Adhikarana atha raktapittakAsanidAnaM nAma tRutIyo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ രക്തപിത്തകാസനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atha raktapittAdhikAraH | raktapittasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2
ഭൃശോഷ്ണതീക്ഷ്ണകട്വമ്ലലവണാതിവിദാഹിഭിഃ| കോദ്രവോദ്ദാലകൈശ്ചാന്നൈസ്തദ്യുക്തൈരതിസേവിതൈഃ| കുപിതം പിത്തലൈഃ പിത്തം ദ്രവം രക്തഞ്ച മൂര്ച്ഛിതേ| തേ മിഥസ്തുല്യരൂപത്വമാऽ ऽഗമ്യ വ്യാപ്നുതസ്തനുമ്||൨||
भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणातिविदाहिभिः| कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः| कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तञ्च मूर्च्छिते| ते मिथस्तुल्यरूपत्वमाऽ ऽगम्य व्याप्नुतस्तनुम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittashabdaniruktiH (3) · Śloka 3
പിത്തം രക്തസ്യ വികൃതേഃ സംസര്ഗാദ്ദൂഷണാദപി| ഗന്ധവര്ണാനുവൃത്തേശ്ച രക്തേന വ്യപദിശ്യതേ||൩||
पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि| गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya prabhavasthAnam (4) · Śloka 4
പ്രഭവത്യസൃജഃ സ്ഥാനാത്പ്ലീഹതോ യകൃതശ്ച തത്||൪||
प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च तत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittapUrvarUpam (5) · Śloka 5
ശിരോഗുരുത്വമരുചിഃ ശീതേച്ഛാ ധൂമകോऽമ്ലകഃ| ഛര്ദിശ്ഛര്ദിതവൈഭത്സ്യം കാസശ്വാസോഉ ഭ്രമഃ ക്ലമഃ| ലോഹലോഹിതമത്സ്യാഗന്ധാസ്യത്വം സ്വരക്ഷയഃ| രക്തഹാരിദ്രഹരിതവര്ണതാ നയനാദിഷു| നീലലോഹിതപീതാനാം വര്ണാനാമവിവേചനമ്| സ്വപ്നേ തദ്വര്ണദര്ശിത്വം ഭവത്യസ്മിന് ഭവിഷ്യതി||൫||
शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः| छर्दिश्छर्दितवैभत्स्यं कासश्वासोउ भ्रमः क्लमः| लोहलोहितमत्स्यागन्धास्यत्वं स्वरक्षयः| रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु| नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्| स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya pravRuttimArgAH (6) · Śloka 6
ഊര്ധ്വം നാസാക്ഷികര്ണാസ്യൈര്മേഢ്രയോനിഗുദൈരധഃ| കുപിതം രോമകൂപൈശ്ച സമസ്തൈസ്തത്പ്രവര്ത്തതേ||൬||
ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः| कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्त्तते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Urdhvagatasya raktapittasya sAdhyatvam (7) · Śloka 7
ഊര്ധ്വം സാധ്യം കഫാദ്യസ്മാത്തദ്വിരേചനസാധനമ്| ബഹ്വോഉഷധഞ്ച പിത്തസ്യ വിരേകോ ഹി വരോഉഷധമ്| അനുബന്ധീ കഫോ യശ്ച തത്ര തസ്യാപി ശുദ്ധികൃത്| കഷായാഃ സ്വാദവോऽപ്യസ്യ വിശുദ്ധശ്ലേഷ്മണോ ഹിതാഃ| കിമുഃ തിക്താഃ കഷായാഃ വാ യേ നിസര്ഗാത്കഫാപഹാഃ||൭||
ऊर्ध्वं साध्यं कफ़ाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्| बह्वोउषधञ्च पित्तस्य विरेको हि वरोउषधम्| अनुबन्धी कफ़ो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्| कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः| किमुः तिक्ताः कषायाः वा ये निसर्गात्कफ़ापहाः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhogatasya raktapittasya yApyatvam (8) · Śloka 8
അധോ യാപ്യം ചലാദ്യസ്മാത്തപ്രച്ഛര്ദസാധനമ്| സ്വല്പോഉഷധം ച പിത്തസ്യ വമനം ന വരോഉഷധമ്| അനുബന്ധീ ചലോ യശ്ച ശാന്തയേऽപി ന തസ്യ തത്| കഷായാശ്ച ഹിതാസ്തസ്യ മധുരാ ഏവ കേവലമ്||൮||
अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तप्रच्छर्दसाधनम्| स्वल्पोउषधं च पित्तस्य वमनं न वरोउषधम्| अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेऽपि न तस्य तत्| कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ubhayAyanaraktapittasyAsAdhyatvam (9) · Śloka 9
കഫമാരുതസംസൃഷ്ടമസാധ്യഭയായനമ്| അശക്യപ്രാതിലോമ്യത്വാദ ഭാവാദൌഷധസ്യ ച| ന ഹി സംശോധനം കിഞ്ചിദസ്ത്യസ്യ പ്രതിലോമനമ്| ശോധനം പ്രതിലോമം ച രക്തപിത്തേ ഭിഷഗ്ജിതമ്| ഏവമേവോപശമനം സര്വശോനാസ്യ വിദ്യതേ| സംസൃഷ്ടേഷു ഹി സര്വജിച്ഛിമനം ഹിതമ്||൯||
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यभयायनम्| अशक्यप्रातिलोम्यत्वाद भावादौषधस्य च| न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमनम्| शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिषग्जितम्| एवमेवोपशमनं सर्वशोनास्य विद्यते| संसृष्टेषु हि सर्वजिच्छिमनं हितम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAnugandhopadravAtideshena nirdeshaH (10) · Śloka 10
തത്ര ദോഷാനുഗമനം സിരാസ്ത്ര ഇവ ലക്ഷയേത്| ഉപദ്രവാശ്ച വികൃതിജ്ഞാനതഃ ..............||൧൦||
तत्र दोषानुगमनं सिरास्त्र इव लक्षयेत्| उपद्रवाश्च विकृतिज्ञानतः ..............||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsanirUpaNapratij~jA (11) · Śloka 11
........................തേഷു ചാऽധികമ്| ആശുകാരീ യതഃ കാസസ്തമേവാതഃ പ്രവക്ഷ്യതേ||൧൧||
........................तेषु चाऽधिकम्| आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यते||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsAnAM sa~gkhyAsamprAptiH, yathottaraM balavatva~jca (12) · Śloka 12
പഞ്ച കാസാ സ്മൃതാ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മക്ഷതക്ഷയൈഃ| ക്ഷയായോപേക്ഷിതാഃ സര്വേ ബലിനശ്ചോത്തരോത്തരമ്||൧൨||
पञ्च कासा स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः| क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsapUrvarupam (13) · Śloka 13
തേഷാം ഭവിഷ്യതാം രൂപം കണ്ഠേ കണ്ഡൂരരോചകഃ| ശൂകപൂര്ണാഭകണ്ഠത്വമസ്വാസ്ഥ്യം ഹൃദയസ്യ ച||൧൩||
तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः| शूकपूर्णाभकण्ठत्वमस्वास्थ्यं हृदयस्य च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsanidAnAdisamprAptiH (14) · Śloka 14
കഷായവിജ്ജലാസാത്മ്യകട്വമ്ലലവണോഷണൈഃ| രൂക്ഷശീതഗുരുസ്നിഗ്ധോത്ക്ലേദിപര്യുഷിതാശനൈഃ| ധാരണോദിരണായാസരാത്ര്യഹഃ സ്വപ്നജാഗരൈഃ| അന്യൈശ്ച തദ്വിധൈര്ധാതുക്ഷയാऽ ऽവരണകാരിഭിഃ| ക്രുദ്ധഃ പ്രതിഹതോऽപാനേ യദാऽപാനഃ പ്രപദ്യതേ| ഊര്ധ്വം രസസ്യ സഃ സ്ഥാനേ തിഷ്ഠന്നുരസി പീഡ്യതേ| ഉദാനേന സജംസ്തത്ര കണ്ഠേ ചാനു പ്രപൂര്യ്യ ച| വാഹിനീര്ഗലമൂര്ധസ്ഥാസ്തതോऽങ്ഗാന്യുത്ക്ഷിപന്നിവ| ക്ഷിപന്നിവാക്ഷിണീ പൃഷ്ഠമുരഃ പാര്ശ്വേ ച പീഡയന്| വിവൃതത്വാന്മുഖേനൈതി ഭിന്നകാംസ്യോപമധ്വനിഃ| യസ്മാത്തസ്മാത്സ വര്ണൌജോ ബലമാംസക്ഷയാവഹഃ||൧൪||
कषायविज्जलासात्म्यकट्वम्ललवणोषणैः| रूक्षशीतगुरुस्निग्धोत्क्लेदिपर्युषिताशनैः| धारणोदिरणायासरात्र्यहः स्वप्नजागरैः| अन्यैश्च तद्विधैर्धातुक्षयाऽ ऽवरणकारिभिः| क्रुद्धः प्रतिहतोऽपाने यदाऽपानः प्रपद्यते| ऊर्ध्वं रसस्य सः स्थाने तिष्ठन्नुरसि पीड्यते| उदानेन सजंस्तत्र कण्ठे चानु प्रपूर्य्य च| वाहिनीर्गलमूर्धस्थास्ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव| क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन्| विवृतत्वान्मुखेनैति भिन्नकांस्योपमध्वनिः| यस्मात्तस्मात्स वर्णौजो बलमांसक्षयावहः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsAnAM rukShabdavaiShamye hetuH (15) · Śloka 15
ഹേതു ഭേദാത് പ്രതീഘാതഭേദോ വായോഃ സരംഹസഃ| യദ്രുജാശബ്ദവൈഷമ്യം കാസാനാം ജായതേ തതഃ||൧൫||
हेतु भेदात् प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः| यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtakAsalakShaNam (16) · Śloka 16
കുപിതേ വാതലൈര്വായുഃ ശുഷ്കോരഃ കണ്ഠവക്ത്രതാമ്| ഹൃത്പാര്ശ്വോരഃശിരഃശൂല മോഹക്ഷോഭസ്വരക്ഷയാന്| കരോതി ശുഷ്കകാസം ച മഹാവേഗരുജാസ്വനമ്| സോऽങ്ഗഹര്ഷീ കഫം ശുഷ്കംകൃച്ഛ്രാന്മുത്ക്വാऽല്പതാം വ്രജേത്||൧൬||
कुपिते वातलैर्वायुः शुष्कोरः कण्ठवक्त्रताम्| हृत्पार्श्वोरःशिरःशूल मोहक्षोभस्वरक्षयान्| करोति शुष्ककासं च महावेगरुजास्वनम्| सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कंकृच्छ्रान्मुत्क्वाऽल्पतां व्रजेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittakAsalakShaNam (17) · Śloka 17
പിത്താത്പീതാക്ഷികഫതിക്താസ്യത്വം ജ്വരോ ഭ്രമഃ| പിത്താऽസൃഗ്വമനം തൃഷ്ണാ വൈസ്വര്ഥ്യം ധൂമകോ മദഃ| പ്രതതം കാസവേഗേന ജ്യോതിഷാമിവ ദര്ശനമ്||൧൭||
पित्तात्पीताक्षिकफ़तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः| पित्ताऽसृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्थ्यं धूमको मदः| प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphakAsalakShaNam (18) · Śloka 18
കഫാദുരോऽല്പരുങ്മൂര്ധഹൃദയം സ്തിമിതം ഗുരുഃ| കണ്ഠോപലേപഃ സദനം പീനസച്ഛര്ദ്യരോചകാഃ| രോമഹര്ഷോ ഘനസ്നിഗ്ധശ്വേതശ്ലേഷ്മപ്രവര്ത്തനമ്||൧൮||
कफादुरोऽल्परुङ्मूर्धहृदयं स्तिमितं गुरुः| कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः| रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्त्तनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatakAsalakShaNam (19) · Śloka 19
യുദ്ധാദ്യൈഃ സാഹസൈസ്തൈസ്തൈഃ സേവിതൈരയഥാബലമ്| ഉരസ്യന്തഃ ക്ഷതേ വായുഃ പിത്തേനാനുഗതേ ബലീ| കുപിതഃ കുരുതേ കാസം കഫം തേന സശോണിതമ്| പീതം ശ്യാവഞ്ച ശുഷ്കഞ്ച ഗ്രഥിതം കുഥിതം ബഹു| ഷ്ഠീവേത്കണ്ഠേന രുജതാ വിഭിന്നേനേവ ചോരസാ| സൂചീഭിരിവ തീക്ഷ്ണാഭിസ്തുദ്യമാനേന ശൂലിനാ| പര്വഭേദജ്വരശ്വാസതൃഷ്ണാവൈസ്വര്യ്യകമ്പവാന്| പാരാവത ഇവാകൂജന് പാര്ശ്വശൂലീ തതോऽസ്യ ച| ക്രമാദ്വീര്യ രുചിഃ പക്തിര്ബലം വര്ണശ്ച ഹീയതേ| ക്ഷീണസ്യ സാസൃങ്മൂത്രത്വം സ്യാച്ച പൃഷ്ഠകടിഗ്രഹഃ||൧൯||
युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्| उरस्यन्तः क्षते वायुः पित्तेनानुगते बली| कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्| पीतं श्यावञ्च शुष्कञ्च ग्रथितं कुथितं बहु| ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा| सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना| पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्य्यकम्पवान्| पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च| क्रमाद्वीर्य रुचिः पक्तिर्बलं वर्णश्च हीयते| क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटिग्रहः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayakAsalakShaNam (20) · Śloka 20
വായൂപ്രധാനാഃ കുപിതാ ധാതവോ രാജയക്ഷ്മിണഃ| കുര്വന്തി യക്ഷ്മായതനൈഃ കാസം ഷ്ഠീവേത്കഫം തതഃ| പൂതിപൂയോപമം പീതം ഹരിതലോഹിതമ്| ലുപ്യതേ ഇവ പാര്ശ്വേ ച ഹൃദയം പതതീവ ച| അകസ്മാദുഷ്ണാശീതേച്ഛാ ബഹ്വാശിത്വം ബലക്ഷയഃ| സ്നിഗ്ധപ്രസന്നവക്ത്രത്വം ശ്രീമദ്ദര്ശനനേത്രതാ| തതോऽസ്യ ക്ഷയരൂപാണി സര്വാണ്യാവിര്ഭവന്തി ച||൨൦||
वायूप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः| कुर्वन्ति यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत्कफ़ं ततः| पूतिपूयोपमं पीतं हरितलोहितम्| लुप्यते इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च| अकस्मादुष्णाशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः| स्निग्धप्रसन्नवक्त्रत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता| ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayakShatakAsayoravasthAvashAtsAdhyA~asAdhyatvam (21) · Śloka 21
ഇത്യേഷഃ ക്ഷയജഃ കാസഃ ക്ഷീണാനാം ദേഹനാശനഃ| യാപ്യോ വാ ബലിനാം തദ്വത്ക്ഷതജോ ऽഭിനവൌ തു തൌ| സിധ്യേതാമപി സാനാഥ്യാത്.........................||൨൧||
इत्येषः क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः| याप्यो वा बलिनां तद्वत्क्षतजो ऽभिनवौ तु तौ| सिध्येतामपि सानाथ्यात्.........................||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdikAsAnAM sAdhyayApyatvam (22) · Śloka 22
................സാധ്യാ ദോഷൈഃ പൃഥക്ത്രയഃ| മിശ്രാ യാപ്യാ ദ്വയാത്സര്വേ ജരസാ സ്ഥവിരസ്യ ച||൨൨||
................साध्या दोषैः पृथक्त्रयः| मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsasya tvarayA cikitsyatvam (23-24) · Śloka 24
കാസാച്ഛ്വാസക്ഷയച്ഛര്ദിസ്വരസാദാദാദയോ ഗദാഃ| ഭവന്ത്യപേക്ഷയാ യസ്മാത്തസ്താത്തം ത്വരയാ ജയേത്||൨൩|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതോഉ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസ്യ നിദാനസ്ഥാനോ ജ്വരനിദാനംനാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൨൪||
कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादादयो गदाः| भवन्त्यपेक्षया यस्मात्तस्तात्तं त्वरया जयेत्||२३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतोउ अष्टाङ्गसंग्रहस्य निदानस्थानो ज्वरनिदानंनाम तृतीयोऽध्यायः||२४||
🔊 Audio coming soon