Adhikarana atha pramehanidAnaM nAma dashamo~adhyAyaH |pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥ ਪ੍ਰਮੇਹਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथ प्रमेहनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehaprabhedAH (2) · Śloka 2
ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪ੍ਰਮੇਹਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਯਾਥਾ-ਕਫ਼ਾਦੁਦਕੇਕ੍ਸੁਸਾਨ੍ਦ੍ਰ- ਸੁਰਾਪਿਸ੍ਟਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸਿਕਤਾਸ਼ੀਤਸ਼ਨੈਰ੍ਲਾਲਾਪ੍ਰਮੇਹਾ ਦਸ਼| ਪਿਤ੍ਤਾ- ਤ੍ਕ੍ਸਾਰਕਾਲਨੀਲਹਾਰਿਦ੍ਰਮਾਞ੍ਚਿਸ੍ਠਸ਼ੋਣਿਤਮੇਹਾਃ ਸਟ੍| ਵਾਤਾ- ਦ੍ਵਸਾਮਜ੍ਜਹਸ੍ਤਿਮਧੁਮੇਹਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਇਤਿ||੨||
विंशतिः प्रमेहा भवन्ति| तद्याथा-कफ़ादुदकेक्षुसान्द्र- सुरापिष्टशुक्रासिकताशीतशनैर्लालाप्रमेहा दश| पित्ता- त्क्षारकालनीलहारिद्रमाञ्चिष्ठशोणितमेहाः षट्| वाता- द्वसामज्जहस्तिमधुमेहाश्चत्वारः इति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehanidAnam (3) · Śloka 3
ਤੇਸਾਂ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਹਾਰਵਿਹਾਰਜਾਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦੋਮੂਤ੍ਰਜਨਨਂ ਸ ਹੇਤੁਃ||੩||
तेषां यत्किञ्चिदाहारविहारजातं श्लेष्ममेदोमूत्रजननं स हेतुः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasamprAptiH (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਮੇਦਃ ਕ੍ਲੇਦਮਾਂਸਸ਼ੁਕ੍ਰਸੈਰਨ੍ਵਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਗਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਮੇਹਾਞ੍ਜਨਯਤਿ| ਤੈਃ ਕਫਸ਼ੋਣਿਤਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਯੁਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਤੈਰ੍ਵਸਾਲਸੀਕਾਮਞ੍ਜੌਜੋਭਿਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਃ||੪||
तत्र वातपित्तमेदः क्लेदमांसशुक्रसैरन्वितो बस्तिगतः श्लेष्मा प्रमेहाञ्जनयति| तैः कफशोणिताभ्यां च युक्तं पित्तम्| तैर्वसालसीकामञ्जौजोभिश्च वायुः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prameheShu doShakopadUShyaduShTikramaH (5) · Śloka 5
ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਪਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਮੇਹੇਸੁ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ| ਤਦ੍ ਵਦ੍ਧੇਰ੍ਮੇਦ ਏਵ ਚ ਤੇਨ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦੂਸ੍ਯਤੇਤ੍ਯਨ੍ਤਸਭਾਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਦੇਹਕ੍ਲੇਦਾਦਯਃ| ਤਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਦਿਕ੍ਸਯੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਬਲੀਭਵਚ੍ਛੋਣਿਤਮਪਿ ਦੂਸਯਤਿ| ਤਤ੍ ਕ੍ਸਯੇਪਿ ਵਾਯੁਰ੍ਵਸਾਦੀਨ੍ ਧਾਤੂਨ੍ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪਰਮਸਾਰਭੂਤਾਨ੍ ਬਸ੍ਤਿਮਾਕਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਸਹ ਵਿਸਜਤਿ||੫||
त्रयाणामपि दोषाणां श्लेष्मप्रमेहेषु प्राक्प्रकोपमापद्यते| श्लेष्माधिष्ठानत्वान्मूत्रस्य| तद् वृद्धेर्मेद एव च तेन प्रथमं दूष्यतेऽत्यन्तसभागत्वात्| तदनन्तरं देहक्लेदादयः| ततः श्लेष्मादिक्षये पित्तं प्रबलीभवच्छोणितमपि दूषयति| तत् क्षयेऽपि वायुर्वसादीन् धातून् शरीरस्य परमसारभूतान् बस्तिमाकृष्य मूत्रेण सह विसृजति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehANAM sAdhyatvAdi tatra hetushca (6) · Śloka 6
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਫ਼ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਜਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਜਾਃ ਸਂਸਸ੍ਟਦੋਸਮੇਦਃ ਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮ- ਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਵਾਤਜਃ ਪੁਨਃ ਕ੍ਸੀਣੇਸੁ ਧਾਤੁਸੁ ਮਹਾਤ੍ਯਯਤਯਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਮੇਦਸਿ ਤੁ ਨਾਤਿਦੁਸ੍ਟੇ ਪਿਤ੍ਤਜਾ ਅਪਿ ਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਗਚ੍ਛੇਯੁਃ||੬||
तस्मात् कफ़पित्तवातजाः क्रमेण साध्ययाप्यासाध्याः| तथा पित्तजाः संसृष्टदोषमेदः स्थानत्वाद् विरुद्धोपक्रम- त्वाच्च| वातजः पुनः क्षीणेषु धातुषु महात्ययतया विरुद्धोपक्रमत्वाच्च| मेदसि तु नातिदुष्टे पित्तजा अपि साध्यतां गच्छेयुः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvaprameheShu sAdhAraNaM li~ggam (7) · Śloka 7
ਧਾਤੁਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਤ੍ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਮੇਹੇਸੁ ਮੂਤ੍ਰਮਾਵਿਲਂ ਭੂਰਿ ਚ ਭਵਤਿ||੭||
धातुसम्पर्कात्पुनः सर्वमेहेषु मूत्रमाविलं भूरि च भवति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShadUShyasaMyogavisheShAdinA pramehANAM bhedAH (8) · Śloka 8
ਦੋਸਾਣਾਂ ਦੂਸ੍ਯਾਣਾਂ ਚੋਤ੍ਕਸ੍ਟਾਪਕਸ੍ਟਸਂਯੋਗੇਨ ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਣਰਸ- ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਿਵ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਬਲ- ਕਲ੍ਮਾਸਾਦਯਃ ਪ੍ਰਮੇਹਾਣਾਂ ਪ੍ਰਭੇਦਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੮||
दोषाणां दूष्याणां चोत्कृष्टापकृष्टसंयोगेन मूत्रवर्णरस- स्पर्शगन्धविशेषाद्वर्णानामिव शुक्लकृष्णादीनां शबल- कल्माषादयः प्रमेहाणां प्रभेदा भवन्ति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehANAM pUrvarUpANi (9) · Śloka 9
ਤੇਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯਤਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਨਖਦੀਨਾਮ੍| ਜਟਿਲੀਭਾਵਸ਼੍ਚ ਕੇਸ਼ਾ- ਨਾਮ੍| ਮਾਧੁਰ੍ਯ੍ਯਮਾਸ੍ਯਸ੍ਯ| ਤਾਲੁਕਣ੍ਠਸ਼ੋਸਃ ਪਿਪਾਸਾ ਮਲਾ- ਧਿਕ੍ਯਂ ਬਹਿਃ ਕਾਯੇ ਕਾਯਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇਸੁ| ਪਾਣਿਪਾਦਦਾਹੋਤਿ- ਮਾਧੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਪੀਲਿਕੋਪਸਰ੍ਪਣਮ੍| ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਗਨ੍ਧਤਾ ਚ ਮੂਤ੍ਰ- ਸ਼ਰੀਰਯੋਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਤਾ ਚ ਮੂਤ੍ਰੇ| ਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਪ੍ਰਕਰ੍ਸਸ਼੍ਚ||੯||
तेषां पूर्वरूपाण्यतिवृद्धिर्नखदीनाम्| जटिलीभावश्च केशा- नाम्| माधुर्य्यमास्यस्य| तालुकण्ठशोषः पिपासा मला- धिक्यं बहिः काये कायच्छिद्रेषु| पाणिपाददाहोऽति- माधुर्य्यात् पिपीलिकोपसर्पणम्| विस्त्रगन्धता च मूत्र- शरीरयोः| शुक्लता च मूत्रे| श्वासनिद्रातन्द्रालस्यप्रकर्षश्च||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajamehAH, tatra udakamehalakShaNam (1) · Śloka 1
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼੍ਵਤੇਮਗਨ੍ਧਮਚ੍ਛਮੁਦਕਮਿਵੋਦਕਮੇਹੀ ਮੇਹਤਿ|੧|
तत्र शीतं श्वतेमगन्धमच्छमुदकमिवोदकमेही मेहति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ikShumehalakShaNam (1) · Śloka 1
ਇਕ੍ਸੁਰਸਮਿਵਾਤਿਮਧੁਰਂ ਸ਼ੀਤਮੀਸਪਿਚ੍ਛਿਲਾਵਿਲਾਮਿਕ੍ਸੁਮੇਹੀ||੧||
इक्षुरसमिवाऽतिमधुरं शीतमीषपिच्छिलाविलामिक्षुमेही||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAndramehalakShaNam (10) · Śloka 10
ਪਰ੍ਯ੍ਯੁਸਿਤਂ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਿਭਵਤ੍ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮੇਹਿ||੧੦||
पर्य्युषितं सान्द्रिभवत् सान्द्रमेहि||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana surAmehalakShaNam (11) · Śloka 11
ਸੁਰਾਤੁਲ੍ਯਾਮੁਪਰਿ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਧਃ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਸੁਰਾਮੇਹੀ|੧੧|
सुरातुल्यामुपरि प्रसन्नमधः सान्द्रं सुरामेही|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana piShTamehalakShaNam (11) · Śloka 11
ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਭਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਹੀ|੧੧|
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sikatAmehalakShaNam (11) · Śloka 11
ਸਰੁਜਂ ਸਸਿਕਤਂ ਸਿਕਤਾਮੇਹੀ| ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਧੁਰਮਤਿਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ੀਤਮੇਹੀ| ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਂ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਮੇਹੀ| ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਤਨ੍ਤੁਬਦ੍ਧਮਿਵ ਲਾਲਾਮੇਹੀ||੧੧||
सरुजं ससिकतं सिकतामेही| प्रायो मधुरमतिशीतं शीतमेही| मन्दं मन्दं शनैः शनैर्मेही| पिच्छिलं तन्तुबद्धमिव लालामेही||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajamehAH, kShAramehalakShaNam (12) · Śloka 12
ਵਰ੍ਣਗਨ੍ਧਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਃ ਸ੍ਤ੍ਰੁਤਕ੍ਸਾਰੋਪਮਂ ਕ੍ਸਾਰਮੇਹੀ||੧੨||
वर्णगन्धरसस्पर्शैः स्त्रुतक्षारोपमं क्षारमेही||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlamehalakShaNam (13) · Śloka 13
ਊਸ੍ਣਂ ਮਸੀਕਾਲਂ ਕਾਲਮੇਹੀ|੧੩|
ऊष्णं मषीकालं कालमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nIlamehalakShaNam (13) · Śloka 13
ਸਫੇਨਮਚ੍ਛਮਮ੍ਲਂ ਚਾਸਪਤ੍ਰਨੀਲਂ ਨੀਲਮੇਹੀ|੧੩|
सफेनमच्छमम्लं चाषपत्रनीलं नीलमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hAridramehalakShaNam (13) · Śloka 13
ਕਟੁਕਂ ਸਦਾਹਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਯੁਕ੍ਤਮਿਵ ਹਾਰਿਦ੍ਰਮੇਹੀ|੧੩|
कटुकं सदाहं हरिद्रायुक्तमिव हारिद्रमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mA~jjiShThamehalakShaNam (13) · Śloka 13
ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਂ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠੋਦਕਵਰ੍ਣਮਿਵ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਮੇਹੀ|੧੩|
विस्त्रं मञ्जिष्ठोदकवर्णमिव मञ्जिष्ठामेही|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shoNitamehalakShaNam (13) · Śloka 13
ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਮੁਸ੍ਣਂ ਸਲਵਣਂ ਸ਼ੋਣਿਤਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮੇਹੀ|੧੩|
विस्त्रमुष्णं सलवणं शोणितसङ्काशं शोणितमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajamehAH, vAsAmehalakShaNam (13) · Śloka 13
ਵਸਾਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਸਾਂ ਵਾ ਵਸਾਮੇਹੀ|੧੩|
वसामिश्रं वसां वा वसामेही|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana majjamehalakShaNam (13) · Śloka 13
ਮਜ੍ਜਮਿਸ਼੍ਰਂ ਮਜ੍ਜਾਨਂ ਵਾ ਮਜ੍ਜਮੇਹੀ|੧੩|
मज्जमिश्रं मज्जानं वा मज्जमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hastimehalakShaNam (13) · Śloka 13
ਸਲਸੀਕਂ ਮਧੁਰਵੇਗਂ ਲਸੀਕਯੈਵ ਚ ਵਿਬਦ੍ਧਮਨੁਬਦ੍ਧ- ਮਜਸ੍ਤ੍ਰਂ ਮਤ੍ਤ ਇਵ ਹਸ੍ਤੀ ਸ੍ਤ੍ਰਵਤਿ ਹਸ੍ਤਿਮੇਹੀ||੧੩||
सलसीकं मधुरवेगं लसीकयैव च विबद्धमनुबद्ध- मजस्त्रं मत्त इव हस्ती स्त्रवति हस्तिमेही||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhumehalakShaNam (14) · Śloka 14
ਓਜਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਂ ਤਦ੍ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਕਸਾਯਤ੍ਵੇਨੋਪਸਜਤਿ| ਤੇਨ ਕਸਾਯਮਧੁਰਾਨੁਯਤਂ ਮਧ੍ਵਿਵਮੇਹਤਿ ਮਧੁਮੇਹੀ||੧੪||
ओजः स्निग्धमधुरं तद्रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनोपसृजति| तेन कषायमधुरानुयतं मध्विवमेहति मधुमेही||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcinmatena madhumehasya dvaividhyam (15) · Śloka 15
ਸ ਤੁ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦਿਸ੍ਯਤੇ| ਧਾਤੁਕ੍ਸਯੇਣਾਨਿਲਕੋਪਾਦ੍ ਦੋਸਾਵਰੇਣ ਵਾ||੧੫||
स तु द्विधा कैश्चिदिष्यते| धातुक्षयेणाऽनिलकोपाद् दोषावरेण वा||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAvRutavAtajamadhumehasya kRucchrasAdhyatvam (16) · Śloka 16
ਤਦਾਵਤੋ ਹਿ ਵਾਯੁਰਾਹਾਰਪ੍ਰਸਦਮਾਦਾਯ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਚਾਵਿਰ੍ਭਾਵਯਨ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ ਮਧੁਮੇਹਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਯਤਿ||੧੬||
तदावृतो हि वायुराहारप्रसदमादाय मुहुर्मुहुरनिमित्तं दोषलिङ्गानि वृद्धिक्षयौ चाविर्भावयन् कृच्छ्रसाध्यं मधुमेहं प्रवर्त्तयति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvahAnAmupekShayA madhumehatvaprAptyAdi (17) · Śloka 17
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਚੋਪੇਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ ਮਧੁਮੇਹਤ੍ਵਮਾਯਾਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਮਧੁਮੇਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਯਤਃ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮਧ੍ਵਿਵ ਮਧੁਰਰਸਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਦੇਹੋ ਭਵਤੀਤਿ|੧੭|
सर्व एव चोपेक्ष्यमाणा मधुमेहत्वमायान्ति| तस्मात् सर्वेऽपि मधुमेहशब्देनोच्यते| यतः सर्वेष्वपि प्राङ्मध्विव मधुररसश्चास्य देहो भवतीति|१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmajapramehopadravAH (17) · Śloka 17
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਸ਼ਰੀਰਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕੌ ਪ੍ਰਸੇਕਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾਕਾਸਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਣਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੭||
तत्र प्रतिश्यायः शरीरशैथिल्यमरोचकाविपाकौ प्रसेकश्छर्दिर्निद्राकासश्च श्लेष्मजाणामुपद्रवा भवन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajapramehopadravAH (18) · Śloka 18
ਵਸਣਾਵਦਰਣਂ ਬਸ੍ਤਿਮੇਢ੍ਰਤੋਦੋਮ੍ਲਕਃ ਪਿਪਾਸਾਜ੍ਵਰੋ ਦਾਹੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਤੀਸਾਰਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਜਾਨਾਮ੍||੧੮||
वृषणावदरणं बस्तिमेढ्रतोदोऽम्लकः पिपासाज्वरो दाहो मूर्च्छातीसारः पाण्डुरोगश्च पित्तजानाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtapramehopadravAH (19) · Śloka 19
ਹਦ੍ਗ੍ਰਹੋ ਲੌਲ੍ਯਮਨਿਦ੍ਰਤਾਕਮ੍ਪਃ ਸ਼ੂਲਂ ਬਦ੍ਧਪੁਰੀਸਤ੍ਵਂ ਸ਼ੋਸਃ ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਵਾਤਜਾਨਾਮ੍||੧੯||
हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रताकम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं शोषः कासः श्वासश्च वातजानाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehiNAM piTakAsambhavaH (20) · Śloka 20
ਅਥੈਵਮਸ੍ਯ ਮੇਦਃਕ੍ਲੇਦਾਦਿਭਿਰਭਿਸ੍ਯਣ੍ਣਦੇਹਸ੍ਯ ਦੋਸੈਰਨੁਗਤਧਾਤੋਃ ਪ੍ਰਮੇਹਾਭਿਵਦ੍ਧੌ ਮਾਂਸਲੇਸ੍ਵਵਕਾਸ਼ੇਸੁ ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਸੁ ਚ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਪਹਾਰਿਣ੍ਯੋ ਭੂਯਃ ਕਸ੍ਟਤ੍ਮੋਪਦ੍ਰਵਾਃ ਦਸ਼ਪਿਟਕਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸੁਤਰਾਂ ਚਾਧਃਕਾਯੇ| ਤਦਭਿਮੁਖਾ ਹਿ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾਂ ਦੋਸਾਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ-ਸ਼੍ਰਾਵਿਕਾ-ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ-ਜਾਲਿਨੀ-ਪੁਤ੍ਰਿਣੀ-ਵਿਦਾਰਿਕਾ-ਸਰ੍ਸਪਿਕਾ-ਮਸੂਰਿਕਾ-ਲਜੀ-ਵਿਨਤਾ-ਵਿਦ੍ਰਧਿਸ਼੍ਚ||੨੦||
अथैवमस्य मेदःक्लेदादिभिरभिष्यण्णदेहस्य दोषैरनुगतधातोः प्रमेहाभिवृद्धौ मांसलेष्ववकाशेषु सन्धिमर्मसु च प्रदेशविशेषाश्रयत्वात्प्राणापहारिण्यो भूयः कष्टत्मोपद्रवाः दशपिटका जायन्ते सुतरां चाऽधःकाये| तदभिमुखा हि प्रमेहिणां दोषाः| तद्यथा-श्राविका-कच्छपिका-जालिनी-पुत्रिणी-विदारिका-सर्षपिका-मसूरिका-ऽलजी-विनता-विद्रधिश्च||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharAvikAlakShaNam (21) · Śloka 21
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਕ੍ਲੇਦਵੇਦਨਾਯੁਕ੍ਤਾ ਨਿਮ੍ਨਮਧ੍ਯੋਨ੍ਨਤੌਸ੍ਠਾ ਸ਼ਰਾਵਸਂਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਮਾਣਾ ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ||੨੧||
तत्र श्यावा क्लेदवेदनायुक्ता निम्नमध्योन्नतौष्ठा शरावसंस्थानप्रमाणा शराविका||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kacchapikAlakShaNam (22) · Śloka 22
ਮਹਾਮੂਲਾਵਗਾਢਾਰ੍ਤ੍ਤਿਤੋਦਾ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾ ਕਚ੍ਛਪਪਸ੍ਠਨਿਭਾ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ||੨੨||
महामूलाऽवगाढाऽर्त्तितोदा श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठनिभा कच्छपिका||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jAlinIlakShaNam (23) · Śloka 23
ਮਹਾਸ਼ਯਾਰ੍ਤ੍ਤਿਤੋਦ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਰਾਵਿਣੀ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾ ਮਾਸਸਿਰਾਜਾਲਾਵਤਾ ਜਾਲਿਨੀ|੨੩|
महाशयाऽर्त्तितोद स्तब्धा स्निग्धस्राविणी सूक्ष्मच्छिद्रा माससिराजालावृता जालिनी|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana putriNIlakShaNam (23) · Śloka 23
ਮਹਤੀ ਪਿਟਕਾਭਿਰਲ੍ਪਾਭਿਰਾਚਿਤਾ ਪੁਤ੍ਰਿਣੀ|੨੩|
महती पिटकाभिरल्पाभिराचिता पुत्रिणी|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidArikAlakShaNam (23) · Śloka 23
ਕਠਿਣਾ ਵਿਦਾਰਿਕਨ੍ਦਵਦ੍ਵਤ੍ਤਾ ਵਿਦਾਰਿਕਾਃ||੨੩||
कठिणा विदारिकन्दवद्वृत्ता विदारिकाः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarShapikAlakShaNam (24) · Śloka 24
ਸ਼ੀਘ੍ਰਾ ਪਾਕਾ ਮਹਾਵੇਦਨਾ ਸਰ੍ਸਪਾਕਤਿਪ੍ਰਮਾਣਾ ਤਦ੍ਵਿਧਾਭਿਸ਼੍ਚ ਪਿਟਕਾਭਿਸ਼੍ਚਿਤਾ ਸਰ੍ਸਪਿਕਾ|੨੪|
शीघ्रा पाका महावेदना सर्षपाकृतिप्रमाणा तद्विधाभिश्च पिटकाभिश्चिता सर्षपिका|२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana masUrikAlakShaNam (24) · Śloka 24
ਮਸੂਰਿਕਾਰਪ੍ਰਮਾਣਾ ਮਸੂਰਿਕਾ|੨੪|
मसूरिकारप्रमाणा मसूरिका|२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alajIlakShaNam (24) · Śloka 24
ਤ੍ਵਚਮੁਤ੍ਥਾਨ ਏਵ ਦਹਨ੍ਤੀ ਸ੍ਫੋਟੈਰਾਵਤਾ ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤੀ ਰਕ੍ਤਾਕਸ੍ਣਾਤਿਤਣ੍ਮੋਹਜ੍ਵਰਕਰੀ ਦਾਹਭੂਯਿਸ੍ਠਾਤਿਕਸ੍ਟਾ ਚਾਲਜੀ||੨੪||
त्वचमुत्थान एव दहन्ती स्फोटैरावृता विसर्पन्ती रक्ताकृष्णाऽतितृण्मोहज्वरकरी दाहभूयिष्ठाऽतिकष्टा चालजी||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vinatAlakShaNam (25) · Śloka 25
ਮਹਤੀ ਨੀਲਾਵਗਾਢਰੁਜਾਕ੍ਲੇਦਾ-ਪਸ੍ਠੋਦਰਾਨ੍ਯਤਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਵਿਨਤਾ ਵਿਨਤਾ||੨੫||
महती नीलाऽवगाढरुजाक्लेदा-पृष्ठोदराऽन्यतराधिष्ठानाविनता विनता||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidradhilakShaNam (26) · Śloka 26
ਵਿਦ੍ਰਧਿਸ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ( ਅ. ਸਂ. ਨਿ. - ੩੯੯-੪੧੮) ਪਥਗੇਵ||੨੬||
विद्रधिस्तु वक्ष्यते ( अ. सं. नि. - ३९९-४१८) पृथगेव||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidArikAntAnAM dussahatvam (27) · Śloka 27
ਤਾਸਾਮਾਦ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਤਿਬਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਃ ਸਮ੍ਭਵੇਨ| ਮੂਲਵ੍ਯਾਧ੍ਯੇਕਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਿਤਯਾ ਦੁਃਸਹਾਃ||੨੭||
तासामाद्याः पञ्चातिबलश्लेष्ममेदः सम्भवेन| मूलव्याध्येकरूपत्वात् तद्वद्धिकारितया दुःसहाः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarShapikAdInAM sahatvam (28) · Śloka 28
ਨ ਤ੍ਵਿਤਰਾਃ| ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਤਯਾਲ੍ਪਫਮੇਦੋਭਾਵਾਤ੍||੨੮||
न त्वितराः| पित्तोल्बणतयाऽल्पफमेदोभावात्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehAnuguNaM piTakAsu doShodrekaH (29) · Śloka 29
ਪ੍ਰਮੇਹਵਸ਼ਾਚ੍ਚ ਪਿਟਕਾਸੁ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸੋਦ੍ਰੇਕੋ ਭਵਤੀਤਿ||੨੯||
प्रमेहवशाच्च पिटकासु यथास्वं दोषोद्रेको भवतीति||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kevalamedaduShTyApi piTakotpatyAdi (30) · Śloka 30
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ-- ਪ੍ਰਮੇਹੇਣ ਵਿਨਾਪ੍ਯੇਤਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟਮੇਦਸਃ||੩੦||
भवति चात्र श्लोकः-- प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana piTakAnAM vastuparigraheNa lakShyatvam (31) · Śloka 31
ਤਾਵਚ੍ਚ ਨੋਪਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਵਦ੍ਵਸ੍ਤੁਪਰਿਗ੍ਰਹਃ||੩੧||
तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वस्तुपरिग्रहः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapitte pramehabhrAntinirAsaH (32) · Śloka 32
ਹਰਿਦ੍ਰਾਵਰ੍ਣਂ ਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਮੇਹਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਵਰ੍ਜਿਤਮ੍| ਯੋਮੂਤ੍ਰਯੇਨ੍ਨ ਤਂ ਮੇਹਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦੁਃ||੩੨||
हरिद्रावर्णं रक्तं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्| योमूत्रयेन्न तं मेहं रक्तपित्तं तु तं विदुः||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhumehasya kaphasambhavatvaM, vAtasambhavatva~jca (33) · Śloka 33
ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰਮੇਹ ਮਧੁਰਂ ਸਪਿਚ੍ਛਂ ਮਧੂਪਮਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਵਿਚਾਰਃ| ਸਮ੍ਪੂਣਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਦ੍ਭਵਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਣੇਸੁ ਦੋਸੇਸ੍ਵਨਿਲਾਤ੍ਮਕੋ ਵਾ||੩੩||
दृष्ट्वा प्रमेह मधुरं सपिच्छं मधूपमं स्याद्विविधो विचारः| सम्पूणाच्छ्लेष्मसमुद्भवः स्यात् क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prameheShu doShabhedena sadhyAsAdhye yApyatva~jca (34-10) · Śloka 10
ਅਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਮੇਹਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਯੇ ਵਾਤਕਤਾਸ਼੍ਚ ਮੇਹਾਃ| ਸਾਧ੍ਯਾ ਨ ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਕਤਾਸ੍ਤੁ ਯਾਪ੍ਯਾਃ ਸਧ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਮੇਦੋ ਯਦਿ ਨਾਤਿਦੁਸ੍ਟਮ੍||੩੪|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਮੇਹਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਦਸ਼ਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੦||
अपूर्वरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वातकृताश्च मेहाः| साध्या न ते पित्तकृतास्तु याप्याः सध्यास्तु मेदो यदि नाऽतिदुष्टम्||३४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon