Adhikarana atha shvAsahidhmAnidAnaM nAma caturtho~adhyAyaH |pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതഃ ശ്വാസഹിധ്മാനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsanidAnam (2) · Śloka 2
കാസവൃദ്ധയാ ഭവേച്ഛ്വാസഃ പൂര്വൈര്വാ ദോഷകോപനൈഃ| ആമാതിസാരവമഥുവിഷപാണ്ഡുജ്വരൈരപി| രജോധൂമാനിലൈര്മര്മഘാതാദതിഹിമാമ്ബുനാ||൨||
कासवृद्धया भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsaprabhedAH (3) · Śloka 3
ക്ഷുദ്രകസ്തമശ്ഛിന്നോ മഹാനൂര്ധ്വശ്ച പഞ്ചമഃ| കഫോപരുദ്ധഗമനഃ പവനോ വിഷ്വഗാസ്ഥിതാഃ| പ്രാണോദകാന്നവാഹീനി ദുഷ്ടഃ സ്ത്രോതാംസി ദൂഷയന്| ഉരസ്ഥഃ കുരുതേ ശ്വാസമാമാശയസമുദ്ധവമ്||൩||
क्षुद्रकस्तमश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः| कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थिताः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्त्रोतांसि दूषयन्| उरस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्धवम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4
പ്രാഗ്രൂപം തസ്യ ഹൃത്പാര്ശ്വശൂലം പ്രാണവിലോമതാ| ആനാഹഃ ശങ്ഖഭേദശ്ച........................||൪||
प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता| आनाहः शङ्खभेदश्च........................||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrashvAsaH (5) · Śloka 5
.................തത്രായാസാതിഭോജനൈഃ| പ്രേരിതഃ പ്രേരയേത്ക്ഷുദ്രം സ്വയം സംശമനം മരുത്||൫||
.................तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत्क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tamakashvAsaH, tasya sAdhyAsAdhyatva~jca (6) · Śloka 6
പ്രതിലോമം സിരാ ഗച്ഛന്നുദീര്യ്യ പവനഃ കഫമ്| പരിഗൃഹ്യ ശിരോഗ്രീവമുരഃ പാശ്വൈ ച പീഡയന്| കാസ ഘുര്ഘുരകം മോഹമരുചിം പീനസം തൃഷമ്| കരോതി തീവ്രവേഗഞ്ച ശ്വാസം പ്രാണോപതാപിനമ്| പ്രതാമ്യേത്തസ്യ വേഗേന നിഷ്ഠ്യൂതാന്തേ ക്ഷണം സുഖീ| കൃച്ഛ്രാച്ഛയാനഃ ശ്വസിതി നിഷണ്ണഃ സ്വാസ്ഥ്യമൃച്ഛതി| ഉച്ഛ്രിതാക്ഷോ ലലാടേന സ്വിദ്യതാ ഭൃശമര്ത്തിമാന്| വിശുഷ്കാസ്യോ മുഹുഃ ശ്വാസീ കാംക്ഷത്യുഷ്ണം സവേപഥുഃ| മേഘാമ്ബുശീതപ്രാഗ്വാതൈഃ ശ്ലേഷ്മലൈശ്ച വിവര്ദ്ധതേ| സ യാപ്യസ്തമകഃ സാധ്യോ നവോ വാ ബലിനോ ബവേത്||൬||
प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पाश्वै च पीडयन्| कास घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम्| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्त्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुः श्वासी कांक्षत्युष्णं सवेपथुः| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः साध्यो नवो वा बलिनो बवेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratamakalakShaNam (7) · Śloka 7
ജ്വരമൂര്ച്ഛായുതഃ ശീതൈഃ ശാമ്യേത് പ്രതമകസ്തു സഃ||൭||
ज्वरमूर्च्छायुतः शीतैः शाम्येत् प्रतमकस्तु सः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (8) · Śloka 8
ഛിന്നാ ച്ഛ്വസിതി വിഛ്ഛിന്നം മര്മച്ഛേദരൂജാര്ദതഃ| സസ്വേദമൂര്ച്ഛഃ സാനാഹോ ബസ്തിദാഹനിരോധവാന്| അധോദൃഗ്വിപ്ലുതാക്ഷശ്ച മുഹ്യന് രക്തൈകലോചനഃ| ശുഷ്കാസ്യഃ പ്രലപന്ദീനോ നഷ്ടച്ഛായോ വിചേതനഃ||൮||
छिन्ना च्छ्वसिति विछ्छिन्नं मर्मच्छेदरूजार्दतः| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः| शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (9) · Śloka 9
മഹതാ-മഹതാ ദീനോ നാദേന ശ്വസിതി ക്രഥന്| ഉദ്ധൂയമാനഃ സംരബ്ധോ മത്തര്ഷഭ ഇവാനിശമ്| പ്രണഷ്ടജ്ഞാനവിജ്ഞാനോ വിഭ്രാന്തനയനാനനഃ| വക്ഷഃ സമാക്ഷിപന്ബദ്ധമൂത്രവര്ചാ വിശീര്ണവാക്| ശുഷ്കവഠോ മുഹുര്മുഹ്യന് കര്ണശങ്ഖശിരോऽതിരുക്||൯||
महता-महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः| वक्षः समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्कवठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोऽतिरुक्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (10) · Śloka 10
ദീര്ഘമൂര്ധ്വം ശ്വസിത്യൂര്ധ്വാന്ന ച പ്രത്യാഹരത്യധഃ| ശ്ലേഷ്മാവൃതമുഖസ്ത്രോതാ ക്രുദ്ധഗന്ധവഹാര്ദിതഃ| ഊര്ധ്വദൃഗ്വീക്ഷതേ ഭ്രാന്തമക്ഷിണീ പരിതഃ ക്ഷിപന്| മര്മസു ഛിദ്യമാനേഷു പരിദേവീ നിരുദ്ധവാക്||൧൦||
दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्त्रोता क्रुद्धगन्धवहार्दितः| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsAnAM sAdhyAsAdhyatvam (11) · Śloka 11
ഏതേ സിധ്യേയുരവ്യക്താ വ്യക്താഃ പ്രാണഹരാഃ ധ്രുവമ്||൧൧||
एते सिध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहराः ध्रुवम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAvarNanam, hidhmAyAH hetvAdIni (12) · Śloka 12
ശ്വാസൈകഹേതുപ്രാഗ്രൂപസങ്ഖ്യാപ്രകൃതിസംശ്രയാഃ| ഹിധ്മാഃ.........................................||൧൨||
श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः| हिध्माः.........................................||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAyAH bhedAH (13) · Śloka 13
...........ഭക്തോദ്ഭവാ ക്ഷുദ്രാ യമലാ മഹതീതി ച| ഗമ്ഭീരാ ച ....................................||൧൩||
...........भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च ....................................||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annajahidhmAlakShaNam (14) · Śloka 14
........... മരുതത്ര ത്വരയാऽയുക്തിസേവിതൈഃ| രൂക്ഷതീക്ഷ്ണഖരാസാത്മ്യൈരന്നപാനൈഃ പ്രപീഡിതഃ| കരോതി ഹിധ്മാരുജാം മന്ദശബ്ദാം ക്ഷവാനുഗാമ്| ശമം സാത്മ്യാന്നപാനേന യാ പ്രയാതി വ സാന്നജാ||൧൪||
........... मरुतत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मारुजां मन्दशब्दां क्षवानुगाम्| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति व सान्नजा||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrahidhmAlakShaNam (15) · Śloka 15
ആയാസാത്പവനഃ ക്രുദ്ധഃ ക്ഷുദ്രാം ഹിധ്മാം പ്രവര്ത്തയേത്| ജത്രുമൂലപ്രവിസൃതാമല്പവേഗാം മൃദം ച സാ| വൃദ്ധിമായാസ്യതോ യാതി ഭുക്തമാത്രേ ച മാര്ദവമ്||൧൫||
आयासात्पवनः क्रुद्धः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्त्तयेत्| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yamalahidhmAlakShaNam (16) · Śloka 16
ചിരേണ യമലൈര്വേഗൈരാഹാരേ യാ പ്രവര്ത്തതേ| പരിണാമോന്മുഖേ വൃദ്ധിമ്പരിണാമേ ച ഗച്ഛതി| കമ്പയന്തീ ശിരോഗ്രീവാമാധ്മാതസ്യാതിതൃഷ്യതഃ| പ്രലാപച്ഛര്ദ്യതീസാരനേത്രവിപ്ലുതിജൃമ്ഭിണഃ| യമലാ വേഗിനീ ഹിധ്മാപരിണാമവതീ ച സാ||൧൬||
चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्त्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिम्परिणामे च गच्छति| कम्पयन्ती शिरोग्रीवामाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः| यमला वेगिनी हिध्मापरिणामवती च सा||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAhidhmAlakShaNam (17) · Śloka 17
ധ്വസ്തഭ്രൂശങ്ഖയുഗ്മസ്യ സാऽസ്ത്രവിപ്ലുതചക്ഷുഷഃ| സ്തമ്ഭയന്തീ തനും വാചം സ്മൃതിം സംജ്ഞാം ച മൃഷ്ണതീ| രുന്ധതീ മാര്ഗമന്നസ്യ കുര്വതീ മര്മഘട്ടനമ്| പൃഷ്ഠതോ നമനം ശോഷം മഹാഹിധ്മാ പ്രവര്ത്തതേ| മഹാമൂലാ മഹാശബ്ദാ മഹാവേഗാ മഹാബലാ||൧൭||
ध्वस्तभ्रूशङ्खयुग्मस्य साऽस्त्रविप्लुतचक्षुषः| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मृष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्त्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gambhIrahidhmAlakShaNam (18) · Śloka 18
പക്വാശയാദ്വാ നാഭേര്വാ പൂര്വവദ്യാ പ്രവര്ത്തതേ| തദ്രൂപാ സാ മുഹുഃ കുര്യ്യാജ്ജൃമ്ഭാമങ്ഗപ്രസാരണമ്| ഗമ്ഭീരേണാനുനാദേന ഗമ്ഭീരാ.....................||൧൮||
पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्त्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्य्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा.....................||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyAsAdhyatvam (19) · Śloka 19
...........................താസു സാധയേത്| ആദ്യേ ദ്വേ വര്ജയേദന്ത്യേ സര്വലിങ്ഗാഞ്ച വേഗിനീമ്| സര്വാശ്ച സഞ്ചിതാമസ്യ സ്ഥവിരസ്യ വ്യവായിനഃ| വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണദേഹസ്യ ഭക്തച്ഛേദക്ഷരാതസ്യ വാ||൧൯||
...........................तासु साधयेत्| आद्ये द्वे वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गाञ्च वेगिनीम्| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षरातस्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghrakAritvam (20-4) · Śloka 4
സര്വേऽപി രോഗാ നാശായ ന ത്വേവം ശീഘ്രകാരിണഃ| ഹിധ്മാശ്വാസൌ യഥാ തൌ ഹിമൃത്യുകാലേ കൃതാലയൌ||൨൦|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസഗ്രഹസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ ശ്വാസഹിധ്മാനിദാനം നാമ ചതുര്ഥോധ്യായഃ||൪||
सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हिमृत्युकाले कृतालयौ||२०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसग्रहसंहितायां निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon