12. udaranidānam

Adhikarana athodaranidAnaM nAma dvAdasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાત ઉદરનિદાનં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana udarasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2

રોગાઃ સર્વેઽપિ મન્દેઽગ્નૌ સુતરમુદરાણિ તુ| અજીર્ણાન્મલિનિશ્ચાન્નૈર્જાયન્તે મલસઞ્ચયાત્| ઊર્ધ્વાધો ધાતવો રુધ્વા વાહિનીરમ્બુવાહિનીઃ| પ્રાણાગ્ન્યપાનાન્સન્દૂષ્ય કુર્ય્યુસ્ત્વઙ્માંસસન્ધિગાઃ| આધ્માપ્ય કુક્ષિમુદરમ્.............................||૨||

Adhikarana udaraprabhedAH (3) · Śloka 3

...................... અષ્ટધા તચ્ચ ભિદ્યતે| પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ચ પ્લીહબદ્ધક્ષતોદકૈઃ||૩||

Adhikarana udararogisAmAnyalakShaNam (4) · Śloka 4

તેનાર્ત્તાઃ શુષ્કતાલ્વોષ્ઠાઃ શૂનપાદકરોદરાઃ| નષ્ટચેષ્ટાબલાહારઃ કૃશાઃ પ્રધ્માતકુક્ષયઃ| સ્યુઃ પ્રેતરૂપાઃ પુરુષાઃ .........................||૪||

Adhikarana udarapUrvarUpANi (5) · Śloka 5

..................................ભાવિનસ્તસ્ય લક્ષણમ્| ક્ષુન્નાશોઽન્નં ચિરાત્સર્વં સવિદાહં ચ પચ્યતે| જીર્ણાજીર્ણં ન જાનાતિ સૌહિત્યં સહતે ન ચ| ક્ષીયતે બલતઃ શશ્વત્ શ્વસિત્યલ્પેઽપિ ચેષ્ટિતે| વૃદ્ધિર્વિશોઽપ્રવૃત્તિશ્ચ કિઞ્ચિચ્છોફશ્ચ પાદયોઃ| રુગ્બસ્તિસન્ધૌ તતતાલધ્વલ્પા ભોજનૈરપિ| રાજીજન્મવલીનાશો જઠરે.............................||૫||

Adhikarana udarasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6

......................................જઠરેષુ તુ| સર્વેષુ તન્દ્રા સદનં મલસઙ્ગોઽલ્પવહ્નિતા| દાહઃ શ્વયથુરાધ્માનમન્ત્રે સલિલસમ્ભવઃ||૬||

Adhikarana asa~jjAtajalasyodarasya lakShaNam (7) · Śloka 7

સર્વં ત્વતોયમરુણમશોફં નાતિભારિકમ્| ગવાક્ષિતં સિરાજાલૈઃ સદા ગુડુગુડાયતે| નાભિમન્ત્રં ચ વિષ્ટભ્ય વેગં કૃત્વા પ્રણશ્યતિ| મારુતો હૃત્કટીનાભિપાયુવંક્ષણવેદનઃ| સશબ્દો નિશ્ચરેદ્વાયુર્વિડ્બદ્ધા મૂત્રમલ્પકમ્| નાઽતિમન્ધોઽનલો લૌલ્યન્ન ચ સ્યાદ્વિરસં મખમ્||૭||

Adhikarana vAtodaralakShaNam (8) · Śloka 8

તત્ર વાતોદરે શોફઃ પાણિપન્મુષ્કસન્ધિષુ| કુક્ષિપાર્શ્વોદરકટી પૃષ્ઠરુક્પર્વભેદનમ્| શુષ્કકાસોઽઙ્ગમર્દોઽધો ગુરુતા મલસંગ્રહઃ| શ્યાવારુણત્વગાદિત્વમકસ્માદ્ હ્નાસવૃદ્ધિમત્| સતોદભેદમુદરં તનુકૃષ્ણસિરાતતમ્| આધ્માતદૃતિવચ્છબ્દમાહતં પ્રકરોતિ ચ| વાયુશ્ચાત્ર સરુક્શબ્દો વિચરેત્સર્વતો ગતિઃ||૮||

Adhikarana pittodaralakShaNam (9) · Śloka 9

પિત્તોદરે જ્વરો મૂર્ચ્છા દાહસ્તૃટ્કટુકાસ્યતા| ભ્રમોઽતીસારઃ પીતત્વં ત્વગાદાવુદરં હરિત્| પીતતામ્રસિરાનદ્ધં સસ્વેદં સોષ્મ દહ્યતે| ધૂમાયતિ મૃદુસ્પર્શં ક્ષિપ્રપાકં પ્રદૂયતે||૯||

Adhikarana shleShmodaralakShaNam (10) · Śloka 10

શ્લેષ્મોદરેઽઙ્ગસદનં સ્વાપઃ શ્વયથુગૌરવમ્| નિદ્રોત્ક્લેશાઽરુચિશ્વાસકાસશુક્લત્વગાદિતાઃ| ઉદરં સ્તિમિતં સ્નિગ્ધં શુક્લરાજીતતં મહત્| ચિરાભિવૃદ્ધિકઠિનં શીતસ્પર્શં ગુરુ સ્થિરમ્||૧૦||

Adhikarana sannipAtodarasya nidAnAdi (11) · Śloka 11

ત્રિદોષકોપનૈસ્તૈસ્તૈઃ સ્ત્રીદત્તૈશ્ચ રજોમલૈઃ| ગરદૂષીવિષાદ્યૈશ્ચ સરક્તાઃ સઞ્ચિતા મલાઃ| કોષ્ઠં પ્રાપ્ય વિકુર્વાણાઃ શોફમૂર્ચ્છાભ્રમાન્વિતમ્| કુર્ય્યુસ્ત્રિલિઙ્ગમુદરં શીઘ્રપાકં સુદારુણમ્| બાધતે તચ્ચ સુતરાં શીતવાતાભ્રદર્શને||૧૧||

Adhikarana plIhodarasya nidAnAdi (12) · Śloka 12

અત્યાશિતસ્ય સંક્ષોભાદ્યાનપાનાદિચેષ્ટિતૈઃ| અતિવ્યવાયભારાધ્વગમનવ્યાધિકર્શનૈઃ| વામપાર્શ્વાશ્રિતઃ પ્લીહાચ્યુતઃ સ્થાનાદ્વિવર્ધતે| શોણિતં વા રસાદિભ્યો વિવૃદ્ધં તં વિવર્દ્ધયેત્||૧૨||

Adhikarana plIhodarasya saMsthAnaM lakShaNa~jca (13) · Śloka 13

સોઽષ્ઠીલેવાતિકઠિનઃ પ્રોન્નતઃ કૂર્મપૃષ્ઠવત્| ક્રમેણ વર્દ્ધમાનશ્ચ કુક્ષાવુદરમાવહેત્| શ્વાસકાસપિપાસાસ્યવૈરસ્યાધ્માનરુગ્જ્વરૈઃ| પાણ્ડુત્વમૂર્ચ્છર્જ્ઞચ્છર્દીભિર્દાહમોહૈશ્ચ સંયુતમ્| અરુણાભં વિવર્ણં વા નીલહારિદ્રરાજિમત્||૧૩||

Adhikarana plIhodare doShAdhikyaj~jAnopAyaH (14) · Śloka 14

ઉદાવર્તરુગાઽઽનાહૈર્મોહતૃડ્દહનજ્વરૈઃ| ગૌરવારુચિકાઠિન્યૈર્વિદ્યાત્તત્ર મલાન્ ક્રમાત્||૧૪||

Adhikarana yakRududaram (15) · Śloka 15

પ્લીહવદ્દક્ષિણાત્પાર્શ્વાત્કુર્યાદ્યકૃદપિ ચ્યુતમ્||૧૫||

Adhikarana baddhodarasya samprAptiH (16) · Śloka 16

પક્ષ્મબાલસહાન્નેન ભુક્તૈર્બદ્ધાયને ગુદે| દુર્નામભિરુદાવર્ત્તૈરેન્નૈર્વાન્ત્રોપલેપિભિઃ| વર્ચઃ પિત્તકફાન્રુધ્વા કરોતિ કુપિતોઽનિલઃ| અપાનો જઠરં ...............................||૧૬||

Adhikarana baddhodarasya lakShaNam (17) · Śloka 17

............................... તેન સ્યુર્દાહજ્વરતૃટ્ક્ષવાઃ| કાસશ્વાસોરુસદનં શિરોહૃન્નાભિપાયુરુક્| મલસઙ્ગોઽરુચિશ્છર્દિરુદરં મૂઢમારુતમ્| સ્થિરં નીલારુણસિરારાજીનદ્ધમરાજિ વા| નાભેરુપરિ ચ પ્રાયો ગોપુચ્છાકૃતિ જાયતે||૧૭||

Adhikarana chidrodaranidAnasamprAptilakShaNam (18) · Śloka 18

અસ્થ્યાદિશલ્યૈઃ સાન્નૈશ્ચ ભુક્તૈરત્યશનેન વા| ભિદ્યતે પચ્યતે ચાન્ત્રં તચ્છિદ્રૈશ્ચ સ્રવન્ બહિઃ| આમ એવ ગુદાદેતિ તતોઽલ્પાલ્પં સવિડ્રસઃ| તુલ્યઃ કુણપગન્ધેન પિચ્છિલઃ પીતલોહિતઃ| શેષશ્ચાપૂર્ય્ય જઠરં ઘોરમાવહેત્| વર્ધતે તદધો નાભેરાશુ ચૈતિ જલાત્મતામ્| ઉદ્રિક્તદોષરૂપઞ્ચ વ્યાપ્તઞ્ચ શ્વાસતૃડ્ભ્રમૈઃ| છિદ્રોદરમિદં પ્રાહુઃ પરિસ્રાવીતિ ચાપરે||૧૮||

Adhikarana jalodaranidAnasamprAptilakShaNAni (19) · Śloka 19

પ્રવૃત્તસ્નેહપાનાદેઃ સહસાઽઽમામ્બુપાયિનઃ| અત્યમ્બુપાનાન્મન્દાગ્નેઃ ક્ષીણસ્યાતિકૃશસ્ય વા| રુધ્વામ્બુમાર્ગાનનિલઃ કફશ્ચ જલમૂર્ચ્છિતઃ| વર્દ્ધયેતાં તદેવામ્બુ તત્સ્થાનાદુદરાશ્રિતૌ| તતઃ સ્યાદુદરં તૃષ્ણાગુદસ્રુતિરુજાન્વિતમ્| કાસશ્વાસારુચિયુતં નાનાવર્ણસિરાતતમ્| તોયપૂર્ણદૃતિસ્પર્શશબ્દપ્રક્ષોભવેપથુઃ| દકોદરં મહત્સ્નિગ્ધં સ્થિરમાવૃત્તનાભિતત્||૧૯||

Adhikarana upekShAyAM sarvodarANAM jalodaratvaprAptiH (20) · Śloka 20

ઉપેક્ષયા ચ સર્વેષુ દોષાઃ સ્વસ્થાનતશ્ચ્યુતાઃ| પાકાદ્ દ્રવા દ્રવીકુર્ય્યઃ સન્ધીન્ સ્રોતોમુખાન્યપિ| સ્વેદશ્ચ બાહ્યસ્રોતસ્સુ વિહતસ્તિર્ય્યગાઽઽસ્થિતઃ| તદેવોદકમાપ્યાય્ય પિચ્છાં કુર્યાત્તદા ભવેત્| ગુરૂદરં સ્થિરં વૃત્તમાહતં ચ ન શબ્દવત્| મૃદુ વ્યપેતરાજીકં નાભ્યાં સ્પૃષ્ટં ચ સર્પતિ| તદનૂદકજન્માસ્મિન્ કુક્ષિવૃદ્ધિસ્તતોઽધિકમ્| સિરાન્તર્ધાનમુદકં જઠરોક્તં ચ લક્ષણમ્||૨૦||

Adhikarana vAtAdyudarANAM yathottaraM kRucchratvam (21) · Śloka 21

વાતપિત્તકફપ્લીહસન્નિપાતદકોદરમ્| કૃચ્છ્રં યથોત્તરં..................||૨૧||

Adhikarana asAdhyodaram (22) · Śloka 22

................................પક્ષાત્પરં પ્રાયોઽપરે હતઃ| સર્વઞ્ચ જાતસલિલં રિષ્ટોક્તોપદ્રવાન્વિતમ્||૨૨||

Adhikarana sarvasyaivodarasya kRucchratamatvAdi (23) · Śloka 23

જન્મનૈવોદરં સર્વં પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમં મતમ્||૨૩||

Adhikarana sAdhyodaralakShaNam (24-12) · Śloka 12

બલિનસ્તદજાતામ્બુયત્નસાધ્યં નવોત્થિતમ્||૨૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને ઉદરનિદાનંનામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||