ്ധരേത്| നോദ്ധരേച്ചോത്തരം ദന്തം ബഹൂപദ്രവകൃദ്ധി സഃ||൨൬|| ഏഷാമപ്യുദ്ധൃതൌ സ്നിഗ്ധസ്വാദുശീതക്രമോ ഹിതഃ| |൨൭|

Adhikarana dantamUlagatarogANAM cikitsA| shItAde raktasrAvo mustAdibhiH pratisAraNaM ca shItAde mustAdikvAthena kavalaH shItAde madhurasAdhitatailena nasyam (27-28) · Śloka 28

| വിസ്രാവിതാസ്രേ ശീതാദേ സക്ഷൌദ്രൈഃ പ്രതിസാരണമ്||൨൭|| മുസ്താര്ജുനത്വക്ത്രിഫലാഫലിനീതാറ്ര്ക്ഷ്യനാഗരൈഃ| തത്ക്വാഥഃ കവലോ, നസ്യം തൈലം മധുരസാധിതമ്||൨൮||

Adhikarana upakushe uShNAmbusvinnadantamAMsAnAM maNDalAgrAdinA lekhanam upakushe tato lAkShAdibhiH pratisAraNam upakushe tato ghRutamaNDAdinA kavalagrahaH upakushe madhurasiddhaghRutena kavalo nasyaM ca (29-32) · Śloka 32

ദന്തമാംസാന്യുപകുശേ സ്വിന്നാന്യുഷ്ണാമ്ബുധാരണൈഃ| മണ്ഡലാഗ്രേണ ശാകാദിപത്രൈര്വാ ബഹുശോ ലിഖേത്||൨൯|| തതശ്ച പ്രതിസാര്യാണി ഘൃതമണ്ഡമധുദ്രുതൈഃ| ലാക്ഷാപ്രിയങ്ഗുപത്തങ്ഗലവണോത്തമഗൈരികൈഃ||൩൦|| സകുഷ്ഠശുണ്ഠീമരിചയഷ്ടീമധുരസാഞ്ജനൈഃ| സുഖോഷ്ണോ ഘൃതമണ്ഡോ തൈലം വാ കവലഗ്രഹഃ||൩൧|| ഘൃതം ച മധുരൈഃ സിദ്ധം ഹിതം കവലനസ്യയോഃ| |൩൨|

Adhikarana dantapuppuTake svinnacchinnAdikRute yaShTyAdibhiH pratisAraNam (32-33) · Śloka 33

| ദന്തപുപ്പുടകേ സ്വിന്നഛിന്നഭിന്നവിലേഖിതേ||൩൨|| യഷ്ട്യാഹ്വസ്വര്ജികാശുണ്ഠീസൈന്ധവൈഃ പ്രതിസാരണമ്| |൩൩|

Adhikarana dantavidradhau kaTvAdibhiH kavalalepanam dantavidradhau kaTukAdibhirgharShaNam dantavidradhau himaiH pAkaM rakShet dantavidradhau pakvaH pATyaH, avagADhako dAhyaH (33-34) · Śloka 34

| വിദ്രധൌ കടുതീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷൈഃ കവലലേപനമ്||൩൩|| ഘര്ഷണം കടുകാകുഷ്ഠവൃശ്ചികാലീയവോദ്ഭവൈഃ| രക്ഷേത്പാകം ഹിമൈഃ പക്വഃ പാട്യോ ദാഹ്യോऽവഗാഢകഃ||൩൪||

Adhikarana suShire chinnalikhite rodhrAdibhiH pratisAraNam suShire chinnalikhite rodhrAdikvAthairgaNDUShaH suShire chinnalikhite yaShTyAditailena nAvanam (35-37) · Śloka 37

സുഷിരേ ഛിന്നലിഖിതേ സക്ഷൌദ്രൈഃ പ്രതിസാരണമ്| രോധ്രമുസ്തമിശിശ്രേഷ്ഠാതാര്ക്ഷ്യപത്തങ്ഗകിംശുകൈഃ||൩൫|| സകട്ഫലൈഃ, കഷായൈശ്ച തേഷാം ഗണ്ഡൂഷ ഇഷ്യതേ| യഷ്ടീരോധ്രോത്പലാനന്താസാരിവാഗുരുചന്ദനൈഃ||൩൬|| സഗൈരികസിതാപുണ്ഡ്രൈഃ സിദ്ധം തൈലം ച നാവനമ്| |൩൭|

Adhikarana adhimAMsake chedanaM vacAdicUrNaiH pratisAraNaM ca adhimAMsake paTolAdikvAthena kavalaH (37-38) · Śloka 38

| ഛിത്ത്വാऽധിമാംസകം ചൂര്ണൈഃ സക്ഷൌദ്രൈഃ പ്രതിസാരയേത്||൩൭|| വചാതേജോവതീപാഠാസ്വര്ജികായവശൂകജൈഃ| പടോലനിമ്ബത്രിഫലാകഷായഃ കവലോ ഹിതഃ||൩൮||

Adhikarana vidarbhe dantamUlAnAM chedanam vidarbhe tataH kShAranasyAdi (39) · Śloka 39

വിദര്ഭേ ദന്തമൂലാനി മണ്ഡലാഗ്രേണ ശോധയേത്| ക്ഷാരം യുഞ്ജ്യാത്തതോ നസ്യം ഗണ്ഡൂഷാദി ച ശീതലമ്||൩൯||

Adhikarana dantanADyAM kAyashirovirekaH dantanADyAM tato dantoddharaNamagnyAdinA dAhaH dantanADyAM jAtyAdikvAthena dhAvanam dantanADyAM kShIrivRukShAmbunnA gaNDUShaH dantanADyAM kShIrivRukShasiddhatailena nasyam (mahAsuShirasyAsAdhyatvAccikitsA noktA) (40-42) · Śloka 42

സംശോധ്യോഭയതഃ കായം ശിരശ്ചോപചരേത്തതഃ| നാഡീം ദന്താനുഗാം ദന്തം സമുദ്ധൃത്യാഗ്നിനാ ദഹേത്||൪൦|| കുബ്ജാം നൈകഗതിം പൂര്ണാം ഗുഡേന മദനേന വാ| ധാവനം ജാതിമദനഖദിരസ്വാദുകണ്ടകൈഃ||൪൧|| ക്ഷീരിവൃക്ഷാമ്ബുഗണ്ഡൂഷോ, നസ്യം തൈലം ച തത്കൃതമ്| |൪൨|

Adhikarana jihvAgatarogANAM cikitsA| vAtajihvAyaaM vAtauShThakopokto vidhiH pittajihvAyAM gharShaNena srute rudhire madhuraiH pratisAraNAdi jihvAlase nave eShaH evopakramaH jihvAlase kintu shastreNainaM na spRushet (42-44) · Śloka 44

| കുര്യാദ്വാതൌഷ്ഠകോപോക്തം കണ്ടകേഷ്വനിലാത്മസു||൪൨|| ജിഹ്വായാം പിത്തജാതേഷു ഘൃഷ്ടേഷു രുധിരേ സ്രുതേ| പ്രതിസാരണഗണ്ഡൂഷനാവനം മധുരൈര്ഹിതമ്||൪൩|| തീക്ഷ്ണൈഃ കഫോത്ഥേഷ്വേവം ച സര്ഷപത്ര്യൂഷണാദിഭിഃ| നവേ ജിഹ്വാലസേऽപ്യേവം, തം തു ശസ്ത്രേണ ന സ്പൃശേത്||൪൪||

Adhikarana adhijihvikAyAM AkRuShTajihvAcchedanam adhijihvikAyAM tIkShNoShNairghaShaNAdi (45) · Śloka 45

ഉന്നമ്യ ജിഹ്വാമാകൃഷ്ടാം ബഡിശേനാധിജിഹ്വികാമ്| ഛേദയേന്മണ്ഡലാഗ്രേണ തീക്ഷ്ണോഷ്ണൈര്ഘര്ഷണാദി ച||൪൫||

Adhikarana upajihvAyAM raktasrAvo yavakShAreNa gharShaNaM ca tAlurogANAM cikitsA| shuNDikAyAM kaphaghnA nasyAdayaH (46) · Śloka 46

ഉപജിഹ്വാം പരിസ്രാവ്യ യവക്ഷാരേണ ഘര്ഷയേത്| കഫഘ്നൈഃ ശുണ്ഡികാ സാധ്യാ നസ്യഗണ്ഡൂഷഘര്ഷണൈഃ||൪൬||

Adhikarana shuNDikAyAM vRuddhAyAM jihvAgracchedanam shuNDikAyAM aticchede mRutyuH shuNDikAyAM hInacchede vyAdhivRuddhiH (47-48) · Śloka 48

ഏര്വാരുബീജപ്രതിമം വൃദ്ധായാമസിരാതതമ്| അഗ്രം നിവിഷ്ടം ജിഹ്വായാ ബഡിശാദ്യവലമ്ബിതമ്||൪൭|| ഛേദയേന്മണ്ഡലാഗ്രേണ നാത്യഗ്രേ ന ച മൂലതഃ| ഛേദേऽത്യസൃക്ക്ഷയാന്മൃത്യുര്ഹീനേ വ്യാധിര്വിവര്ദ്ധതേ||൪൮||

Adhikarana shuNDikAyAM chinnAyAM maricAdibhirgharShaNam shuNDikAyAM chinnAyAM kaTukAdikvAthena kavalaH (49-50) · Śloka 50

മരിചാതിവിഷാപാഠാവചാകുഷ്ഠകുടന്നടൈഃ| ഛിന്നായാം സപടുക്ഷൌദ്രൈര്ഘര്ഷണം, കവലഃ പുനഃ||൪൯|| കടുകാതിവിഷാപാഠാനിമ്ബരാസ്നാവചാമ്ബുഭിഃ| |൫൦|

Adhikarana tAlusaMhatau vilikhya evaM samAcaret puppuTake vilikhya evaM samAcaret kacchape ca vilikhya evaM samAcaret (50) · Śloka 50

| സങ്ഘാതേ പുപ്പുടേ കൂര്മേ വിലിഖ്യൈവം സമാചരേത്||൫൦||

Adhikarana tAlupAke apakve kAsIsAdibhirgharShaNam tAlupAke apakve shItAdyauShadhaiH kavalaH (51) · Śloka 51

അപക്വേ താലുപാകേ തു കാസീസക്ഷൌദ്രതാര്ക്ഷ്യജൈഃ| ഘര്ഷണം, കവലഃ ശീതകഷായമധുരൌഷധൈഃ||൫൧||

Adhikarana tAlupAke pakve tIkShNoShNaiH pratisAraNam tAlupAke pakve vRuShAdibhistiktaiH kavalaH (52) · Śloka 52

പക്വേऽഷ്ടാപദവദ്ഭിന്നേ തീക്ഷ്ണോഷ്ണൈഃ പ്രതിസാരണമ്| വൃഷനിമ്ബപടോലാദ്യൈസ്തിക്തൈഃ കവലധാരണമ്||൫൨||

Adhikarana tAlushoShe~atRuShNasyottarabhaktikaM sarpiH tAlushoShe kaNAshuNThIshRutaM jalapAnam tAlushoShe amlairgaNDUShadhAraNam tAlushoShe snigdhA dhanvamAMsarasAH tAlushoShe kShIrasarpiShA nAvanam (tAlupiTikArbudayorasAdhyatvAccikitsA noktA) (53-54) · Śloka 54

താലുശോഷേ ത്വതൃഷ്ണസ്യ സര്പിരുത്തരഭക്തികമ്| കണാശുണ്ഠീശൃതം പാനമമ്ലൈര്ഗണ്ഡൂഷധാരണമ്||൫൩|| ധന്വമാംസരസാഃ സ്നിഗ്ധാഃ, ക്ഷീരസര്പിശ്ച നാവനമ്| |൫൪|

Adhikarana galarogANAM cikitsA| kaNTharogeShu sarveShu raktamokShaH kaNTharogeShu tIkShNairnasyAdikarma kaNTharogeShu dArvItvagAdikvAthasya pAnam kaNTharogeShu harItakIkvAthasya pAnam (54-55) · Śloka 55

കണ്ഠരോഗേഷ്വസൃങ്മോക്ഷസ്തീക്ഷ്ണൈര്നസ്യാദി കര്മ ച||൫൪|| ക്വാഥഃ പാനം ച ദാര്വീത്വങ്നിമ്ബതാര്ക്ഷ്യകലിങ്ഗജഃ| ഹരീതകീകഷായോ വാ പേയോ മാക്ഷികസംയുതഃ| ||൫൫||

Adhikarana kaNTharogeShu shreShThAdibhiH kavalaH kaNTharogeShu shreShThAdiguTikayA pratisAraNam (56-57) · Śloka 57

ശ്രേഷ്ഠാവ്യോഷയവക്ഷാരദാര്വീദ്വീപിരസാഞ്ജനൈഃ| സപാഠാതേജിനീനിമ്ബൈഃ സുക്തഗോമൂത്രസാധിതൈഃ|൫൬| കവലോ, ഗുടികാ വാऽത്ര കല്പിതാ പ്രതിസാരണമ്| |൫൭|

Adhikarana kaNTharogeShu shreShThAdibhiH kavalaH kaNTharogeShu shreShThAdiguTikayA pratisAraNam (56-57) · Śloka 57

ശ്രേഷ്ഠാവ്യോഷയവക്ഷാരദാര്വീദ്വീപിരസാഞ്ജനൈഃ| സപാഠാതേജിനീനിമ്ബൈഃ സുക്തഗോമൂത്രസാധിതൈഃ||൫൬|| കവലോ, ഗുടികാ വാऽത്ര കല്പിതാ പ്രതിസാരണമ്| ||൫൭||

Adhikarana vAtarohiNikAyAM lekhanam vAtarohiNikAyAM pa~jcamUlakvAthena kavalastailaM gaNDUSho nasyaM ca (58-59) · Śloka 59

അഥാന്തര്ബാഹ്യതഃ സ്വിന്നാം വാതരോഹിണികാം ലിഖേത്||൫൮|| അങ്ഗുലീശസ്ത്രകേണാശു പടുയുക്തനഖേന വാ| പഞ്ചമൂലാമ്ബു കവലസ്തൈലം ഗണ്ഡൂഷനാവനമ്||൫൯||

Adhikarana pittarohiNyAM visrAvya sitAdibhirgharShayet pittarohiNyAM sitAdikvAthena kavalaH pittarohiNyAM drAkShAdikvAthena kavalaH (60-61) · Śloka 61

വിസ്രാവ്യ പിത്തസമ്ഭൂതാം സിതാക്ഷൌദ്രപ്രിയങ്ഗുഭിഃ| ഘര്ഷേത്സരോധ്രപത്തങ്ഗൈഃ കവലഃ ക്വഥിതൈശ്ച തൈഃ||൬൦|| ദ്രാക്ഷാപരൂഷകക്വാഥോ ഹിതശ്ച കവലഗ്രഹേ| |൬൧|

Adhikarana raktarohiNyAM pratyAkhyAya pittajAyAmivopakramaH kapharohiNyAM kaTukaiH pratisAraNam kapharohiNyAM apAmArgaphalAditailena nasyagaNDUShau (61-63) · Śloka 63

| ഉപാചരേദേവമേവ പ്രത്യാഖ്യായാസ്രസമ്ഭവാമ്||൬൧|| സാഗാരധൂമൈഃ കടുകൈഃ കഫജാം പ്രതിസാരയേത്| നസ്യഗണ്ഡൂഷയോസ്തൈലം സാധിതം ച പ്രശസ്യതേ||൬൨|| അപാമാര്ഗഫലശ്വേതാദന്തീജന്തുഘ്നസൈന്ധവൈഃ| |൬൩|

Adhikarana vRunde kapharohiNIvaccikitsA shAlUke kapharohiNIvaccikitsA tuNDikeryAM kapharohiNIvaccikitsA gilAyau ca kapharohiNIvaccikitsA galavidradhau srAvitau shreShThAdibhirgaNDUShagharShaNe (63-64) · Śloka 64

| തദ്വച്ച വൃന്ദശാലൂകതുണ്ഡികേരീഗിലായുഷു||൬൩|| വിദ്രധൌ സ്രാവിതേ ശ്രേഷ്ഠാരോചനാതാര്ക്ഷ്യഗൈരികൈഃ| സരോധ്രപടുപത്തങ്ഗകണൈര്ഗണ്ഡൂഷഘര്ഷണേ||൬൪||

Adhikarana vAtaje galagaNDe svedo raktasrAvo tilAdibhirupanAhashca vAtaje galagaNDe rUDhe vraNe shigrvAdibhiH pralepaH vAtaje galagaNDe guDUcyAditailasya pAnam kaphaje galagaNDe~apyetaccikitsA (65-68) · Śloka 68

ഗലഗണ്ഡഃ പവനജഃ സ്വിന്നോ നിഃസ്രുതശോണിതഃ| തിലൈര്ബീജൈശ്ച ലട്വോമാപ്രിയാലശണസമ്ഭവൈഃ||൬൫|| ഉപനാഹ്യോ, വ്രണേ രൂഢേ പ്രലേപ്യശ്ച പുനഃപുനഃ| ശിഗ്രുതില്വകതര്കാരീഗജകൃഷ്ണാപുനര്നവൈഃ||൬൬|| കാലാമൃതാര്കമൂലൈശ്ച പുഷ്പൈശ്ച കരഹാടജൈഃ| ഏകൈഷികാന്വിതൈഃ പിഷ്ടൈഃ സുരയാ കാഞ്ജികേന വാ||൬൭|| ഗുഡൂചീനിമ്ബകുടജഹംസപാദീബലാദ്വയൈഃ| സാധിതം പായയേത്തൈലം സകൃഷ്ണാദേവദാരുഭിഃ||൬൮||

Adhikarana kaphaje galagaNDe atishayena svedavimlApane kaphaje galagaNDe ajagandhAdibhirlepaH (69-70) · Śloka 70

കര്തവ്യം കഫജേऽപ്യേതത്സ്വേദവിമ്ലാപനേ ത്വതി| ലേപോऽജഗന്ധാതിവിഷാവിശല്യാഃ സവിഷാണികാഃ||൬൯|| ഗുഞ്ജാലാബുശുകാഹ്വാശ്ച പലാശക്ഷാരകല്കിതാഃ| |൭൦|

Adhikarana kaphaje galagaNDe haThakShArasya pAnam vatsakAditailasya pAnam kaphaje galagaNDe kaphaghnA dhUmAdayaH (70-71) · Śloka 71

| മൂത്രസ്രുതം ഹഠക്ഷാരം പക്ത്വാ കോദ്രവഭുക് പിബേത്||൭൦|| സാധിതം വത്സകാദ്യൈര്വാ തൈലം സപടുപഞ്ചകൈഃ| കഫഘ്നാന് ധൂമവമനനാവനാദീംശ്ച ശീലയേത്||൭൧||

Adhikarana medoje galagaNDe sirAvyadhaH medoje kaphaghno vidhiH medoje asanAdicUrNasya pAnam medoje ashAntau pAcayitvA vraNavadAcaraH (raktarohiNIsannipAtarohiNIgalaughavalayashataghnIgalArbudasvaraghnAnAmasAdhyatvAccikitsA noktA) (72-73) · Śloka 73

മേദോഭവേ സിരാം വിധ്യേത്കഫഘ്നം ച വിധിം ഭജേത്| അസനാദിരജശ്ചൈനം പ്രാതര്മൂത്രേണ പായയേത്||൭൨|| അശാന്തൌ പാചയിത്വാ ച സര്വാന് വ്രണവദാചരേത്| |൭൩|

Adhikarana sarvavaktragarogANAM cikitsA| mukhapAkeShu triphalAdikvAthena mukhadhAvanam mukhapAkeShu triphalAdIn kuTherAdiM vA bhakShayitvA niShThIvanam (73-74) · Śloka 74

| മുഖപാകേഷു സക്ഷൌദ്രാ പ്രയോജ്യാ മുഖധാവനാഃ||൭൩|| ക്വഥിതാസ്ത്രിഫലാപാഠാമൃദ്വീകാജാതിപല്ലവാഃ| നിഷ്ഠേവ്യാ ഭക്ഷയിത്വാ വാ കുഠേരാദിര്ഗണോऽഥവാ||൭൪||

Adhikarana vAtaje mukhapAke kRuShNAdibhiH pratisAraNam vAtaje vAtaharasiddhatailena kavalanasye (75) · Śloka 75

മുഖപാകേऽനിലാത് കൃഷ്ണാപട്വേലാഃ പ്രതിസാരണമ്| തൈലം വാതഹരൈഃ സിദ്ധം ഹിതം കവലനസ്യയോഃ||൭൫||

Adhikarana pittaje mukhapAke pittaraktaghno vidhiH raktaje ca mukhapAke pittaraktaghno vidhiH kaphaje mukhapAke kaphaghno vidhiH kaphaje piTikAnAM shAkAdipatrairlekhanam (76) · Śloka 76

പിത്താസ്രേ പിത്തരക്തഘ്നഃ കഫഘ്നശ്ച കഫേ വിധിഃ| ലിഖേച്ഛാകാദിപത്രൈശ്ച പിടികാഃ കഠിനാഃ സ്ഥിരാഃ||൭൬||

Adhikarana sannipAtaje yathAdoShodayaM cikitsA arbude nave asaMvRuddhe chedanaM svarjikAdibhiH pratisAraNam (77-78) · Śloka 78

യഥാദോഷോദയം കുര്യാത്സന്നിപാതേ ചികിത്സിതമ്| നവേऽര്ബുദേ ത്വസംവൃദ്ധേ ഛേദിതേ പ്രതിസാരണമ്||൭൭|| സ്വര്ജികാനാഗരക്ഷൌദ്രൈഃ, ക്വാഥോ ഗണ്ഡൂഷ ഇഷ്യതേ| |൭൮|

Adhikarana arbude guDUcyAdikvAthena gaNDUShaH kaphaje yavAnnabhuk tIkShNatailanasyAdayaH (78-79) · Śloka 79

| ഗുഡൂചീനിമ്ബകല്കോത്ഥോ മധുതൈലസമന്വിതഃ||൭൮|| യവാന്നഭുക് തീക്ഷ്ണതൈലനസ്യാഭ്യങ്ഗാംസ്തഥാऽऽചരേത്| |൭൯|

Adhikarana pUtivadane vamite tIkShNadhUmAdayaH pUtivadane sama~ggAdibhirantardhAvanam pUtivadane shItAdopakushoktaM nasyAdi (UrdhvagudatyAsAdhyatvAccikitsA noktA|) (79-81) · Śloka 81

| വമിതേ പൂതിവദനേ ധൂമസ്തീക്ഷ്ണഃ സനാവനഃ||൭൯|| സമങ്ഗാധാതകീരോധ്രഫലിനീപദ്മകൈര്ജലമ്| ധാവനം വദനസ്യാന്തശ്ചൂര്ണിതൈരവചൂര്ണിതമ്||൮൦|| ശീതാദോപകുശോക്തം ച നാവനാദി ച ശീലയേത്| |൮൧|

Adhikarana kaNThAdirogaghnAH phalatrayAdiguTikA videhapraNItAH (81-83) · Śloka 83

ഫലത്രയദ്വീപികിരാതതിക്ത- യഷ്ട്യാഹ്വസിദ്ധാര്ഥകടുത്രികാണി| മുസ്താഹരിദ്രാദ്വയയാവശൂക- വൃക്ഷാമ്ലകാമ്ലാഗ്രിമവേതസാശ്ച||൮൧|| അശ്വത്ഥജമ്ബ്വാമ്രധനഞ്ജയത്വക് ത്വക് ചാഹിമാരാത്ഖദിരസ്യ സാരഃ| ക്വാഥേന തേഷാം ഘനതാം ഗതേന തച്ചൂര്ണയുക്താ ഗുടികാ വിധേയാഃ||൮൨|| താ ധാരിതാ ഘ്നന്തി മുഖേന നിത്യം കണ്ഠൌഷ്ഠതാല്വാദിഗദാന് സുകൃച്ഛ്രാന്| വിശേഷതോ രോഹിണികാസ്യശോഷ- ഗന്ധാന് വിദേഹാധിപതിപ്രണീതാഃ||൮൩||

Adhikarana sarvamukharogaharaM khadirAditailam (84-86) · Śloka 86

ഖദിരതുലാമമ്ബുഘടേ പക്ത്വാ തോയേന തേന പിഷ്ടൈശ്ച| ചന്ദനജോങ്ഗകകുങ്കുമപരിപേലവവാലകോശീരൈഃ||൮൪|| സുരതരുരോധ്രദ്രാക്ഷാമഞ്ജിഷ്ഠാചോചപദ്മകവിഡങ്ഗൈഃ| സ്പൃക്കാനതനഖകട്ഫലസൂക്ഷ്മൈലാധ്യാമകൈഃ സപത്തങ്ഗൈഃ||൮൫|| തൈലപ്രസ്ഥം വിപചേത് കര്ഷാംശൈഃ പാനനസ്യഗണ്ഡൂഷൈസ്തത്| ഹത്വാऽऽസ്യേ സര്വഗദാന് ജനയതി ഗാര്ധീം ദൃശം ശ്രുതിം ച വാരാഹീമ്||൮൬||

Adhikarana vya~ggAdiharaM prapunATAdibhirudvartanaM anena tailenAbhya~ggashca (87) · Śloka 87

ഉദ്വര്തിതം ച പ്രപുനാടരോധ്ര- ദാര്വീഭിരഭ്യക്തമനേന വക്ത്രമ്| നിര്വ്യങ്ഗനീലീമുഖദൂഷികാദി സഞ്ജായതേ ചന്ദ്രസമാനകാന്തി||൮൭||

Adhikarana sarvamukharogaharaM bANAditailam (88-89) · Śloka 89

പലശതം ബാണാത്തോയഘടേ പക്ത്വാ രസേऽസ്മിംശ്ച പലാര്ധികൈഃ ഖദിരജമ്ബൂയഷ്ട്യാനന്താമ്രൈരഹിമാരനീലോത്പലാന്വിതൈഃ||൮൮|| തൈലപ്രസ്ഥം പാചയേച്ഛ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടൈ- രേഭിര്ദ്രവ്യൈര്ധാരിതം തന്മുഖേന| രോഗാന് സര്വാന് ഹന്തി വക്ത്രേ വിശേഷാ- ത്സ്ഥൈര്യം ധത്തേ ദന്തപങ്ക്തേശ്ചലായാഃ||൮൯||

Adhikarana sarvamukharogaharAH khadirasArAdiguTikAH (90-94) · Śloka 94

ഖദിരസാരാദ് ദ്വേ തുലേ പചേദ്വല്കാത്തുലാം ചാരിമേദസഃ| ഘടചതുഷ്കേ പാദശേഷേऽസ്മിന് പൂതേ പുനഃ ക്വഥനാദ്ഘനേ||൯൦|| ആക്ഷികം ക്ഷിപേത്സുസൂക്ഷ്മം രജഃ സേവ്യാമ്ബുപത്തങ്ഗഗൈരികമ്| ചന്ദനദ്വയ(ശ്യാമാ) രോധ്രപുണ്ഡ്രാ- ഹ്വയഷ്ട്യാഹ്വലാക്ഷാഞ്ജനദ്വയമ്||൯൧|| ധാതകീകടുഫലദ്വിനിശാത്രിഫലാചതുര്ജാതജോങ്ഗകമ്| മുസ്തമഞ്ജിഷ്ഠാന്യഗ്രോധപ്രരോഹ|വചാ]മാംസീയവാസകമ്||൯൨|| പദ്മകൈലാസമങ്ഗാശ്ച ശീതേ തസ്മിംസ്തഥാ പാലികാം പൃഥക്| ജാതിപത്രികാം സജാതീഫലാം സഹ- (നഖ)ലവങ്ഗകങ്കോല്ലകാമ്||൯൩|| സ്ഫടികശുഭ്രസുരഭികര്പൂരകുഡവം ച തത്രാവപേത്തതഃ| കാരയേദ്ഗുടികാഃ സദാ ചൈതാ ധാര്യാ മുഖേ തദ്വദാപഹാഃ||൯൪||

Adhikarana sarvamukharogaharaM arimedAdi tailam (95) · Śloka 95

ക്വാഥ്യൌഷധവ്യത്യയയോജനേന തൈലം പചേത്കല്പനയാऽനയൈവ| സര്വാസ്യരോഗോദ്ധൃതയേ തദാഹു- ര്ദന്തസ്ഥിരത്വേ ത്വിദമേവ മുഖ്യമ്||൯൫||

Adhikarana dRuDhadvijakarametadvayam (96) · Śloka 96

ഖദിരേണൈതാ ഗുടികാ- സ്തൈലമിദം ചാരിമേദസാ പ്രഥിതമ്| അനുശീലയന് പ്രതിദിനം സ്വസ്ഥോऽപി ദൃഢദ്വിജോ ഭവതി||൯൬||

Adhikarana sarvamukharogaharo kShudrAdikavalagrahaH dantamAMsarogaharaH pAThAdicUrNaH (97-98) · Śloka 98

ക്ഷുദ്രാഗുഡൂചീസുമനഃപ്രവാല- ദാര്വീയവാസത്രിഫലാകഷായഃ| ക്ഷൌദ്രേണ യുക്തഃ കവലഗ്രഹോऽയം സര്വാമയാന് വക്ത്രഗതാന്നിഹന്തി||൯൭|| പാഠാദാര്വീത്വക്കുഷ്ഠമുസ്താസമങ്ഗാ- തിക്താപീതാങ്ഗീരോധ്രതേജോവതീനാമ്| ചൂര്ണഃ സക്ഷൌദ്രോ ദന്തമാംസാര്തികണ്ഡൂ- പാകസ്രാവാണം നാശനോ ഘര്ഷണേന||൯൮||

Adhikarana mukhAdirogaharaH kAlakacUrNaH dantAdirogaharaH pItakacUrNaH (99-100) · Śloka 100

ഗൃഹധൂമതാര്ക്ഷ്യപാഠാവ്യോഷക്ഷാരാഗ്ന്യയോവരാതേജോഹ്വൈഃ| മുഖദന്തഗലവികാരേ സക്ഷൌദ്രഃ കാലകോ വിധാര്യശ്ചൂര്ണഃ||൯൯|| ദാര്വീത്വക്സിന്ധൂദ്ഭവമനഃ ശിലായാവശൂകഹരിതാലൈഃ| ധാര്യഃ പീതകചൂര്ണോ ദന്താസ്യഗലാമയേ സമധ്വാജ്യഃ||൧൦൦||

Adhikarana galAmayaghnI dvikShArAdirasakriyA mukharogaharaH pathyAcUrNaH (101-102) · Śloka 102

ദ്വിക്ഷാരധൂമകവരാപഞ്ചപടുവ്യോഷവേല്ലഗിരിതാര്ക്ഷ്യൈഃ| ഗോമൂത്രേണ വിപക്വാ ഗലാമയഘ്നീ രസക്രിയാ ഏഷാ||൧൦൧|| ഗോമൂത്രക്വഥനവിലീനവിഗ്രഹാണാം പഥ്യാനാം ജലമിശികുഷ്ഠഭാവിതാനാമ്| അത്താരം നരമണവോऽപി വക്ത്രരോഗാഃ ശ്രോതാരം നൃപമിവ ന സ്പൃശന്ത്യനര്ഥാഃ||൧൦൨||

Adhikarana mukhapAkaharaH saptacchadAdikvAthaH sarvamukharogaharaH paTolAdikvAthaH (103-104) · Śloka 104

സപ്തച്ഛദോശീരപടോലമുസ്ത- ഹരീതകീതിക്തകരോഹിണീഭിഃ| യഷ്ട്യാഹ്വരാജദ്രുമചന്ദനൈശ്ച ക്വാഥം പിബേത്പാകഹരം മുഖസ്യ||൧൦൩|| പടോലശുണ്ഠീത്രിഫലാവിശാലാ- ത്രായന്തിതിക്താദ്വിനിശാമൃതാനാമ്| പീതഃ കഷായോ മധുനാ നിഹന്തി മുഖേ സ്ഥിതശ്ചാസ്യഗദാനശേഷാന്||൧൦൪||

Adhikarana mukhapAkAdiharA dArvIrasakriyA mukhapAkAdiharA paTolAdirasakriyA (105-106) · Śloka 106

സ്വരസഃ ക്വഥിതോ ദാര്വ്യാ ഘനീഭൂതഃ സഗൈരികഃ| ആസ്യസ്ഥഃ സമധുര്വക്ത്രപാകനാഡീവ്രണാപഹഃ||൧൦൫|| പടോലനിമ്ബയഷ്ട്യാഹ്വവാസാജാത്യരിമേദസാമ്| ഖദിരസ്യ വരായാശ്ച പൃഥഗേവം പ്രകല്പനാ||൧൦൬||

Adhikarana dvijadArDhyakRut khadirAdigaNDUShaH mukhAdirogeShu punaH punaH duShTaraktasrAvaH (107-108) · Śloka 108

ഖദിരായോവരാപാര്ഥമദയന്ത്യഹിമാരകൈഃ| ഗാണ്ഡൂഷോऽമ്ബുശൃതൈര്ധാര്യോ ദുര്ബലദ്വിജശാന്തയേ||൧൦൭|| മുഖദന്തമൂലഗലജാഃ പ്രായോ രോഗാഃ കഫാസ്രഭൂയിഷ്ഠാഃ| തസ്മാത്തേഷാമസകൃദ് രുധിരം വിസ്രാവയേദ്ദുഷ്ടമ്||൧൦൮||

Adhikarana mukhAdirogeShu kAyashirasorvirekAdi mukhAdirogeShu kapharaktaharaM karma (109-110) · Śloka 110

കായശിരസോര്വിരേകോ വമനം കവലഗ്രഹാശ്ച കടുതിക്താഃ| പ്രായഃ ശസ്തം തേഷാം കഫരക്തഹരം തഥാ കര്മ||൧൦൯|| യവതൃണധാന്യം ഭക്തം വിദലൈഃ ക്ഷാരോഷിതൈരപസ്നേഹാഃ| യൂഷാ ഭക്ഷ്യാശ്ച ഹിതാ യച്ചാന്യച്ഛ്ലേഷ്മനാശായ||൧൧൦||

Adhikarana mukhAdirogeShu yavatRuNadhAnyAdi bhojanam mukhAdirogeShu tvaritamupakramaH (22) · Śloka 22

പ്രാണാനിലപഥസംസ്ഥാഃ ശ്വസിതമപി നിരുന്ധതേ പ്രമാദവതഃ| കണ്ഠാമയാശ്ചികിത്സിത- മതോ ദ്രുതം തേഷു കുര്വീത||൧൧൧|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചി- തായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തര- സ്ഥാനേ മുഖരോഗപ്രതിഷേധോ നാമ ദ്വാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൨||