Adhikarana athodaracikitsitannAma saptadasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
অথাত উদরিচিকিত্সিতং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রৈযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथात उदरिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रैयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvodareShu virecanantatra hetushca (2) · Śloka 2
সর্বমেবোদরমতিমাত্রদোষসঞ্চযানুবন্ধেন স্রোতোমুখনি রোধাদ্ব্যাকুলানিলতযা যত্প্রজাযতে তস্মাদভীক্ষ্ণমুদরী বিরেচনান্যুপযুঞ্জীত| মূত্রক্ষীরান্যতরযুক্তমেরণ্ডতৈলমহ রহর্মাসমেকং দ্বৌ বা| ক্ষীরহারো বা গব্যং বা মাহিষং বা মূত্রম্| উষ্ট্রীক্ষীরবৃত্তির্বা স্যাত্||২||
सर्वमेवोदरमतिमात्रदोषसञ्चयानुबन्धेन स्रोतोमुख़नि रोधाद्व्याकुलानिलतया यत्प्रजायते तस्मादभीक्ष्णमुदरी विरेचनान्युपयुञ्जीत| मूत्रक्षीरान्यतरयुक्तमेरण्डतैलमह रहर्मासमेकं द्वौ वा| क्षीरहारो वा गव्यं वा माहिषं वा मूत्रम्| उष्ट्रीक्षीरवृत्तिर्वा स्यात्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shoPashUlAdisahite visheShaH (3) · Śloka 3
শোফশূলানাহতৃণ্মূর্ছাপরীতো বিশেষেণ পযোঽনুপানং গো মূত্রেণ প্রাণদাং পিবেত্| পিপ্পলীসহস্রং ব স্নুহীক্ষীরভাবিতং সেবেত| তদ্ভাবিতেন বা কৃষ্ণাভযাচূর্ণেন কাসরম্| সৈন্ধবাজমোদযুক্তং বা নৈম্বং তৈলম্| অথবাঽঽর্দ্রক রসানুবিদ্ধং সিদ্ধং বা||৩||
शोफशूलानाहतृण्मूर्छापरीतो विशेषेण पयोऽनुपानं गो मूत्रेण प्राणदां पिबेत्| पिप्पलीसहस्रं व स्नुहीक्षीरभावितं सेवेत| तद्भावितेन वा कृष्णाभयाचूर्णेन कासरम्| सैन्धवाजमोदयुक्तं वा नैम्बं तैलम्| अथवाऽऽर्द्रक रसानुविद्धं सिद्धं वा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana harItakIGRutam (4) · Śloka 4
হরীতকীচূর্ণপ্রস্থযুক্তমাঢকং ঘৃতস্যাঙ্গারেষ্বভিবিলাপ্য খজেনাভিমথ্য সুগুপ্তং যবপল্লে মাসং স্থাপযেত্| তত শ্চোদ্ধৃত্য পরিস্রাব্য হরীতকীক্বাথাম্লবদধিপ্রতীবাপং বিপাচযেত্||৪||
हरीतकीचूर्णप्रस्थयुक्तमाढकं ग़ृतस्याङ्गारेष्वभिविलाप्य ख़जेनाभिमथ्य सुगुप्तं यवपल्ले मासं स्थापयेत्| तत श्चोद्धृत्य परिस्राव्य हरीतकीक्वाथाम्लवदधिप्रतीवापं विपाचयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sudhAkShIraGRutam (5) · Śloka 5
অথবা গব্যে পযসি মহাবৃক্ষক্ষীরমাবাপ্য বিপাচ্য শীতী ভূতমভিমথ্য তন্নবনীতং মহাবৃক্ষক্ষীরেণৈব সহ সাধ যেত্||৫||
अथवा गव्ये पयसि महावृक्षक्षीरमावाप्य विपाच्य शीती भूतमभिमथ्य तन्नवनीतं महावृक्षक्षीरेणैव सह साध येत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cavikAdiGRutam (6) · Śloka 6
অথবা চবিকাচিত্রকদন্ত্যতিবিষাকুষ্ঠসারিবাবিডঙ্গ- ত্রিফলাকটুরোহিণীদ্বিহরিদ্রাশঙ্খিনীত্রিবৃদ্দীপ্যকানর্ধকার্ষি- কান্ রাজবৃক্ষফলমজ্জাদ্বিপলং মহাবৃক্ষক্ষীরদ্বিপলং গোমূত্র- ক্ষীরঘৃতত্রিকুডবং চৈকধ্যং পাচযেত্| এতানি তিল্বক- চতুর্থানি সর্পীষি পীতান্যুদরগুল্মবিদ্রধ্যষ্ঠীলানাহকু- ষ্ঠোন্মাদাপস্মারান্নিঘ্নন্তি||৬||
अथवा चविकाचित्रकदन्त्यतिविषाकुष्ठसारिवाविडङ्ग- त्रिफलाकटुरोहिणीद्विहरिद्राशङ्ख़िनीत्रिवृद्दीप्यकानर्धकार्षि- कान् राजवृक्षफलमज्जाद्विपलं महावृक्षक्षीरद्विपलं गोमूत्र- क्षीरग़ृतत्रिकुडवं चैकध्यं पाचयेत्| एतानि तिल्वक- चतुर्थानि सर्पीषि पीतान्युदरगुल्मविद्रध्यष्ठीलानाहकु- ष्ठोन्मादापस्मारान्निग़्नन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dashamUlaShaTpalaM GRutam (7) · Śloka 7
যাবশূকপঞ্চকোলষট্পলেন বা মস্তুদশমূলক্বাথা ঢকদ্বযেন চ সিদ্ধণ্ সর্পিঃপ্রস্থং প্রযোজযেত্||৭||
यावशूकपञ्चकोलषट्पलेन वा मस्तुदशमूलक्वाथा ढकद्वयेन च सिद्धण् सर्पिःप्रस्थं प्रयोजयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yavakolAdiGRutam (8) · Śloka 8
যবকোলকুলত্থপঞ্চমূলকষাযেণ বা সুরাসৌবীরক যুক্তং সর্পিঃ||৮||
यवकोलकुलत्थपञ्चमूलकषायेण वा सुरासौवीरक युक्तं सर्पिः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehottaraM virecanam (9) · Śloka 9
সর্পিষ্পানস্রস্তে চ দোষে বলবান্ বিরেচনার্থং মূত্রাসবা রিষ্টসুরাঃ স্নুহীক্ষীরযুক্তাঃ শীলযেত্| বিরেচনদ্রব্য কষাযং নাগরদেবদারুপ্রগাঢম্| ত্রিলবণাদিচূর্ণং বা দ্বিত্রি গুণানুলোমনদ্রব্যম্||৯||
सर्पिष्पानस्रस्ते च दोषे बलवान् विरेचनार्थं मूत्रासवा रिष्टसुराः स्नुहीक्षीरयुक्ताः शीलयेत्| विरेचनद्रव्य कषायं नागरदेवदारुप्रगाढम्| त्रिलवणादिचूर्णं वा द्वित्रि गुणानुलोमनद्रव्यम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paTolamUlAdiprayogaH (10) · Śloka 10
পটোলমূলরজনীবিডঙ্গত্রিফলাঃ কর্ষাংশাঃ| কম্পিল্ল কনীলিনীফলত্রিবৃত্তানাং ক্রমাদ্ দ্বিত্রিচতুর্ভিঃ কর্ষৈর্যুক্তা শ্চূর্ণযিত্বা মূত্রেণ পিবেত্| জীর্ণে চ পেযামণ্ডপো রসাশী বা স্যাত্| ততঃ ষড্রাত্রং সব্যোষেণ পযসাশ্নীযাত্| ততঃ সপ্তমেঽহনি পুনশ্চূর্ণং পিবেত্| অনেন বিধিনা চূর্ণ মিদমুদরাণি জাতোদকান্যপি নিবর্হযতি| গুল্মভেদনানি চ প্রযুঞ্জীত||১০||
पटोलमूलरजनीविडङ्गत्रिफलाः कर्षांशाः| कम्पिल्ल कनीलिनीफलत्रिवृत्तानां क्रमाद् द्वित्रिचतुर्भिः कर्षैर्युक्ता श्चूर्णयित्वा मूत्रेण पिबेत्| जीर्णे च पेयामण्डपो रसाशी वा स्यात्| ततः षड्रात्रं सव्योषेण पयसाश्नीयात्| ततः सप्तमेऽहनि पुनश्चूर्णं पिबेत्| अनेन विधिना चूर्ण मिदमुदराणि जातोदकान्यपि निबर्हयति| गुल्मभेदनानि च प्रयुञ्जीत||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtravarttiH (11) · Śloka 11
বমনবিরেচনশিরোবিরেচনবত্সকাদিবচাহরিদ্রাদিবর্গদ্রব্যা ণি পৃথক্পালিকানি সূক্ষ্মকল্কীকৃতানি লবণানি চ বজ্রবৃক্ষক্ষীরপ্রস্থং চ প্রক্ষিপ্য মূত্রগণে মৃদ্বগ্নিনা ঘট্টযন্ পাচযেত্| অবিদগ্ধকল্কং চ তত্সিদ্ধমবতার্য শীতী ভূতমঙ্গুষ্ঠমাত্রা গুলিকা বর্তযিত্বা যথা বলং ত্রিচতুরো মাসানুপযোজযেত্| এষা মূত্রবর্তির্মহারোগশ্বাসকাসপী নসপ্রসেকশ্বযথুগুল্মপাণ্ডুকৃমিকোষ্ঠারোচকাবিপাকো দাবর্তেষু পরমমগদম্||১১||
वमनविरेचनशिरोविरेचनवत्सकादिवचाहरिद्रादिवर्गद्रव्या णि पृथक्पालिकानि सूक्ष्मकल्कीकृतानि लवणानि च वज्रवृक्षक्षीरप्रस्थं च प्रक्षिप्य मूत्रगणे मृद्वग्निना ग़ट्टयन् पाचयेत्| अविदग्धकल्कं च तत्सिद्धमवतार्य शीती भूतमङ्गुष्ठमात्रा गुलिका वर्तयित्वा यथा बलं त्रिचतुरो मासानुपयोजयेत्| एषा मूत्रवर्तिर्महारोगश्वासकासपी नसप्रसेकश्वयथुगुल्मपाण्डुकृमिकोष्ठारोचकाविपाको दावर्तेषु परममगदम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virecanottarA upacArAH (12) · Śloka 12
কৃতবিরেচনশ্চ ক্ষামদেহোঽন্তরান্তরা ক্ষীরমৌষ্ট্রকং গব্যমাজং বা ব্যোষযুক্তং শীলযেত্| দোষশেষবিজযায চ শীল যেচ্চবিকানাগরং ক্ষীরেণ পিষ্টম্| সুরদারুচিত্রকং বা সুরুঙ্গাং বা পুনর্নবং বা ত্রিফলাদন্তীরৌহীতকনির্যূহং বা ব্যোষক্ষারোপেতং তত্ স্নুহীক্ষীরঘৃতযুক্তম্||১২||
कृतविरेचनश्च क्षामदेहोऽन्तरान्तरा क्षीरमौष्ट्रकं गव्यमाजं वा व्योषयुक्तं शीलयेत्| दोषशेषविजयाय च शील येच्चविकानागरं क्षीरेण पिष्टम्| सुरदारुचित्रकं वा सुरुङ्गां वा पुनर्नवं वा त्रिफलादन्तीरौहीतकनिर्यूहं वा व्योषक्षारोपेतं तत् स्नुहीक्षीरग़ृतयुक्तम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana purANAnnAdisevanam (13) · Śloka 13
পুরাণমন্নং তক্রমরিষ্টাংশ্চ তাংস্তান্ ক্ষীরঞ্চ দন্তীচিত্রকবি ডঙ্গচবিকাত্রিকটুকোপেতম্| তুল্যার্দ্রকরসং বা ক্ষীরং শীলযেত্| পিপ্পলীবর্ধমানং বা সেবেত| শিলাজতুং বা ক্ষীরাশীং গুগ্গুলুং বা| পুনঃ পুনশ্চ স্নেহযেদ্বিরেচযেচ্চ| আত্যযিকাংস্তু স্নেহবিরেকৈরেবোপক্রমেত| সলিলং তু বর্জ যেত্| আনাহোদাবর্তযোর্যথাস্বং প্রতিকুর্বীত||১৩||
पुराणमन्नं तक्रमरिष्टांश्च तांस्तान् क्षीरञ्च दन्तीचित्रकवि डङ्गचविकात्रिकटुकोपेतम्| तुल्यार्द्रकरसं वा क्षीरं शीलयेत्| पिप्पलीवर्धमानं वा सेवेत| शिलाजतुं वा क्षीराशीं गुग्गुलुं वा| पुनः पुनश्च स्नेहयेद्विरेचयेच्च| आत्ययिकांस्तु स्नेहविरेकैरेवोपक्रमेत| सलिलं तु वर्ज येत्| आनाहोदावर्तयोर्यथास्वं प्रतिकुर्वीत||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje visheShaH (14) · Śloka 14
বাতকৃতেষু পার্শ্বশূলোপস্তম্ভহৃদ্গ্রহেষু বিল্বক্ষারাম্ভসা তৈলং পাচযেত্| স্যোনাকাগ্নিমন্থতিলকুতলকদল্যপা মার্গাগ্ন্যতমক্ষারেণ বা বিপক্বং তৈলম্||১৪||
वातकृतेषु पार्श्वशूलोपस्तम्भहृद्ग्रहेषु बिल्वक्षाराम्भसा तैलं पाचयेत्| स्योनाकाग्निमन्थतिलकुतलकदल्यपा मार्गाग्न्यतमक्षारेण वा विपक्वं तैलम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AvaraNe visheShaH (16) · Śloka 15
কফে পিত্তে বা বাতেনাবৃতে তাভ্যাং বা বাতে বলবান্ বাতগুল্মোক্তক্রমেণৈরণ্ডতৈলং পিবেত্||১৫||
कफे पित्ते वा वातेनावृते ताभ्यां वा वाते बलवान् वातगुल्मोक्तक्रमेणैरण्डतैलं पिबेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lepasekau (17) · Śloka 17
লিম্পেচ্চ জঠরমুদরিণাং শিগ্রুপলাশার্কাশ্বকর্ণগজ পিপ্লীদেবদারুভির্মূত্রপিষ্টৈঃ সুখোষ্ণৈঃ| বৃশ্চিকালীকুষ্ঠ ষড্গ্রন্থাদ্বিপুনর্নবধান্যনাগরপঞ্চমূলক্বাথৈর্মূত্রৈশ্চ পরিষেচ যেত্| প্রততমেব চ স্বেদযেত্||১৭||
लिम्पेच्च जठरमुदरिणां शिग्रुपलाशार्काश्वकर्णगज पिप्लीदेवदारुभिर्मूत्रपिष्टैः सुख़ोष्णैः| वृश्चिकालीकुष्ठ षड्ग्रन्थाद्विपुनर्नवधान्यनागरपञ्चमूलक्वाथैर्मूत्रैश्च परिषेच येत्| प्रततमेव च स्वेदयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AdhmAnAdrakShaNam (18) · Śloka 18
বিরিক্তস্য চাস্য সদাম্লানমুদরং সাল্বলাদিভিরুপনদ্ধং ঘনেন বাসসা বেষ্টযেত্| এবমেনমনবকাশো বাযুর্ন পুন রাধ্মাপযতি| তথাপি পুনঃ সবিরিত্কস্যাধ্মানেঽম্ল লবণান্ সুস্নিগ্ধান্ নিরূহান্ দদ্যাত্| সোপস্তম্ভে তু বাযৌ তীক্ষ্ণোষ্ণান্||১৮||
विरिक्तस्य चास्य सदाम्लानमुदरं साल्वलादिभिरुपनद्धं ग़नेन वाससा वेष्टयेत्| एवमेनमनवकाशो वायुर्न पुन राध्मापयति| तथापि पुनः सविरित्कस्याध्मानेऽम्ल लवणान् सुस्निग्धान् निरूहान् दद्यात्| सोपस्तम्भे तु वायौ तीक्ष्णोष्णान्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtodare cikitsA (19) · Śloka 19
অথ বাতোদরিণং বিদার্যাদিসিদ্ধেন সর্পিষোপস্নেহ্য স্বেদি তাঙ্গতিল্বকঘৃতেন বহুশোঽনুলোমযেত্| কৃতাযাং চ সংসর্গ্যাং বলার্থং ক্ষীরমবচারযেত্| নিবর্তযেচ্চ প্রাগুত্ক্লেশাত্ ক্রমেণ| ততো যূষরসাদিভির্মন্দাম্ললবণৈঃ সমিদ্ধানল-মুদাবর্তিনং পুনঃ স্নিগ্ধস্বিন্নমাস্থাপযেদ্বিদার্যাদিক্বাথেন চিত্রাফলতৈলপ্রগাঢেন| তীক্ষ্ণোষ্ণাধো ভাগিকদ্রব্যযুক্তেন বা দাশমূলিকেন| দীপ্তাগ্নিং চ বদ্ধমলমস্থিসন্ধিত্রিকপার্শ্বাদিশূলস্ফুর- ণাক্ষেপযুক্তং রূক্ষমনুবাসযেদ্বাতহরাম্লসিদ্ধাভ্যাং তিলো- রুবূকতৈলাভ্যাং| ভোজযেচ্চৈনং জাঙ্গলরসেন বিদার্যাদি- শৃতেন বা পযসা| সরলমধুশিগ্রুমূলকবীজস্নেহাশ্চ পানাভ্যঞ্জনেন শূল- ঘ্নাঃ| স্বেদযেচ্চাভীক্ষ্ণং জঠরম্| অবিরেচ্যস্য তু পযঃ সর্পির্যূষরসবস্ত্যভ্যঙ্গসমভক্তৌ- ষধৈঃ সংশমযেত্||১৯||
अथ वातोदरिणं विदार्यादिसिद्धेन सर्पिषोपस्नेह्य स्वेदि ताङ्गतिल्वकग़ृतेन बहुशोऽनुलोमयेत्| कृतायां च संसर्ग्यां बलार्थं क्षीरमवचारयेत्| निवर्तयेच्च प्रागुत्क्लेशात् क्रमेण| ततो यूषरसादिभिर्मन्दाम्ललवणैः समिद्धानल-मुदावर्तिनं पुनः स्निग्धस्विन्नमास्थापयेद्विदार्यादिक्वाथेन चित्राफलतैलप्रगाढेन| तीक्ष्णोष्णाधो भागिकद्रव्ययुक्तेन वा दाशमूलिकेन| दीप्ताग्निं च बद्धमलमस्थिसन्धित्रिकपार्श्वादिशूलस्फुर- णाक्षेपयुक्तं रूक्षमनुवासयेद्वातहराम्लसिद्धाभ्यां तिलो- रुबूकतैलाभ्यां| भोजयेच्चैनं जाङ्गलरसेन विदार्यादि- शृतेन वा पयसा| सरलमधुशिग्रुमूलकबीजस्नेहाश्च पानाभ्यञ्जनेन शूल- ग़्नाः| स्वेदयेच्चाभीक्ष्णं जठरम्| अविरेच्यस्य तु पयः सर्पिर्यूषरसबस्त्यभ्यङ्गसमभक्तौ- षधैः संशमयेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittodare cikitsA (20) · Śloka 20
পিত্তোদরিণং মধুরবিপক্বেন সর্পিষোপস্নেহ্য শ্যামা ত্রিবৃত্ত্রিফলাবিপক্বেনানুলোম্যেন মধুঘৃতসিতাঢ্যেন ন্যগ্রো ধাদিনির্যূহেণাস্থাপযেদনুবাসযেচ্চ| দুর্বলং তু প্রাগেবানুবাস্য ক্ষীরবস্তিভিঃ শোধযেত্| সঞ্জা তবলাগ্নিং চ স্নিগ্ধং পুনঃ ক্ষীরেণ সত্রিবৃত্কল্কেনোরুপূগ শৃতেন বা| সাতলাত্রাযমাণাভ্যাং বাঽঽরগ্বধেন বা| সশ্লেষ্মণি পিত্তে সমূত্রেণ| সবাতে তিক্তঘৃতান্বিতেন পযসা পুনঃ পুনর্বিরেচযেত্| বস্তিকর্ম চাচরেত্| এভিরেব ক্ষীরৈর্বিদার্যাদিশৃতেন বা ভোজযেত্| পাযসেন চোপনাহযেদুদরম্||২০||
पित्तोदरिणं मधुरविपक्वेन सर्पिषोपस्नेह्य श्यामा त्रिवृत्त्रिफलाविपक्वेनानुलोम्येन मधुग़ृतसिताढ्येन न्यग्रो धादिनिर्यूहेणास्थापयेदनुवासयेच्च| दुर्बलं तु प्रागेवानुवास्य क्षीरबस्तिभिः शोधयेत्| सञ्जा तबलाग्निं च स्निग्धं पुनः क्षीरेण सत्रिवृत्कल्केनोरुपूग शृतेन वा| सातलात्रायमाणाभ्यां वाऽऽरग्वधेन वा| सश्लेष्मणि पित्ते समूत्रेण| सवाते तिक्तग़ृतान्वितेन पयसा पुनः पुनर्विरेचयेत्| बस्तिकर्म चाचरेत्| एभिरेव क्षीरैर्विदार्यादिशृतेन वा भोजयेत्| पायसेन चोपनाहयेदुदरम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmodare cikitsA (21) · Śloka 21
শ্লেষ্মোদরিণং বত্সকাদিসিদ্ধেন সর্পিষোপস্নেহ্য স্নুহীক্ষীর বিপক্বেনানুলোম্য কটুক্ষারযুক্তৈঃ কফহরৈরাহারৈঃ সংসর্জ্য ত্রিকটুমূত্রতৈলপ্রগাঢেন মুষ্ককাদিক্বাথেনাস্থাপযেদনুবা সযেচ্চ| কুলত্থযূষেণ ব্যোষবতা ক্ষীরেণ বা ভোজযেত্| স্ত্যানকফোদরং ক্ষারমরিষ্টাংশ্চ তীক্ষ্ণান্ পাযযেত্| সততং চ স্বেদযেত্| কিণ্বসর্ষপমূলবীজকল্কৈর্জঠরমুপনাহ যেত্||২১||
श्लेष्मोदरिणं वत्सकादिसिद्धेन सर्पिषोपस्नेह्य स्नुहीक्षीर विपक्वेनानुलोम्य कटुक्षारयुक्तैः कफहरैराहारैः संसर्ज्य त्रिकटुमूत्रतैलप्रगाढेन मुष्ककादिक्वाथेनास्थापयेदनुवा सयेच्च| कुलत्थयूषेण व्योषवता क्षीरेण वा भोजयेत्| स्त्यानकफोदरं क्षारमरिष्टांश्च तीक्ष्णान् पाययेत्| सततं च स्वेदयेत्| किण्वसर्षपमूलबीजकल्कैर्जठरमुपनाह येत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtodare cikitsA (22) · Śloka 22
সান্নিপাতিকমুদরং প্রত্যাখ্যায চিকিত্সেত্| সর্বমে-বেত্যেকে সর্বস্য সর্বাত্মকত্বাত্ কৃচ্ছ্রতমত্বাচ্চ| দোষো-দ্রেকতস্তু প্রতিকুর্বীত| সপ্তলাশঙ্খিনীনির্যাসসিদ্ধেন চ সর্পিষা বিরেচযেন্মা সমর্ধমাসং বা| মহাবৃক্ষক্ষীরমূত্রসিদ্ধেন বা| অথবাজগন্ধাজশৃঙ্গীদন্তীদ্রবন্তীস্বাদুকণ্টকপুনর্নবাজর সীবৃশ্চিকালীমূষিকপর্ণীমহাসহাক্ষুদ্রসহাবৃক্ষাদিনী ভার্ঙ্গীকুষ্ঠকুটিলরাস্নাকল্কগোমূত্রসংসৃষ্টেন সৈন্ধবলব ণিতেন স্নিগ্ধেনাস্থাপযেত্||২২||
सान्निपातिकमुदरं प्रत्याख़्याय चिकित्सेत्| सर्वमे-वेत्येके सर्वस्य सर्वात्मकत्वात् कृच्छ्रतमत्वाच्च| दोषो-द्रेकतस्तु प्रतिकुर्वीत| सप्तलाशङ्ख़िनीनिर्याससिद्धेन च सर्पिषा विरेचयेन्मा समर्धमासं वा| महावृक्षक्षीरमूत्रसिद्धेन वा| अथवाजगन्धाजशृङ्गीदन्तीद्रवन्तीस्वादुकण्टकपुनर्नवाज़र सीवृश्चिकालीमूषिकपर्णीमहासहाक्षुद्रसहावृक्षादिनी भार्ङ्गीकुष्ठकुटिलरास्नाकल्कगोमूत्रसंसृष्टेन सैन्धवलव णितेन स्निग्धेनास्थापयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupashAntau viShaprayogaH (23) · Śloka 23
তথা চানুপশাম্যতি নিচযাত্মকে সর্বত্র চ জঠরে জ্ঞাতীনা শ্রাব্য মদ্যেনাশ্বমারকগুঞ্জাকাকাদনীমূলকল্কং পায যেত্| পানভোজনেষু বা বিষং নিক্ষিপেত্| ইক্ষুগণ্ডিকাং বা ভক্ষযেত্ কৃষ্ণসর্পেণ দংশযিত্বা বল্লীফলানি বা মূলকং বা| এবং হ্যস্য দোষসঙ্ঘাতঃ স্থিরো লীন উন্মার্গগো বিষে ণাশু প্রমাথিনা বিভিন্নো বহিঃ প্রবর্ততে| তেনাগদতাং ব্রজতি| ভবান্তরং বা| হৃতদোষং চ শীতাম্বুপরিষিক্তং ক্ষীরযবাগূং পাযযেত্| ততস্ত্রিবৃদ্বাস্তুকমণ্ডূকপর্ণীকালশাকযবশাকানামন্যতমং স্বরসসাধিতমনম্ললবণস্নেহং স্বিন্নাস্বিন্নমনন্নভুঙ্ মাসমেকমশ্নীযাত্| তত্স্বরসমেব চ তৃষিতঃ পিবেত্| ততঃ শাকৈর্নিহৃতে দোষে পরতো দুর্বলায কারভং ক্ষীরং প্রযু ঞ্জীত||২৩||
तथा चानुपशाम्यति निचयात्मके सर्वत्र च जठरे ज्ञातीना श्राव्य मद्येनाश्वमारकगुञ्जाकाकादनीमूलकल्कं पाय येत्| पानभोजनेषु वा विषं निक्षिपेत्| इक्षुगण्डिकां वा भक्षयेत् कृष्णसर्पेण दंशयित्वा वल्लीफलानि वा मूलकं वा| एवं ह्यस्य दोषसङ्ग़ातः स्थिरो लीन उन्मार्गगो विषे णाशु प्रमाथिना विभिन्नो बहिः प्रवर्तते| तेनागदतां व्रजति| भवान्तरं वा| हृतदोषं च शीताम्बुपरिषिक्तं क्षीरयवागूं पाययेत्| ततस्त्रिवृद्वास्तुकमण्डूकपर्णीकालशाकयवशाकानामन्यतमं स्वरससाधितमनम्ललवणस्नेहं स्विन्नास्विन्नमनन्नभुङ् मासमेकमश्नीयात्| तत्स्वरसमेव च तृषितः पिबेत्| ततः शाकैर्निहृते दोषे परतो दुर्बलाय कारभं क्षीरं प्रयु ञ्जीत||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana plIhodare cikitsA (24) · Śloka 24
প্লীহোদরে যথাদোষমুপস্নিগ্ধস্বিন্নস্য দধ্না ভুক্তবতো বামবাহৌ সিরাং বিধ্যেত্| রুধিরস্যন্দনার্থঞ্চ পাণিনা প্লী হানং বিমর্দযেত্| পুনশ্চ স্নেহপীতং বিশুদ্ধদেহং সমুদ্রশুক্তি ক্ষারং পযসা পাযযেত্ হিঙ্গুং সুবর্চিকাং বা| পলাশক্ষা রোদকেন বা যবক্ষারম্| পারিজাতকেক্ষ্বাক্বপামার্গক্ষারং বা তৈলসংসৃষ্টম্| সৌভাঞ্জনকনির্যূহং বা পিপ্পলীচিত্রকসৈন্ধবচূর্ণযুক্তম্| অম্ল স্রুতং বা বিডমাগধিকাঢ্যং পূতিকরঞ্জক্ষারম্| অগ্নিসাদে তু ত্রিলবণাদিং ক্ষারানরিষ্টাংশ্চ পিবেত্| ঘৃতং ষট্পলং মহা ষট্পলং রোহীতকষট্পলং বা||২৪||
प्लीहोदरे यथादोषमुपस्निग्धस्विन्नस्य दध्ना भुक्तवतो वामबाहौ सिरां विध्येत्| रुधिरस्यन्दनार्थञ्च पाणिना प्ली हानं विमर्दयेत्| पुनश्च स्नेहपीतं विशुद्धदेहं समुद्रशुक्ति क्षारं पयसा पाययेत् हिङ्गुं सुवर्चिकां वा| पलाशक्षा रोदकेन वा यवक्षारम्| पारिजातकेक्ष्वाक्वपामार्गक्षारं वा तैलसंसृष्टम्| सौभाञ्जनकनिर्यूहं वा पिप्पलीचित्रकसैन्धवचूर्णयुक्तम्| अम्ल स्रुतं वा बिडमागधिकाढ्यं पूतिकरञ्जक्षारम्| अग्निसादे तु त्रिलवणादिं क्षारानरिष्टांश्च पिबेत्| ग़ृतं षट्पलं महा षट्पलं रोहीतकषट्पलं वा||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rohItakaShaTpalaM GRutam (25) · Śloka 25
রোহীতকত্বক্পলানি পঞ্চবিংশতিং কোলপ্রস্থদ্বযং চ তোযে ক্বাথযেত্| তেন ক্বাথেন তথা পালিকৈঃ পঞ্চকোলকৈস্তৈঃ সর্বৈশ্চ তুল্যযা রোহীতকত্বচা কল্কীকৃতৈর্ঘৃতপ্রস্থং সাধ যেত্| তত্পরং প্লীহহিতম্||২৫||
रोहीतकत्वक्पलानि पञ्चविंशतिं कोलप्रस्थद्वयं च तोये क्वाथयेत्| तेन क्वाथेन तथा पालिकैः पञ्चकोलकैस्तैः सर्वैश्च तुल्यया रोहीतकत्वचा कल्कीकृतैर्ग़ृतप्रस्थं साध येत्| तत्परं प्लीहहितम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rohItakarasaH (26) · Śloka 26
রোহীতকলতাঃ খণ্ডশঃ কল্পিতাঃ হরীতকীশ্চ তোযে গো মূত্রে ব সপ্তরাত্রমনুসুযাত্| স রসঃ প্লীহগুল্মোদরকৃমি মেহকামিলার্শাংসি সাধযতি||২৬||
रोहीतकलताः ख़ण्डशः कल्पिताः हरीतकीश्च तोये गो मूत्रे व सप्तरात्रमनुसुयात्| स रसः प्लीहगुल्मोदरकृमि मेहकामिलार्शांसि साधयति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnikarma (27) · Śloka 27
এবমনুপশাম্যত্যপ্রাপ্তপিচ্ছোদকে বাতকফোল্বণে গুল্ম বিধিনাঽগ্নিকর্ম কুর্যাত্||২৭||
एवमनुपशाम्यत्यप्राप्तपिच्छोदके वातकफोल्बणे गुल्म विधिनाऽग्निकर्म कुर्यात्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittolbaNe plIhodare (28) · Śloka 28
পিত্তোল্বণে তু জীবনীযঘৃতক্ষীরবস্তিবিরেচনানি প্রযু ঞ্জীত| পুনঃ পুনশ্চ রুধিরমবসেচযেত্| যকৃদাখ্যেঽ প্যযমেব ক্রিযাবিভাগঃ||২৮||
पित्तोल्बणे तु जीवनीयग़ृतक्षीरबस्तिविरेचनानि प्रयु ञ्जीत| पुनः पुनश्च रुधिरमवसेचयेत्| यकृदाख़्येऽ प्ययमेव क्रियाविभागः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana baddhodare karma (29) · Śloka 29
বদ্ধোদরে স্বিন্নায সতৈললবণমূত্রং তীক্ষ্ণং নিরূহমনু বাসনং চ দদ্যাত্| স্রংসনানি চান্নান্যুদাবর্তহরাণি চ তীক্ষ্ণং চ বিরেচনং যচ্চ কিঞ্চিদ্বাতঘ্নম্||২৯||
बद्धोदरे स्विन्नाय सतैललवणमूत्रं तीक्ष्णं निरूहमनु वासनं च दद्यात्| स्रंसनानि चान्नान्युदावर्तहराणि च तीक्ष्णं च विरेचनं यच्च किञ्चिद्वातग़्नम्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Cidrodare dakodare ca (30) · Śloka 30
ছিদ্রোদরে স্বেদবর্জ্যং কফোদরবদাচরেত্| দকোদরে তু পূর্ব মুদকদোষহরণার্থং রূক্ষতীক্ষ্ণৌষধান্ সমূত্রান্ নির্যূহ চূর্ণক্ষারান্ কফঘ্নানি দীপনীযানি চান্নপানানি যোজ যেত্||৩০||
छिद्रोदरे स्वेदवर्ज्यं कफोदरवदाचरेत्| दकोदरे तु पूर्व मुदकदोषहरणार्थं रूक्षतीक्ष्णौषधान् समूत्रान् निर्यूह चूर्णक्षारान् कफग़्नानि दीपनीयानि चान्नपानानि योज येत्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana baddhodarAdau shastrakarma (31) · Śloka 31
এবমসিদ্ধৌ বদ্ধচ্ছিদ্রদকোদরেষু অশ্মর্যামিব সুহৃদাং প্রকা শ্য শস্ত্রমবচারযেত্| তত্র বদ্ধচ্ছিদ্রোদরযোঃ স্নিগ্ধ স্বিন্নস্যাধোনাভেশ্চতুরঙ্গুলানি বামতোঽপহাযোদরং পাট যিত্বা চতুরঙ্গুলপ্রমাণমান্ত্রাণি নিষ্কাস্য নিরীক্ষ্য বদ্ধ গুদোদরস্যান্ত্রপ্রতিরোধকরং বালং মলোপলেপমশ্মানং চাপ হরেত্| পরিস্রাবিণি শল্যমুদ্ধত্যান্ত্রপরিস্রাবং বিশোধ্য তচ্ছিদ্রং মর্কোটকৈর্দংশযেত্| লগ্নেষু চ শিরস্সু কাযমপন যেত্| ততো মধুঘৃতাভ্যামভ্যজ্যান্ত্রাণি যথাস্থানং স্থাপ যিত্বা বাহ্যং ব্রণমুদরস্য সীব্যেত্| যষ্টীমধুকমিশ্রযা চ কৃষ্ণমৃদা ব্রণমভিলিপ্য বধ্নীযাত্| অথ নিবাতমাগরং প্রবেশ্য ক্ষীরবৃত্তিং স্নেহদ্রোণ্যাং বাসযেত্||৩১||
एवमसिद्धौ बद्धच्छिद्रदकोदरेषु अश्मर्यामिव सुहृदां प्रका श्य शस्त्रमवचारयेत्| तत्र बद्धच्छिद्रोदरयोः स्निग्ध स्विन्नस्याधोनाभेश्चतुरङ्गुलानि वामतोऽपहायोदरं पाट यित्वा चतुरङ्गुलप्रमाणमान्त्राणि निष्कास्य निरीक्ष्य बद्ध गुदोदरस्यान्त्रप्रतिरोधकरं बालं मलोपलेपमश्मानं चाप हरेत्| परिस्राविणि शल्यमुद्धत्यान्त्रपरिस्रावं विशोध्य तच्छिद्रं मर्कोटकैर्दंशयेत्| लग्नेषु च शिरस्सु कायमपन येत्| ततो मधुग़ृताभ्यामभ्यज्यान्त्राणि यथास्थानं स्थाप यित्वा बाह्यं व्रणमुदरस्य सीव्येत्| यष्टीमधुकमिश्रया च कृष्णमृदा व्रणमभिलिप्य बध्नीयात्| अथ निवातमागरं प्रवेश्य क्षीरवृत्तिं स्नेहद्रोण्यां वासयेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dakodare visheShaH (32) · Śloka 32
দকোদরে সর্বেষু চ জাতোদকেষু জঠরেষু বাতহরতৈলা ভ্যক্তস্যোষ্ণোদকস্বিন্নস্যাপ্তৈঃ পরিগৃহীতস্যাকক্ষ্যাতঃ পটবেষ্টিতোদরস্যাধো নাভের্বামতশ্চতুরঙ্গুলমপহায ব্রীহি মুখেনাঙ্গুষ্ঠোদরমাত্রমবগাঢং বিদ্ধ্বা নাডীম্ নিধায দোষো দকমর্ধমাত্রমবসিঞ্চেত্| ততো নাডীমুদ্ধৃত্য তৈললবণে নাভ্যজ্য ব্রণং বন্ধনেনোপচরেত্||৩২||
दकोदरे सर्वेषु च जातोदकेषु जठरेषु वातहरतैला भ्यक्तस्योष्णोदकस्विन्नस्याप्तैः परिगृहीतस्याकक्ष्यातः पटवेष्टितोदरस्याधो नाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय व्रीहि मुख़ेनाङ्गुष्ठोदरमात्रमवगाढं विद्ध्वा नाडीम् निधाय दोषो दकमर्धमात्रमवसिञ्चेत्| ततो नाडीमुद्धृत्य तैललवणे नाभ्यज्य व्रणं बन्धनेनोपचरेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ardhamAtrAvasecane hetuH (33) · Śloka 33
সহসা সর্বস্মিন্ বিস্রাবিতে তৃষ্ণাজ্বরোঽঙ্গমর্দোঽতী সারঃ শ্বাসঃ কাসঃ পাদদাহো ব জাযতে| পূর্যতে চ সুররাম্| অতস্তৃতীযচতুর্থপঞ্চমষষ্ঠাষ্টমদ্বাদশষোডশ রাত্রাণামন্যতমমন্তরং কৃত্বা দোষোদকমল্পশো বিস্রা বযেত্||৩৩||
सहसा सर्वस्मिन् विस्राविते तृष्णाज्वरोऽङ्गमर्दोऽती सारः श्वासः कासः पाददाहो व जायते| पूर्यते च सुरराम्| अतस्तृतीयचतुर्थपञ्चमषष्ठाष्टमद्वादशषोडश रात्राणामन्यतममन्तरं कृत्वा दोषोदकमल्पशो विस्रा वयेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srAvaNottaraM karma (34) · Śloka 34
নিস্রুতে চ দোষোদকে বিমৃদ্যোদরমাবিককৌশেযচর্মণামন্য তরেণ গাঢতরং বেষ্টযেত্| তথা নাধ্মাপযতি বাযুঃ| লঙ্ঘ যিত্বা চ যবাগূমল্পস্নেহলবণাং মাত্রযা পাযযেত্| ততঃ পরং ষণ্মাসান্ ক্ষীরবৃত্তির্ভবেত্| ততো মাসত্রযং ক্ষীর পেযাং পিবেত্| অন্যচ্চ মাসত্রযমল্পলবণমল্পক্ষীরং শ্যা মাকং কোরদূষং বা ভুঞ্জীতেতি| ভবতি চাত্র প্রযতো বত্সরেণৈবং বিজযেত জলোদরম্| বর্জ্যেষু যন্ত্রিতো দিষ্টে নাত্যদিষ্টে জিতেন্দ্রিযঃ||৩৪||
निस्रुते च दोषोदके विमृद्योदरमाविककौशेयचर्मणामन्य तरेण गाढतरं वेष्टयेत्| तथा नाध्मापयति वायुः| लङ्ग़ यित्वा च यवागूमल्पस्नेहलवणां मात्रया पाययेत्| ततः परं षण्मासान् क्षीरवृत्तिर्भवेत्| ततो मासत्रयं क्षीर पेयां पिबेत्| अन्यच्च मासत्रयमल्पलवणमल्पक्षीरं श्या माकं कोरदूषं वा भुञ्जीतेति| भवति चात्र प्रयतो वत्सरेणैवं विजयेत जलोदरम्| वर्ज्येषु यन्त्रितो दिष्टे नात्यदिष्टे जितेन्द्रियः||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (35) · Śloka 35
সর্বমেবোদরং প্রাযো দোষসঙ্ঘাতজং যতঃ| অতো বাতাদিশমনী ক্রিযা সর্বত্র শস্যতে| বহ্নির্মন্দত্বমাযাতি দোষৈঃ কুক্ষৌ প্রপূরিতে| তস্মাদ্ভোজ্যানি যোজ্যানি দীপনানি লঘূনি চ| সপঞ্চমূলান্যল্পাম্লপটুস্নেহকটূনি চ| ভাবিতানাং গবাং মূত্রে ষষ্টিকানাং চ তণ্ডুলৈঃ| যবাগূং পযসা সিদ্ধাং প্রকামং ভোজযেন্নরম্| পিবেদিক্ষুরসং চানু জঠরাণাং নিবৃত্তযে| স্বং স্বং স্থানং ব্রজন্ত্যেষাং বাতপিত্তকফাস্তথা| অত্যর্থোষ্ণাম্ললবণং রূক্ষং গ্রাহি হিমং গুরু| গুডং তিলকৃতং শাকং বারি পানাবগাহযোঃ| আযাসাধ্বদিবাস্বপ্নযানযানানি চ ত্যজেত্||৩৫||
सर्वमेवोदरं प्रायो दोषसङ्ग़ातजं यतः| अतो वातादिशमनी क्रिया सर्वत्र शस्यते| वह्निर्मन्दत्वमायाति दोषैः कुक्षौ प्रपूरिते| तस्माद्भोज्यानि योज्यानि दीपनानि लग़ूनि च| सपञ्चमूलान्यल्पाम्लपटुस्नेहकटूनि च| भावितानां गवां मूत्रे षष्टिकानां च तण्डुलैः| यवागूं पयसा सिद्धां प्रकामं भोजयेन्नरम्| पिबेदिक्षुरसं चानु जठराणां निवृत्तये| स्वं स्वं स्थानं व्रजन्त्येषां वातपित्तकफास्तथा| अत्यर्थोष्णाम्ललवणं रूक्षं ग्राहि हिमं गुरु| गुडं तिलकृतं शाकं वारि पानावगाहयोः| आयासाध्वदिवास्वप्नयानयानानि च त्यजेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAne takraprashaMsA (36) · Śloka 36
নাত্যচ্ছসান্দ্রমধুরং পানে তক্রং প্রশস্যতে| সকণালবণং বাতে পিত্তে সোষণশর্করম্| যবানীসৈন্ধবাজাজীমধুব্যোষৈঃ কফোদরে| ত্র্যূষণক্ষারলবণৈঃ সংযুক্তং নিচযোদরে| মধুতৈলবচাশুণ্ঠীশতাহ্বাকুষ্ঠসৈন্ধবৈঃ| প্লীহ্নি বদ্ধে তু হপুষাযবানীপট্বজাজিভিঃ| সকৃষ্ণামাক্ষিকং ছিদ্রে ব্যোষবত্সলিলোদরে| গৌরবারোচকানাহমন্দবহ্ন্যতিসারিণাম্| তক্রং বাতকফর্তানামমৃতত্বায কল্পতে||৩৬||
नात्यच्छसान्द्रमधुरं पाने तक्रं प्रशस्यते| सकणालवणं वाते पित्ते सोषणशर्करम्| यवानीसैन्धवाजाजीमधुव्योषैः कफोदरे| त्र्यूषणक्षारलवणैः संयुक्तं निचयोदरे| मधुतैलवचाशुण्ठीशताह्वाकुष्ठसैन्धवैः| प्लीह्नि बद्धे तु हपुषायवानीपट्वजाजिभिः| सकृष्णामाक्षिकं छिद्रे व्योषवत्सलिलोदरे| गौरवारोचकानाहमन्दवह्न्यतिसारिणाम्| तक्रं वातकफर्तानाममृतत्वाय कल्पते||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prayogAnte kShIrapAnam (37-17) · Śloka 17
প্রযোগাণাং চ সর্বেষামনু ক্ষীরং প্রযোজযেত্| স্থৈর্যকৃত্সর্বধাতূনাং বল্যং দোষানুবন্ধহৃত্| ভেষজাপচিতাঙ্গানাং ক্ষীরমেবামৃতাযতে||৩৭|| ইতি বৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতাব ষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং চিকিত্সিতস্থান উদর চিকিত্সিতন্নাম সপ্তদশোঽধ্যাযঃ||১৭||
प्रयोगाणां च सर्वेषामनु क्षीरं प्रयोजयेत्| स्थैर्यकृत्सर्वधातूनां बल्यं दोषानुबन्धहृत्| भेषजापचिताङ्गानां क्षीरमेवामृतायते||३७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थान उदर चिकित्सितन्नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||
🔊 Audio coming soon