19. śvayathucikitsitam

Adhikarana atha shvayathucikitsitannAmaikonaviMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ શ્વયથુચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana tatrAdau cikitsAsUtram (2) · Śloka 2

શ્વયથુષુ દોષજેશુ સર્વેષુ સર્વસરેષ્વામાનુબદ્ધેશુ લઙ્ઘન પાચનશોધનાન્યાદૌ યોજયેત્| સ્નેહજેષુ વિરૂક્ષ્ણાન્યૌશ ધાનિ વિરૂક્ષણોત્થેષુ સ્નેહનાનિ||૨||

Adhikarana AmajeShUpacArAH (3) · Śloka 3

તત્રામજેશુ લઙ્ઘિતવતો લઘ્વન્નમશિતસ્ય ભદ્રદારુનાગર મરિચપ્રતિવિષાવિડઙ્ગેન્દ્રયવાનુષ્ણામ્બુના| નાગરદેવદારુપ થ્યાવર્ષાભ્વો વા| પઞ્ચ કોલકાજાજીનિદિગ્ધિકામુસ્તપા ઠારજનીર્વા| મૂત્રવર્તિ વા નવાયસં વા||૩||

Adhikarana gurubhinnapurIShe visheShaH (4) · Śloka 4

ગુરુભિન્નપુરીષસ્તુ તક્રં સવ્યોષસૌવર્ચલક્ષૌદ્રમ્| ગુડહરી તકીં વા શીલયેત્||૪||

Adhikarana laghubaddhapurIShe visheShaH (5) · Śloka 5

ઇતરસ્ત્રિવૃત્યૂષણકટુરોહિણ્યયશ્ચૂર્ણાનિ ત્રિફલાક્વાથેન| વ્યોષયવક્ષારાયોરજાંસિ વા| બિભીતકકલ્કં વા તણ્ડુ લામ્બુના| ગુગ્ગુલું વા ગોમૂત્રેણ| હરીતકીં વા| તુલ્યગુડાં વા શુણ્ઠીં પુનર્નવકષાયાનુપાનામ્| આર્દ્રકં વા તુલ્યગુડ મર્ધપલાભિવૃદ્ધં પઞ્ચપલપ્રકર્ષં પ્રયુઞ્જીત| માસમયં પ્રયોગઃ શોફશોષાર્ષઃ શ્વાસકાસપ્રસેકપીનસાલસકાગ્નિસાદગુ લ્મોદરપ્રમેહપાણ્ડુકામિલામનોવિકારાનપહરતિ| આર્દ્રક રસં વા શાલિક્ષીરાહારઃ પિબેત્||૫||

Adhikarana nivRuttAmadoShe prayojyam (6) · Śloka 6

નિવૃત્તામદોષઃ શૃતાનિ પયાંસિ સર્પીષિ ચ| ત્રિકટુકૈ રણ્ડશ્યામામૂલૈઃ સિદ્ધં ક્ષીરમ્| મહૌષધમુરુઙ્ગીમૂલાભ્યાં વા| વર્ષાભૂમયૂરકપઞ્ચકોલૈર્વા| કુમ્ભનિકુમ્ભવ્યોષા ગ્નિકૈર્વા| કરભીક્ષીરવૃત્તિર્વા સ્યાત્| ગોમૂત્રં મહિષીમૂત્રં વા સક્ષીરં ક્ષીરાશનઃ પિબેત્||૬||

Adhikarana ghRutayogAH (7) · Śloka 7

દાડિમયવાનીયવાનકધનિકાપાઠામ્લવેતસમરિચપઞ્ચકોલ બિલ્વફલયાવશૂકાનક્ષમાત્રાન્ સલિલાઢકે વિપાચ્ય તત્કષાયેણ ઘૃતપ્રસ્થં સાધયેચ્છોફાર્શોગુલ્મમેહાગ્નિસાદ હરમ્| અર્શોવિહિતવિધિના ચિત્રકદધ્નો નવનીતમાદદીત| તચ્ચિત્રકમૂલગર્ભં સચિત્રકકલ્કતક્રસિદ્ધં સમાનં પૂર્વેણ||૭||

Adhikarana dashamUlaharItakI (8) · Śloka 8

દશમૂલક્વાથકંસે પથ્યાશતં ગુડતુલોન્મિશ્રમધિશ્રયેત્| લેહીભૂતે તત્ર ત્રિકટુકત્રિજાતકયવક્ષારચૂર્ણં પ્રક્ષિપેત્ક્ષો દ્રાર્ધપ્રસ્થં ચ| એતા દશમૂલહરીતક્યોઽતિપ્રવૃદ્ધમપિ શ્વયથુમુદરારોચકાવિપાકપાણ્ડુરોગગુલ્મમેહશ્વાસકાસ કાર્શ્યામવાતામ્લપિત્તમૂત્રશુક્રદોષાંશ્ચ નિઘ્નન્તિ||૮||

Adhikarana saMskRutamannam (9) · Śloka 9

શઠીપુષ્કરમૂલકારવીચિત્રકાજાજીજીવન્તીબિલ્વમધ્ય યવક્ષારવૃક્ષામ્લૈર્દશમૂલેન ચ પરિગૃહીતાનિ ઘૃતતૈલભૃષ્ટનિ પેયાદીન્યન્નાન્યલ્પસ્નેહલવણાન્યુપકલ્પયેત્||૯||

Adhikarana abhya~ggAdikam (10) · Śloka 10

સ્પર્શસુખાંશ્ચાભ્યઙ્ગપ્રદેહસેકાન્| શૈલેયસ્થૌણેયકશ્રીવેષ્ટ કાગરુદેવદારુહરેણુકાકુષ્ઠધ્યામકપદ્મકમાંસીમાગધિકાVવ ન્યધાન્યતાલીસપત્રકચતુર્જાતકપલાશામ્બુદામ્બુપ્રિયઙ્ગુ સ્પૃક્કાનખૈઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈસ્તૈલમભ્યઙ્ગં પચેત્| તૈશ્ચ પ્રદેહં કુર્યાત્| સર્ષપસૌવર્ચલસૈન્ધવશાર્ઙ્ગાષ્ઠાભિશ્ચ| કેવ લૈર્વાક્ષમજ્જાભિઃ| વિશેષતશ્ચૈકાઙ્ગજેષુપુનર્નવહિંસ્રાકોશાતકીકરવીર કિંશુકાતિવિષાર્ધિવૃદ્ધિમૂશિકપર્ણીહસ્તિકર્ણનલિકાના કુલાસ્થૂલકાકાદનીસાલત્રિફલાદેવદારુલોધ્રતાલપર્ણી દશપત્રિકાજયન્તીભિઃ પ્રલેપઃ| મૂલકતોયેન કવોષ્ણેન વૃક્ષકાર્કનક્તમાલનિમ્બ વર્ષાભૂક્વાથેન વા સ્નાનમ્||૧૦||

Adhikarana vAtajashvayathau (11) · Śloka 11

અથાનિલજે શ્વયથૌ ત્રિવૃતમેરણ્ડતૈલં વાર્ધમાસં માસં વા પિબેત્| એરણ્ડતૈલમેવ ચ વિડ્વાતસઙ્ગે પ્રાગ્ભક્તં પયસા રસૈર્વા| વાતહરાભ્યઙ્ગસ્વેદોપનાહાંશ્ચ કુર્યાત્| વિશેષેણ ચૈકાઙ્ગે માતુલુઙ્ગે માતુલુઙ્ગાગ્નિમન્થશુણ્ઠી દેવરારુહિંસ્રાપ્રલેપઃ||૧૧||

Adhikarana pittajashvayathau (12) · Śloka 12

પિત્તજે ન્યગ્રોધાદિસિદ્ધં સર્પિઃ પિબેત્| તિક્તકં વા| મૂર્ચ્છારતિતૃડ્દાહેષુ ક્ષીરમ્| તદેવ તુ સ્રંસનાર્થી મૂત્ર યુક્તમ્| અભયામરદારુમધુકકટુકાદન્તીચન્દનનિચુલ પટોલમૂર્વાદાર્વીંત્રાયમાણોપકુલ્યાવિશાલાક્વાથઃ સસ ર્પિરુપયુક્તઃ શ્વયથુવિષવીસર્પજ્વરદાહપિપાસાન્તઃ સન્તા પસન્નિપાતાનુપશમયતિ| ઘૃતક્ષીરક્ષીરિવૃક્ષવેતસમઞ્જિષ્ઠા મૃણાલચન્દનાદિભિઃ શીતવીર્યૈઃ કલ્પયેદભ્યઙ્ગાદીન્||૧૨||

Adhikarana kaphajashvayathau (13) · Śloka 13

કફોત્થે ત્વારગ્વધાદિસાધિતં તૈલં પિબેત્| ક્ષારમૂત્ર તક્રાસવારિષ્ટાંશ્ચ|૧૩|

Adhikarana bhallAtakAriShTaH (13) · Śloka 13

ભલ્લાતકચિત્રકવ્યોષવિડઙ્ગબૃહતીફલાનિ પૃથક્પ્રસ્થાં શાન્યચ્છધાન્યમ્લદ્રોણે ગોમયાગ્નિના ત્રિભાગશેષમવતા રયેત્| તત્પૂતશીતં મસ્તુકલશેન સિતોપલાતુલયા ચ યુક્ત-મગ્નિકમાગધિકાકલ્કલિપ્તે દૃઢે ભાણ્ડે સમા વાપ્ય વૈહાયસે સુગુપ્તં સ્થાપયેત્| તતો દશાહસ્થિતોઽય મુપયુક્તો ભલ્લાતકારિષ્ટઃ શોફોદરાર્શોભગન્દરગ્રહણી કૃમિકુષ્ઠમેહકાર્શ્યહિક્કસાન્ સત્વરમપનયતિ||૧૩||

Adhikarana aShTashatAriShTaH (14) · Śloka 14

ત્રિફલામરિચદ્રાક્ષાપિપ્પલીકાશ્મર્યફલાનાં પ્રત્યેકં શતં ગુડતુલામુદકદ્રોણં ચ મધુલિપ્તભાજનસ્થં સપ્તાહમુષ્ણે કાલે દ્વિસપ્તાહં શીતે ધારયેત્| અયમષ્ટશતારિષ્ટઃ સમાનઃ પૂર્વેણઃ|૧૪|

Adhikarana pralepAdikam (14) · Śloka 14

પુરાણપિણ્યાકકૃષ્ણાશિગ્રુત્વગતસીસિકતાહ મૂત્રપિષ્ટાઃ સુખોષ્ણાઃ પ્રલેપે દદ્યાત્| એકાઙ્ગે તુ કાલાસરલાજશૃ ઙ્ગગજગન્ધાશ્વગન્ધૈકૈષિકાઃ| શુણ્ઠીકુલત્થતક્કારી કુષ્ઠર્જકચિત્રકજલમૂત્રાણિ સ્નાને| ચણ્ડાગરુણી વિલે પને||૧૪||

Adhikarana saMsargasannipAtayoH (15) · Śloka 15

સંસર્ગસન્નિપાતયોર્યથાદોષોદયમિદમેવ સાધનમ્| એક દેશાશ્રયે ચ શ્વયથૌ યથાસન્નં વમનાદીનિ રક્તાવસેચનં ચ કુર્વીતેતિ||૧૫||

Adhikarana AgantushophacikitsAsUtram (16) · Śloka 16

ભવતિ ચાત્ર- પ્રાયોઽભિઘાતાદનિલઃ સરક્તઃ શોફં સરાગં પ્રકરોતિ તત્ર| વિસર્પનુન્મારુતરક્તનુચ્ચ કાર્યં વિષઘ્નં વિષજે ચ કર્મ||૧૬||

Adhikarana shvayathAvapathyam (17-19) · Śloka 19

ગ્રામ્યાદ્યબ્જાનૂપં પિશિતમબલં શુષ્કશાકં તિલાન્નં ગૌડં પિષ્ટાન્નં દધિ સલવણં પિચ્છિલં મદ્યમમ્લમ્| ધાનાવલ્લૂરં સમશનમથો ગુર્વસાત્મ્યં વિદાહિ સ્વપ્નં ચારાત્રૌ શ્વયથુગદવાન્ વર્જયેન્મૈથુનં ચ||૧૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટઙ્ગસંગ્રહસિંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને શ્વયથુ ચિકિત્સિતન્નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||