Adhikarana atha visarpacikitsitannAma viMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤਃ ਵਿਸਰ੍ਪਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸ਼ਯਃ||੧||
अथातः विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्शयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana purvarUpeShvevopacArakramaH (2) · Śloka 2
ਪੁਰ੍ਵਰੂਪੇਸ੍ਵੇਵ ਸਰ੍ਵਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਰੂਕ੍ਸਣਂ ਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸਣ ਮੁਲ੍ਲੇਖਨਂ ਵਿਰੇਚਨਞ੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਨ ਤੁ ਕਦਾਚਿਦਪਿ ਸ੍ਨੇਹਨਮ੍||੨||
पुर्वरूपेष्वेव सर्वविसर्पाणां लङ्घनं रूक्षणं सिरामोक्षण मुल्लेखनं विरेचनञ्च कुर्यात्| न तु कदाचिदपि स्नेहनम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirAme kShINakaphe upacArAH (3) · Śloka 3
ਨਿਰਾਮੇਸੁ ਕ੍ਸੀਣਕਫੇਸੁ ਚ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਸਰ੍ਪੀਸਿ ਤਿਕ੍ਤ ਕਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਘਤਾਦੀਨਿ ਪਾਨੇ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਮਦਨੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵਪਟੋਲ ਪਿਚੁਮਨ੍ਦਮਧੁਕੇਕ੍ਸੁਰਸਾਨ੍ ਵਮਨੇਵਚਾਰਯੇਤ੍| ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤ੍ਰਿ ਫਲਾਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾ ਵਿਰੇਚਨੇ| ਮੁਸ੍ਤਦੇਵਦਾਰੁਕੁਸ੍ਠਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾਵਾਰਾਹੀਧਾਨ੍ਯਾਕਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾਵਂ ਸ਼ਾਰ੍ਤਗਲਾਨ੍ ਲੇਪਸੇਕੇਸ੍ਵਨਿਲਜੇ ਹ੍ਰਸ੍ਵਵਢ੍ਰਵਲ੍ਲੀਕਣ੍ਟਕ ਪਞ੍ਚਮੂਲਾਨਿ ਚ| ਨਿਰਾਮੇ ਕ੍ਸੀਣਕਫੇ ਚ ਤਿਕ੍ਤਕਾਦੀਨਿ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਘਤਾਨਿ ਕ੍ਵਾਥਾਦਿਨਾ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਸਰ੍ਪੇ ਚ ਯਦਾ ਵਮਨਂ ਤਦਾ ਮਦਨਾ ਦਿਭਿਰੇਵ| ਵਿਰੇਚਨਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਦਿਭਿਃ||੩||
निरामेषु क्षीणकफेषु च शीतवीर्याणि सर्पीषि तिक्त कत्रायमाणाघृतादीनि पाने दद्यात्| तत्र मदनेन्द्रयवपटोल पिचुमन्दमधुकेक्षुरसान् वमनेऽवचारयेत्| द्राक्षात्रिवृत्त्रि फलात्रायमाणा विरेचने| मुस्तदेवदारुकुष्ठशताह्वावाराहीधान्याककृष्णगन्धावं शार्तगलान् लेपसेकेष्वनिलजे ह्रस्ववढ्रवल्लीकण्टक पञ्चमूलानि च| निरामे क्षीणकफे च तिक्तकादीनि शीतवीर्याणि घृतानि क्वाथादिना दद्यात्| विसर्पे च यदा वमनं तदा मदना दिभिरेव| विरेचनं द्राक्षादिभिः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittavisarpe (4) · Śloka 4
ਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਕਮਲੋਤ੍ਪਲਸ਼ੈਵਾਲਪਙ੍ਕਦੂਰ੍ਵਾਮਣਾਲਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕ ਕਸ਼ੇਰੁਕਸ਼ਰ੍ਕਰਾਹ੍ਰੀਬੇਰਕੁਚਨ੍ਦਨਮੁਕ੍ਤਾਮਣਿਗੈਰਿਕਪਯਸ੍ਯਾ ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਮਧੁਪਦ੍ਮਘਤਕ੍ਸੀਰਾਣਿ ਨ੍ਯਗੋਧਾਦਿ ਚ||੪||
पित्ते तु कमलोत्पलशैवालपङ्कदूर्वामृणालशृङ्गाटक कशेरुकशर्कराह्रीबेरकुचन्दनमुक्तामणिगैरिकपयस्या प्रपौण्डरीकमधुपद्मघृतक्षीराणि न्यगोधादि च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmavisarpe (5) · Śloka 5
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ੍ਯਜਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਸਰਲਕਾਲੈਕੈਸਿਕਾਗਰੁਚੋਚ ਰਾਸ੍ਨਾਵਚਾਸ਼ੀਤਸ਼ਿਵੇਨ੍ਦ੍ਰਵਲ੍ਲੀਗੋਮੂਤ੍ਰਾਣਿ ਵਰਣਾਦਿ ਚ||੫||
श्लेष्मण्यजगन्धाश्वगन्धासरलकालैकैषिकागरुचोच रास्नावचाशीतशिवेन्द्रवल्लीगोमूत्राणि वरणादि च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargajavisarpe (6) · Śloka 6
ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਯਥਾਦੋਸਬਲਂ ਵਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍||੬||
संसर्गे यथादोषबलं विकल्पयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pralepAdivisheShaH (7) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰ ਕਫਸ੍ਥਾਨਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਸਾਮੇ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਚ ਰਕ੍ਸਾ ਵਿਸ਼ੀਤਾਃ ਪ੍ਰਲੇਪਪਰਿਸੇਕਾਃ| ਪਿਤ੍ਤੇ ਤਨਵਃ ਸੁਸ਼ੀਤਾਃ ਸਘਤਾ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਿਤਾਃ ਕ੍ਸਣੇ ਕ੍ਸਣੇ ਚਾਪਨੀਯਾਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਃ||੭||
तत्र कफस्थानाश्रिते सामे पित्तस्थानगते च रक्षा विशीताः प्रलेपपरिषेकाः| पित्ते तनवः सुशीताः सघृता वस्त्रान्तरिताः क्षणे क्षणे चापनीयान्ये प्रयोज्याः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargavisheSheShu karma (8) · Śloka 8
ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੇਸੁ ਯਥਾਯਥਂ ਦੋਸਾਂਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਗ੍ਨਿਵਿਸਰ੍ਪੇ ਮਹਾਤਿਕ੍ਤਕਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਿਸਰ੍ਪੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸਂਸਰ੍ਗਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਘ੍ਲਙ੍ਘਨਾਦੀਨਿ ਵਿਰੇਚਨਾਨ੍ਤਾਨਿ ਸ਼ਮਨਾਨਿ ਚ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਤਤੋ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਂ ਕਰ੍ਮ||੮||
द्वन्द्वजेषु यथायथं दोषांश्चिकित्सेत्| विशेषेणाग्निविसर्पे महातिक्तकं पिबेत्| ग्रन्थिविसर्पे रक्तपित्तसंसर्गमवेक्ष्य प्राघ्लङ्घनादीनि विरेचनान्तानि शमनानि च योजयेत्| ततो वातश्लेष्महरं कर्म||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sashUleShu granthiShu (9) · Śloka 9
ਸ਼ੂਲੇ ਚ ਤਦਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲੋਸ੍ਣਾਭਿਰੁਤ੍ਕਾਰਿਕਾਭਿਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨਾਮੁਪ ਨਾਹਨਮ੍| ਵਾਤਕਫਵਿਸਰ੍ਪੋਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਲੇਪਸ੍ਤੈਰੇਵ ਵਾ ਸਿਦ੍ਧੇਨ ਤੈਲੇਨ ਤੋਯੇਨ ਵਾ ਪਰਿਸੇਕਃ| ਲਿਮ੍ਪੇਦ੍ਵਾ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੂਲਕਸ੍ਯ ਕਲ੍ਕੇਨ ਨਕ੍ਤਮਾਲਤ੍ਵਚਾ ਵਾ| ਬਿਭੀਤਕੇਨ ਵਾ ਵਿਜਯਾ ਕ੍ਸਨਾਗਬਲਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਭੂਰ੍ਜਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਂਸ਼ਪਤ੍ਰਾਣਾਂ ਵਾ||੯||
शूले च तदा स्निग्धाम्लोष्णाभिरुत्कारिकाभिर्ग्रन्थीनामुप नाहनम्| वातकफविसर्पोक्तैश्च लेपस्तैरेव वा सिद्धेन तैलेन तोयेन वा परिषेकः| लिम्पेद्वा शुष्कमूलकस्य कल्केन नक्तमालत्वचा वा| बिभीतकेन वा विजया क्षनागबलाग्निमन्थभूर्जग्रन्थिवंशपत्राणां वा||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthibhedanam (10) · Śloka 10
ਦਨ੍ਤੀਚਿਤ੍ਰਕਮੂਲਤ੍ਵਕ੍ਕਾਸੀਸਾਰ੍ਕਸ੍ਨੁਹੀਕ੍ਸੀਰਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥਿ ਭਿਰੁਸ੍ਣੋਰ੍ਲੇਪਃ ਸ਼ਿਲਾਮਪਿ ਭਿਨਤ੍ਤਿ| ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਪ੍ਰਸਕ੍ਤੇ ਤੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਮਧੁਪਿਪ੍ਪਲੀਰ੍Vਵਾ| ਮੁਸ੍ਤਾਸਕ੍ਤੁ ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਨਿ ਵਾ| ਸ਼ੀਧੁਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਵਾ| ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਰਸਾ ਨੁਵਿਦ੍ਧਾਂ ਮਦਿਰਾਂ ਵਾ| ਗਿਰਿਜਤੁ ਵਾ ਗੁਲ੍ਮਭੇਦਨਂ ਵਾ| ਤਪ੍ਤ ਲੋਹੋਪਲਾਦਿਪੀਡਨਂ ਵਾ| ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਧੂਮਵਮਨਾਨਿ ਚ||੧੦||
दन्तीचित्रकमूलत्वक्कासीसार्कस्नुहीक्षीरभल्लातकास्थि भिरुष्णोर्लेपः शिलामपि भिनत्ति| दीर्घकालप्रसक्ते तु ग्रन्थौ त्रिफलां प्रयुञ्जीत| मधुपिप्पलीर्Vवा| मुस्तासक्तु भल्लातकानि वा| शीधुमधुशर्करां वा| मातुलुङ्गरसा नुविद्धां मदिरां वा| गिरिजतु वा गुल्मभेदनं वा| तप्त लोहोपलादिपीडनं वा| जत्रूर्ध्वगते तीक्ष्णधूमवमनानि च||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArAdibhirdAraNam (11) · Śloka 11
ਤਥਾਪ੍ਯਭੇਦੇ ਕ੍ਸਾਰੇਣਾਗ੍ਨਿਨਾ ਵਾ ਦਹੇਤ੍| ਪਾਟਯਿਤ੍ਵਾ ਵਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪਰਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਚੋਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍||੧੧||
तथाप्यभेदे क्षारेणाग्निना वा दहेत्| पाटयित्वा वा शस्त्रेण परिशोधयेत्| एवं पर्यायेण रक्तपित्ते वातश्लेष्मणि चोत्तिष्ठेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paryAgate visarpe (12) · Śloka 12
ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਸਰ੍ਪੇ ਪਰ੍ਯਾਗਤੇ ਵਿਦਾਰਿਤੇ ਚ ਵ੍ਰਣਵਤ੍| ਤੈਲਞ੍ਚ ਦਾਰ੍ਵੀਵਿਡਙ੍ਗਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕੈਃ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵ੍ਰਣਸਾਧਨਂ ਸਾਧਯੇਤ੍||੧੨||
सर्वस्मिन् विसर्पे पर्यागते विदारिते च व्रणवत्| तैलञ्च दार्वीविडङ्गकम्पिल्लकैः ग्रन्थिव्रणसाधनं साधयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kardamavisarpe visheShaH (13) · Śloka 13
ਕਰ੍ਦਮਕੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤਰਂ ਸੁਤਰਾਂ ਚ ਵਮਨਾਦੀਨਿ ਕਤ੍ਵਾ ਪੁਨਰ੍ਜਲੌ ਕੋਭਿਰਸਗਵਸੇਚਯੇਤ੍| ਅਸਕ੍ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਾਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਿ ਰਾਸ੍ਨਾਵਸਂਕ੍ਲੇਦੋ ਭਵਤਿ| ਪਿਬੇਚ੍ਚ ਕਸਾਯਘਨਪਟੋਲਪਿਚੁ ਮਨ੍ਦਾਨਾਮ੍| ਚਨ੍ਦਨੋਤ੍ਪਲਯੋਃ| ਪਟੋਲਾਦਿਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਵਾ| ਘਤ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਾ ਦਾਰ੍ਵੀਤ੍ਵਕ੍ਤਿਕ੍ਤਾਪਟੋਲਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਾਰਿਸ੍ਟਮਸੂਰਤ੍ਰਿ ਫਲਾਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਨਾਮ੍| ਵਿਰੇਕਾਰ੍ਥਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਪਯਸਾ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸੇਨ ਘਰ੍ਮਾ ਮ੍ਭਸਾ ਵਾ ਪਾਯਯੇਤ੍| ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਸ਼ਤਂ ਪਿਤ੍ਤੋਦ੍ਦਤੌ ਕ੍ਸੀਰਮਿਤਿ||੧੩||
कर्दमके शीघ्रतरं सुतरां च वमनादीनि कृत्वा पुनर्जलौ कोभिरसृगवसेचयेत्| असृक्प्रक्लेदाद्धि त्वङ्मांससि रास्नावसंक्लेदो भवति| पिबेच्च कषायघनपटोलपिचु मन्दानाम्| चन्दनोत्पलयोः| पटोलादिवर्गस्य वा| घृत मिश्रं वा दार्वीत्वक्तिक्तापटोलयष्ट्याह्वारिष्टमसूरत्रि फलात्रायमाणानाम्| विरेकार्थञ्च त्रिवृच्चूर्णं सर्पिषा पयसा द्राक्षारसेन घर्मा म्भसा वा पाययेत्| त्रायमाणाशृतं पित्तोद्दृतौ क्षीरमिति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (14-20) · Śloka 20
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾਸ੍ਰਸ੍ਰੁਤਿਰੇਵਾਤ੍ਰ ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਹ੍ਯਸਗਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਯਚ੍ਚ ਨਾਸਾਵਸਂਸਸ੍ਟੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇਨ ਜਾਯਤੇ| ਨ ਘਤਂ ਬਹੁਦੋਸਾਯ ਦੇਯਂ ਯਨ੍ਨ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਤੇਨ ਦੋਸੋ ਹ੍ਯੁਪਸ੍ਤਬ੍ਧਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਪਿਸ਼ਿਤਂ ਪਚੇਤ੍||੧੪|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤਾਵ ਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਸਰ੍ਪ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਨ੍ਨਾਮ ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੦||
भवति चात्र- श्रेष्ठास्रस्रुतिरेवात्र विसर्पो ह्यसृगाश्रयः| यच्च नासावसंसृष्टो रक्तपित्तेन जायते| न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचनम्| तेन दोषो ह्युपस्तब्धस्त्वग्रक्तपिशितं पचेत्||१४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने विसर्प चिकित्सितन्नाम विंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon