Adhikarana atha visarpacikitsitannAma viMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতঃ বিসর্পচিকিত্সিতং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্শযঃ||১||
अथातः विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्शयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana purvarUpeShvevopacArakramaH (2) · Śloka 2
পুর্বরূপেষ্বেব সর্ববিসর্পাণাং লঙ্ঘনং রূক্ষণং সিরামোক্ষণ মুল্লেখনং বিরেচনঞ্চ কুর্যাত্| ন তু কদাচিদপি স্নেহনম্||২||
पुर्वरूपेष्वेव सर्वविसर्पाणां लङ्घनं रूक्षणं सिरामोक्षण मुल्लेखनं विरेचनञ्च कुर्यात्| न तु कदाचिदपि स्नेहनम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirAme kShINakaphe upacArAH (3) · Śloka 3
নিরামেষু ক্ষীণকফেষু চ শীতবীর্যাণি সর্পীষি তিক্ত কত্রাযমাণাঘৃতাদীনি পানে দদ্যাত্| তত্র মদনেন্দ্রযবপটোল পিচুমন্দমধুকেক্ষুরসান্ বমনেঽবচারযেত্| দ্রাক্ষাত্রিবৃত্ত্রি ফলাত্রাযমাণা বিরেচনে| মুস্তদেবদারুকুষ্ঠশতাহ্বাবারাহীধান্যাককৃষ্ণগন্ধাবং শার্তগলান্ লেপসেকেষ্বনিলজে হ্রস্ববঢ্রবল্লীকণ্টক পঞ্চমূলানি চ| নিরামে ক্ষীণকফে চ তিক্তকাদীনি শীতবীর্যাণি ঘৃতানি ক্বাথাদিনা দদ্যাত্| বিসর্পে চ যদা বমনং তদা মদনা দিভিরেব| বিরেচনং দ্রাক্ষাদিভিঃ||৩||
निरामेषु क्षीणकफेषु च शीतवीर्याणि सर्पीषि तिक्त कत्रायमाणाघृतादीनि पाने दद्यात्| तत्र मदनेन्द्रयवपटोल पिचुमन्दमधुकेक्षुरसान् वमनेऽवचारयेत्| द्राक्षात्रिवृत्त्रि फलात्रायमाणा विरेचने| मुस्तदेवदारुकुष्ठशताह्वावाराहीधान्याककृष्णगन्धावं शार्तगलान् लेपसेकेष्वनिलजे ह्रस्ववढ्रवल्लीकण्टक पञ्चमूलानि च| निरामे क्षीणकफे च तिक्तकादीनि शीतवीर्याणि घृतानि क्वाथादिना दद्यात्| विसर्पे च यदा वमनं तदा मदना दिभिरेव| विरेचनं द्राक्षादिभिः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittavisarpe (4) · Śloka 4
পিত্তে তু কমলোত্পলশৈবালপঙ্কদূর্বামৃণালশৃঙ্গাটক কশেরুকশর্করাহ্রীবেরকুচন্দনমুক্তামণিগৈরিকপযস্যা প্রপৌণ্ডরীকমধুপদ্মঘৃতক্ষীরাণি ন্যগোধাদি চ||৪||
पित्ते तु कमलोत्पलशैवालपङ्कदूर्वामृणालशृङ्गाटक कशेरुकशर्कराह्रीबेरकुचन्दनमुक्तामणिगैरिकपयस्या प्रपौण्डरीकमधुपद्मघृतक्षीराणि न्यगोधादि च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmavisarpe (5) · Śloka 5
শ্লেষ্মণ্যজগন্ধাশ্বগন্ধাসরলকালৈকৈষিকাগরুচোচ রাস্নাবচাশীতশিবেন্দ্রবল্লীগোমূত্রাণি বরণাদি চ||৫||
श्लेष्मण्यजगन्धाश्वगन्धासरलकालैकैषिकागरुचोच रास्नावचाशीतशिवेन्द्रवल्लीगोमूत्राणि वरणादि च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargajavisarpe (6) · Śloka 6
সংসর্গে যথাদোষবলং বিকল্পযেত্||৬||
संसर्गे यथादोषबलं विकल्पयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pralepAdivisheShaH (7) · Śloka 7
তত্র কফস্থানাশ্রিতে সামে পিত্তস্থানগতে চ রক্ষা বিশীতাঃ প্রলেপপরিষেকাঃ| পিত্তে তনবঃ সুশীতাঃ সঘৃতা বস্ত্রান্তরিতাঃ ক্ষণে ক্ষণে চাপনীযান্যে প্রযোজ্যাঃ||৭||
तत्र कफस्थानाश्रिते सामे पित्तस्थानगते च रक्षा विशीताः प्रलेपपरिषेकाः| पित्ते तनवः सुशीताः सघृता वस्त्रान्तरिताः क्षणे क्षणे चापनीयान्ये प्रयोज्याः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargavisheSheShu karma (8) · Śloka 8
দ্বন্দ্বজেষু যথাযথং দোষাংশ্চিকিত্সেত্| বিশেষেণাগ্নিবিসর্পে মহাতিক্তকং পিবেত্| গ্রন্থিবিসর্পে রক্তপিত্তসংসর্গমবেক্ষ্য প্রাঘ্লঙ্ঘনাদীনি বিরেচনান্তানি শমনানি চ যোজযেত্| ততো বাতশ্লেষ্মহরং কর্ম||৮||
द्वन्द्वजेषु यथायथं दोषांश्चिकित्सेत्| विशेषेणाग्निविसर्पे महातिक्तकं पिबेत्| ग्रन्थिविसर्पे रक्तपित्तसंसर्गमवेक्ष्य प्राघ्लङ्घनादीनि विरेचनान्तानि शमनानि च योजयेत्| ततो वातश्लेष्महरं कर्म||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sashUleShu granthiShu (9) · Śloka 9
শূলে চ তদা স্নিগ্ধাম্লোষ্ণাভিরুত্কারিকাভির্গ্রন্থীনামুপ নাহনম্| বাতকফবিসর্পোক্তৈশ্চ লেপস্তৈরেব বা সিদ্ধেন তৈলেন তোযেন বা পরিষেকঃ| লিম্পেদ্বা শুষ্কমূলকস্য কল্কেন নক্তমালত্বচা বা| বিভীতকেন বা বিজযা ক্ষনাগবলাগ্নিমন্থভূর্জগ্রন্থিবংশপত্রাণাং বা||৯||
शूले च तदा स्निग्धाम्लोष्णाभिरुत्कारिकाभिर्ग्रन्थीनामुप नाहनम्| वातकफविसर्पोक्तैश्च लेपस्तैरेव वा सिद्धेन तैलेन तोयेन वा परिषेकः| लिम्पेद्वा शुष्कमूलकस्य कल्केन नक्तमालत्वचा वा| बिभीतकेन वा विजया क्षनागबलाग्निमन्थभूर्जग्रन्थिवंशपत्राणां वा||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthibhedanam (10) · Śloka 10
দন্তীচিত্রকমূলত্বক্কাসীসার্কস্নুহীক্ষীরভল্লাতকাস্থি ভিরুষ্ণোর্লেপঃ শিলামপি ভিনত্তি| দীর্ঘকালপ্রসক্তে তু গ্রন্থৌ ত্রিফলাং প্রযুঞ্জীত| মধুপিপ্পলীর্Vবা| মুস্তাসক্তু ভল্লাতকানি বা| শীধুমধুশর্করাং বা| মাতুলুঙ্গরসা নুবিদ্ধাং মদিরাং বা| গিরিজতু বা গুল্মভেদনং বা| তপ্ত লোহোপলাদিপীডনং বা| জত্রূর্ধ্বগতে তীক্ষ্ণধূমবমনানি চ||১০||
दन्तीचित्रकमूलत्वक्कासीसार्कस्नुहीक्षीरभल्लातकास्थि भिरुष्णोर्लेपः शिलामपि भिनत्ति| दीर्घकालप्रसक्ते तु ग्रन्थौ त्रिफलां प्रयुञ्जीत| मधुपिप्पलीर्Vवा| मुस्तासक्तु भल्लातकानि वा| शीधुमधुशर्करां वा| मातुलुङ्गरसा नुविद्धां मदिरां वा| गिरिजतु वा गुल्मभेदनं वा| तप्त लोहोपलादिपीडनं वा| जत्रूर्ध्वगते तीक्ष्णधूमवमनानि च||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArAdibhirdAraNam (11) · Śloka 11
তথাপ্যভেদে ক্ষারেণাগ্নিনা বা দহেত্| পাটযিত্বা বা শস্ত্রেণ পরিশোধযেত্| এবং পর্যাযেণ রক্তপিত্তে বাতশ্লেষ্মণি চোত্তিষ্ঠেত্||১১||
तथाप्यभेदे क्षारेणाग्निना वा दहेत्| पाटयित्वा वा शस्त्रेण परिशोधयेत्| एवं पर्यायेण रक्तपित्ते वातश्लेष्मणि चोत्तिष्ठेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paryAgate visarpe (12) · Śloka 12
সর্বস্মিন্ বিসর্পে পর্যাগতে বিদারিতে চ ব্রণবত্| তৈলঞ্চ দার্বীবিডঙ্গকম্পিল্লকৈঃ গ্রন্থিব্রণসাধনং সাধযেত্||১২||
सर्वस्मिन् विसर्पे पर्यागते विदारिते च व्रणवत्| तैलञ्च दार्वीविडङ्गकम्पिल्लकैः ग्रन्थिव्रणसाधनं साधयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kardamavisarpe visheShaH (13) · Śloka 13
কর্দমকে শীঘ্রতরং সুতরাং চ বমনাদীনি কৃত্বা পুনর্জলৌ কোভিরসৃগবসেচযেত্| অসৃক্প্রক্লেদাদ্ধি ত্বঙ্মাংসসি রাস্নাবসংক্লেদো ভবতি| পিবেচ্চ কষাযঘনপটোলপিচু মন্দানাম্| চন্দনোত্পলযোঃ| পটোলাদিবর্গস্য বা| ঘৃত মিশ্রং বা দার্বীত্বক্তিক্তাপটোলযষ্ট্যাহ্বারিষ্টমসূরত্রি ফলাত্রাযমাণানাম্| বিরেকার্থঞ্চ ত্রিবৃচ্চূর্ণং সর্পিষা পযসা দ্রাক্ষারসেন ঘর্মা ম্ভসা বা পাযযেত্| ত্রাযমাণাশৃতং পিত্তোদ্দৃতৌ ক্ষীরমিতি||১৩||
कर्दमके शीघ्रतरं सुतरां च वमनादीनि कृत्वा पुनर्जलौ कोभिरसृगवसेचयेत्| असृक्प्रक्लेदाद्धि त्वङ्मांससि रास्नावसंक्लेदो भवति| पिबेच्च कषायघनपटोलपिचु मन्दानाम्| चन्दनोत्पलयोः| पटोलादिवर्गस्य वा| घृत मिश्रं वा दार्वीत्वक्तिक्तापटोलयष्ट्याह्वारिष्टमसूरत्रि फलात्रायमाणानाम्| विरेकार्थञ्च त्रिवृच्चूर्णं सर्पिषा पयसा द्राक्षारसेन घर्मा म्भसा वा पाययेत्| त्रायमाणाशृतं पित्तोद्दृतौ क्षीरमिति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (14-20) · Śloka 20
ভবতি চাত্র- শ্রেষ্ঠাস্রস্রুতিরেবাত্র বিসর্পো হ্যসৃগাশ্রযঃ| যচ্চ নাসাবসংসৃষ্টো রক্তপিত্তেন জাযতে| ন ঘৃতং বহুদোষায দেযং যন্ন বিরেচনম্| তেন দোষো হ্যুপস্তব্ধস্ত্বগ্রক্তপিশিতং পচেত্||১৪|| ইতি বৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতাব ষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং চিকিত্সিতস্থানে বিসর্প চিকিত্সিতন্নাম বিংশোঽধ্যাযঃ||২০||
भवति चात्र- श्रेष्ठास्रस्रुतिरेवात्र विसर्पो ह्यसृगाश्रयः| यच्च नासावसंसृष्टो रक्तपित्तेन जायते| न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचनम्| तेन दोषो ह्युपस्तब्धस्त्वग्रक्तपिशितं पचेत्||१४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने विसर्प चिकित्सितन्नाम विंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon