16. vātaśōṇitanidānam

Adhikarana atha vAtashoNitanidAnaM nAma ShoDasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो वातशोणितनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana vAtashoNitasya nidAnasamprAptiparyAyAH (2) · Śloka 2

निदानसम्प्राप्तिपर्य्यायाः- विदाह्यन्नं विरुद्धञ्च तत्तच्चासृक्प्रदूषणम्| भजतां विधिहीनञ्च स्वप्नजागरमैथुनम्| प्रायेण सुकुमाराणामचङ्क्रमणशीलिनाम्| अभिघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते| वातलैः शीतलैर्वायुवृद्धकृद्धो विमार्गगः| तादृशेनासृजा रुद्धः प्राक्तदेवप्रदूषयेत्| आढ्यरोगं ख्रुडं वातबलासं वातशोणितम्| तदाहुर्नामभिः.............................||२||

Adhikarana vAtashoNitasya sthAnaM svabhAvashca (3) · Śloka 3

..........................तच्च पूर्वं पादौ प्रधावति| विशेषाद्यानयनाद्यैः प्रलम्बौ..........................||३||

Adhikarana vAtashoNitasya purvarUpam (4) · Śloka 4

............................तस्य लक्षणम् भविष्यतः कुष्ठसमं तथा सादः श्लथाङ्गता| जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु| कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः| भूत्वा भूत्व प्रणश्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च||४||

Adhikarana vAtashoNitasya prasaraNaprakAraH (5) · Śloka 5

पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि| आखोरिव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं प्रधावति|५|

Adhikarana uttAnagambhIrabhedAbhyAM vAtashoNitasya dvaividhyam (5) · Śloka 5

त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः| कालान्तरेण गम्भीरं सर्वन् धातूनभिद्रवत्||५||

Adhikarana uttAnavAtashoNitasya lakShaNam (6) · Śloka 6

कण्ड्वादिसंयुतोत्ताने त्वक्ताम्रा श्यावलोहिता| सायामा भृशदाहोषा........................||६||

Adhikarana gambhIravAtashoNitasya lakShaNam (7) · Śloka 7

................................गम्भीरेऽधिकपूर्वरुक| श्वयथुर्ग्रथितः पाको वायुः सन्ध्यस्थिमज्जसु| भिन्दन्निव चरत्यन्तर्वक्रीकुर्वंश्च वेगवान्| करोति खञ्जं पङुं वा शरीरे सर्वतश्चरन्||७||

Adhikarana vAtAdhikasya vAtashoNitasya lakShaNam (8) · Śloka 8

वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणतोदनम्| शोफस्य रौक्ष्यकृष्णत्वश्यावतावृद्धिहानयः| धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक्| शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः||८||

Adhikarana raktAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (9) · Śloka 9

रक्ते शोफोऽतिरुक्तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते| स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः||९||

Adhikarana pittAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (10) · Śloka 10

पित्ते विदाहः सम्मोहः स्वेदो मूर्च्छा मदः सतृट्| स्पर्शाऽक्षमत्वं रुग्रागः शोफः पाको भृशोष्मता||१०||

Adhikarana kaphAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (11) · Śloka 11

कफे स्तैमित्यगुरुता सुप्तिस्निग्धत्वशीतताः| कण्डूर्मन्दा च रुक्............................||११||

Adhikarana dvandvasannipAtayorvAtashoNitayorlakShaNam (12) · Śloka 12

...............................द्वन्द्वसर्वलिङ्गञ्च सङ्ह्करे||१२||

Adhikarana sAdhyavAtAsralakShaNam (13) · Śloka 13

एकदोषानुगं साध्यं नवं .......................||१३||

Adhikarana yApyavAtAsralakShaNam (14) · Śloka 14

.....................................याप्यं द्विदोषजम्||१४||

Adhikarana asAdhyavAtAsralakShaNam (15) · Śloka 15

त्रिदोषजं त्यजेत् स्राविस्तब्धमर्बुदकारि च||१५||

Adhikarana AvRutavAtaraktavyApat (16) · Śloka 16

रक्तमार्गं निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः| निविश्यान्योन्यमाऽऽवार्य्यवेदनाभिर्हरत्यसून्||१६||

Adhikarana prANavAyoH kopanakAraNAni tadvikArAMshca (17) · Śloka 17

वायौ पञ्चात्मके प्राणो रौक्ष्यव्यायामलङ्घनैः| अत्याहाराभिघाताध्ववेगोदीरणधारणैः| कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रवर्त्तयेत्| पीनसार्दिततृट्कासश्वासादींश्चामयान्बहून्||१७||

Adhikarana udAnasya prakopakAraNAni tadvikArAMshca (18) · Śloka 18

उदानः क्षवथूद्गारच्छर्दिनिद्राविधारणैः| गुरुभारातिरुदितहास्याद्यैर्विकृतो गदान्| कण्ठरोधमनोभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान्| कुर्याच्च गलगण्डादीन्ताँस्ताञ्जत्रूर्ध्वसंश्रयान्||१८||

Adhikarana vyAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (19) · Śloka 19

व्यानोऽतिगमनस्थानक्रोडाविषमचेष्टितैः| विरोधिरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः| पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोफचित्तोत्प्लवज्वरान्| सर्वाङ्गरोगनिस्तोदरोमहर्षाङ्गसुप्तताः| कुष्ठं वीसर्पमन्याँश्च कुर्यात्सर्वाङ्गगाङ्गदान्||१९||

Adhikarana samAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (20) · Śloka 20

समानो विषमाजीर्णशीतसङ्कीर्णभोजनैः| करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः| शूलगुल्मग्रहण्यादीन्पक्वामाशयजाङ्गदान्||२०||

Adhikarana apAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (21) · Śloka 21

अपानो रूक्षगुर्वन्नवेणाघातातिवाहनैः| यानयानासनस्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः| कुपितः कुरुते रोगान्कृच्छ्रान्पक्वाशयाश्रयान्| मूत्रशुक्रप्रदोषाऽर्शोगुदभ्रंशादिकान् बहून्||२१||

Adhikarana sAmavAyorlakShaNam (22) · Śloka 22

सर्वञ्च मारुतं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवः| स्निग्धत्वारोचकालस्यशैत्यशोफाग्निहानिभिः| कटूरूक्षाभिलाषेण तद्विधोपशयेन च| युक्तं विद्यात्............................||२२||

Adhikarana nirAmavAyorlakShaNam (23) · Śloka 23

................... निरामं तु तन्द्रादीनाम् विपर्य्ययात्||२३||

Adhikarana vAtA~a~avaraNaprakArAH (24) · Śloka 24

वायोराऽऽवरणं चाऽतो बहुभेदं प्रवक्ष्यते||२४||

Adhikarana pittAvRutasya vAtasya lakShaNam (25) · Śloka 25

लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णाशूलं भ्रमस्तमः| कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहः शीतकामता||२५||

Adhikarana kaphAvRutasya vAtasya lakShaNam (26) · Śloka 26

शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्यपशयोऽधिकम्| लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते||२६||

Adhikarana raktAvRutasya vAtasya lakShaNam (27) · Śloka 27

रक्तावृते सदाहार्त्तिस्त्वङ्मांसान्तरजा भृशम्| भवेच्च रागी श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च||२७||

Adhikarana mAMsAvRutasya vAtasya lakShaNam (28) · Śloka 28

मांसेन कठिनः शोफो विवर्णः पिटकास्तथा| हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव जायते||२८||

Adhikarana medasAvRutasya vAtasya lakShaNam (29) · Śloka 29

चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफो गात्रेष्वरोचकः| आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावृते||२९||

Adhikarana asthyAvRutasya vAtasya lakShaNam (30) · Śloka 30

स्पर्शमस्थ्यावृतेऽत्युष्णं पीडनं चाभिनन्दति| सूच्येव तुद्यतेऽत्यर्थमङ्गं सीदति शूल्यते||३०||

Adhikarana majjAvRutasya vAtasya lakShaNam (31) · Śloka 31

मज्जावृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम्| शूलञ्च पीड्यमाने च पाणिभ्यां लभते सुखम्||३१||

Adhikarana shukrAvRutasya vAtasya lakShaNam (32) · Śloka 32

शुक्रावृतेऽतिवेगो वा न वा निष्फलताऽपि वा||३२||

Adhikarana annAvRutasya vAtasya lakShaNam (33) · Śloka 33

भुक्ते कुक्षौ रुजाजीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले||३३||

Adhikarana mUtrAvRutasya vAtasya lakShaNam (34) · Śloka 34

मूत्राऽप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत्||३४||

Adhikarana viDAvRutasya vAtasya lakShaNam (35) · Śloka 35

विडावृते विबन्धोऽधः स्वे स्थाने परिकृन्तति| व्रजत्याऽऽशु जरां स्नेहो भुक्तो चाऽऽनह्यते नरः| शकृत्पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात्सृजेत्||३५||

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAtasya lakShaNam (36) · Śloka 36

सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षपृष्ठरुक्| विलोमो मारुतोऽस्वास्थ्यं हृदयं पीड्यतेऽति च||३६||

Adhikarana pittAvRutasya prANavAyorlakShaNam (37) · Śloka 37

भ्रमो मूर्च्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते| विदग्धेऽन्ने च वमनम् .....................||३७||

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya lakShaNam (38) · Śloka 38

............................उदाने विभ्रमादयः| दाहोऽन्तर्रुजाभ्रंशश्च.......................||३८||

Adhikarana pittavRutasya vyAnasya lakShaNam (39) · Śloka 39

....................................दाहो व्याने तु सर्वगः| क्लमोऽङ्गचेष्टासङ्गाश्च सन्तापः सहवेदनः||३९||

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya lakShaNam (40) · Śloka 40

समान ऊष्मोपहतिरतिस्वेदोऽरतिः सतृट्| दाहश्च स्यात्...........................||४०||

Adhikarana pittAvRutasyA~apAnasya lakShaNam (41) · Śloka 41

.......................... अपाने तु मले हारिद्रवर्णता| रुजोऽतिवृद्धिस्तापश्च योनिमेहनपायुषु||४१||

Adhikarana kaphAvRutasya prANAdipa~jcakasya lakShaNam (42) · Śloka 42

श्लेष्मणा त्वावृते प्राणे सादस्तन्द्राऽरुचिर्वमिः| ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससंग्रहः| उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वक्स्वरग्रहः| बलवर्णप्रणाशश्च व्याने पर्वाऽस्थिवाग्ग्रहः| गुरुताऽङ्गेषु सर्वेषु स्खलितञ्च गतौ भृशम्| समानेऽतिहिमाङ्गत्वमस्वेदो मन्दवह्निता| अपाने सकफं मूत्रशकृतोः स्यात्प्रवर्त्तनाम्||४२||

Adhikarana dvAviMshatividhaM vAyorA~a~avaraNam (43) · Śloka 43

इति द्वाविशतिविधं वायोराऽऽवरणं विदुः||४३||

Adhikarana prANAdInAmanyo~a~avaraNasya prakArAH (44) · Śloka 44

प्राणादयस्तथान्योन्यमाऽऽवृण्वन्ति यथाक्रमम्| सर्वेऽपि विंशतिविधं विद्यादाऽऽवरणञ्च तत्||४४||

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam (45) · Śloka 45

निःश्वासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः| हृद्रोगी मुखशोषश्च प्राणेनोदन आवृते||४५||

Adhikarana udAnAvRutasya prANasya lakShaNam (46) · Śloka 46

उदानेनावृते प्राणे वर्णौजोबलसंक्षयः||४६||

Adhikarana AvaraNavij~jAnopasaMhAraH (47) · Śloka 47

दिशानया च विभजेत् सर्वमावरणं भिषक| स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिहानिञ्च कर्मणाम्||४७||

Adhikarana vAyorAvaraNasyA~asa~gkhyeyatvam (48) · Śloka 48

प्राणादीनाञ्च पञ्चानां मिश्रमाऽऽवरणं मिथः| पित्तादिभिर्द्वादशभिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः| मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्रणाभिरनेकधा| तारतम्यविकल्पाच्च यात्यावृत्तिरसङ्ख्यताम्||४८||

Adhikarana vAtAvRuttyA vedanaprakAraH (49) · Śloka 49

तां लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात्| शनैश्शनैश्चोपशयाद्गूढामपि मुहुर्मुहुः||४९||

Adhikarana vikRutA~avikRutayoH prANodAnayoH svarUpam (50) · Śloka 50

विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते| स्यात्तयोः पीडनाद्धानिराऽऽयुषश्च बलस्य च||५०||

Adhikarana vAtAvRutasya vatsarAdanantaramasAdhyatvam (51) · Śloka 51

आवृता वायवोऽज्ञाता ज्ञाता वा वत्सरं स्थिताः| प्रयत्नेनापि दुःसाध्या भवेयुर्वाऽनुपक्रमाः||५१||

Adhikarana AvRutavAyUnAmupekShaNAjjAyamAnA upadravAH (52-53) · Śloka 53

विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माऽग्निसदनादयः| भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षणात्||५२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावंष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां वातशोणित निदानं नाम षोडशोऽध्यायः||५३||