16. vātaśōṇitanidānam

Adhikarana atha vAtashoNitanidAnaM nAma ShoDasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ വാതശോണിതനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

Adhikarana vAtashoNitasya nidAnasamprAptiparyAyAH (2) · Śloka 2

നിദാനസമ്പ്രാപ്തിപര്യ്യായാഃ- വിദാഹ്യന്നം വിരുദ്ധഞ്ച തത്തച്ചാസൃക്പ്രദൂഷണമ്| ഭജതാം വിധിഹീനഞ്ച സ്വപ്നജാഗരമൈഥുനമ്| പ്രായേണ സുകുമാരാണാമചങ്ക്രമണശീലിനാമ്| അഭിഘാതാദശുദ്ധേശ്ച നൃണാമസൃജി ദൂഷിതേ| വാതലൈഃ ശീതലൈര്വായുവൃദ്ധകൃദ്ധോ വിമാര്ഗഗഃ| താദൃശേനാസൃജാ രുദ്ധഃ പ്രാക്തദേവപ്രദൂഷയേത്| ആഢ്യരോഗം ഖ്രുഡം വാതബലാസം വാതശോണിതമ്| തദാഹുര്നാമഭിഃ.............................||൨||

Adhikarana vAtashoNitasya sthAnaM svabhAvashca (3) · Śloka 3

..........................തച്ച പൂര്വം പാദൌ പ്രധാവതി| വിശേഷാദ്യാനയനാദ്യൈഃ പ്രലമ്ബൌ..........................||൩||

Adhikarana vAtashoNitasya purvarUpam (4) · Śloka 4

............................തസ്യ ലക്ഷണമ് ഭവിഷ്യതഃ കുഷ്ഠസമം തഥാ സാദഃ ശ്ലഥാങ്ഗതാ| ജാനുജങ്ഘോരുകട്യംസഹസ്തപാദാങ്ഗസന്ധിഷു| കണ്ഡൂസ്ഫുരണനിസ്തോദഭേദഗൌരവസുപ്തതാഃ| ഭൂത്വാ ഭൂത്വ പ്രണശ്യന്തി മുഹുരാവിര്ഭവന്തി ച||൪||

Adhikarana vAtashoNitasya prasaraNaprakAraH (5) · Śloka 5

പാദയോര്മൂലമാസ്ഥായ കദാചിദ്ധസ്തയോരപി| ആഖോരിവ വിഷം ക്രുദ്ധം കൃത്സ്നം ദേഹം പ്രധാവതി|൫|

Adhikarana uttAnagambhIrabhedAbhyAM vAtashoNitasya dvaividhyam (5) · Śloka 5

ത്വങ്മാംസാശ്രയമുത്താനം തത്പൂര്വം ജായതേ തതഃ| കാലാന്തരേണ ഗമ്ഭീരം സര്വന് ധാതൂനഭിദ്രവത്||൫||

Adhikarana uttAnavAtashoNitasya lakShaNam (6) · Śloka 6

കണ്ഡ്വാദിസംയുതോത്താനേ ത്വക്താമ്രാ ശ്യാവലോഹിതാ| സായാമാ ഭൃശദാഹോഷാ........................||൬||

Adhikarana gambhIravAtashoNitasya lakShaNam (7) · Śloka 7

................................ഗമ്ഭീരേऽധികപൂര്വരുക| ശ്വയഥുര്ഗ്രഥിതഃ പാകോ വായുഃ സന്ധ്യസ്ഥിമജ്ജസു| ഭിന്ദന്നിവ ചരത്യന്തര്വക്രീകുര്വംശ്ച വേഗവാന്| കരോതി ഖഞ്ജം പങും വാ ശരീരേ സര്വതശ്ചരന്||൭||

Adhikarana vAtAdhikasya vAtashoNitasya lakShaNam (8) · Śloka 8

വാതേऽധികേऽധികം തത്ര ശൂലസ്ഫുരണതോദനമ്| ശോഫസ്യ രൌക്ഷ്യകൃഷ്ണത്വശ്യാവതാവൃദ്ധിഹാനയഃ| ധമന്യങ്ഗുലിസന്ധീനാം സങ്കോചോऽങ്ഗഗ്രഹോऽതിരുക്| ശീതദ്വേഷാനുപശയൌ സ്തമ്ഭവേപഥുസുപ്തയഃ||൮||

Adhikarana raktAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (9) · Śloka 9

രക്തേ ശോഫോऽതിരുക്തോദസ്താമ്രശ്ചിമിചിമായതേ| സ്നിഗ്ധരൂക്ഷൈഃ ശമം നൈതി കണ്ഡൂക്ലേദസമന്വിതഃ||൯||

Adhikarana pittAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (10) · Śloka 10

പിത്തേ വിദാഹഃ സമ്മോഹഃ സ്വേദോ മൂര്ച്ഛാ മദഃ സതൃട്| സ്പര്ശാऽക്ഷമത്വം രുഗ്രാഗഃ ശോഫഃ പാകോ ഭൃശോഷ്മതാ||൧൦||

Adhikarana kaphAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (11) · Śloka 11

കഫേ സ്തൈമിത്യഗുരുതാ സുപ്തിസ്നിഗ്ധത്വശീതതാഃ| കണ്ഡൂര്മന്ദാ ച രുക്............................||൧൧||

Adhikarana dvandvasannipAtayorvAtashoNitayorlakShaNam (12) · Śloka 12

...............................ദ്വന്ദ്വസര്വലിങ്ഗഞ്ച സങ്ഹ്കരേ||൧൨||

Adhikarana sAdhyavAtAsralakShaNam (13) · Śloka 13

ഏകദോഷാനുഗം സാധ്യം നവം .......................||൧൩||

Adhikarana yApyavAtAsralakShaNam (14) · Śloka 14

.....................................യാപ്യം ദ്വിദോഷജമ്||൧൪||

Adhikarana asAdhyavAtAsralakShaNam (15) · Śloka 15

ത്രിദോഷജം ത്യജേത് സ്രാവിസ്തബ്ധമര്ബുദകാരി ച||൧൫||

Adhikarana AvRutavAtaraktavyApat (16) · Śloka 16

രക്തമാര്ഗം നിഹന്ത്യാശു ശാഖാസന്ധിഷു മാരുതഃ| നിവിശ്യാന്യോന്യമാऽऽവാര്യ്യവേദനാഭിര്ഹരത്യസൂന്||൧൬||

Adhikarana prANavAyoH kopanakAraNAni tadvikArAMshca (17) · Śloka 17

വായൌ പഞ്ചാത്മകേ പ്രാണോ രൌക്ഷ്യവ്യായാമലങ്ഘനൈഃ| അത്യാഹാരാഭിഘാതാധ്വവേഗോദീരണധാരണൈഃ| കുപിതശ്ചക്ഷുരാദീനാമുപഘാതം പ്രവര്ത്തയേത്| പീനസാര്ദിതതൃട്കാസശ്വാസാദീംശ്ചാമയാന്ബഹൂന്||൧൭||

Adhikarana udAnasya prakopakAraNAni tadvikArAMshca (18) · Śloka 18

ഉദാനഃ ക്ഷവഥൂദ്ഗാരച്ഛര്ദിനിദ്രാവിധാരണൈഃ| ഗുരുഭാരാതിരുദിതഹാസ്യാദ്യൈര്വികൃതോ ഗദാന്| കണ്ഠരോധമനോഭ്രംശച്ഛര്ദ്യരോചകപീനസാന്| കുര്യാച്ച ഗലഗണ്ഡാദീന്താസ്താഞ്ജത്രൂര്ധ്വസംശ്രയാന്||൧൮||

Adhikarana vyAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (19) · Śloka 19

വ്യാനോऽതിഗമനസ്ഥാനക്രോഡാവിഷമചേഷ്ടിതൈഃ| വിരോധിരൂക്ഷഭീഹര്ഷവിഷാദാദ്യൈശ്ച ദൂഷിതഃ| പുംസ്ത്വോത്സാഹബലഭ്രംശശോഫചിത്തോത്പ്ലവജ്വരാന്| സര്വാങ്ഗരോഗനിസ്തോദരോമഹര്ഷാങ്ഗസുപ്തതാഃ| കുഷ്ഠം വീസര്പമന്യാശ്ച കുര്യാത്സര്വാങ്ഗഗാങ്ഗദാന്||൧൯||

Adhikarana samAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (20) · Śloka 20

സമാനോ വിഷമാജീര്ണശീതസങ്കീര്ണഭോജനൈഃ| കരോത്യകാലശയനജാഗരാദ്യൈശ്ച ദൂഷിതഃ| ശൂലഗുല്മഗ്രഹണ്യാദീന്പക്വാമാശയജാങ്ഗദാന്||൨൦||

Adhikarana apAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (21) · Śloka 21

അപാനോ രൂക്ഷഗുര്വന്നവേണാഘാതാതിവാഹനൈഃ| യാനയാനാസനസ്ഥാനചങ്ക്രമൈശ്ചാതിസേവിതൈഃ| കുപിതഃ കുരുതേ രോഗാന്കൃച്ഛ്രാന്പക്വാശയാശ്രയാന്| മൂത്രശുക്രപ്രദോഷാऽര്ശോഗുദഭ്രംശാദികാന് ബഹൂന്||൨൧||

Adhikarana sAmavAyorlakShaNam (22) · Śloka 22

സര്വഞ്ച മാരുതം സാമം തന്ദ്രാസ്തൈമിത്യഗൌരവഃ| സ്നിഗ്ധത്വാരോചകാലസ്യശൈത്യശോഫാഗ്നിഹാനിഭിഃ| കടൂരൂക്ഷാഭിലാഷേണ തദ്വിധോപശയേന ച| യുക്തം വിദ്യാത്............................||൨൨||

Adhikarana nirAmavAyorlakShaNam (23) · Śloka 23

................... നിരാമം തു തന്ദ്രാദീനാമ് വിപര്യ്യയാത്||൨൩||

Adhikarana vAtA~a~avaraNaprakArAH (24) · Śloka 24

വായോരാऽऽവരണം ചാऽതോ ബഹുഭേദം പ്രവക്ഷ്യതേ||൨൪||

Adhikarana pittAvRutasya vAtasya lakShaNam (25) · Śloka 25

ലിങ്ഗം പിത്താവൃതേ ദാഹസ്തൃഷ്ണാശൂലം ഭ്രമസ്തമഃ| കടുകോഷ്ണാമ്ലലവണൈര്വിദാഹഃ ശീതകാമതാ||൨൫||

Adhikarana kaphAvRutasya vAtasya lakShaNam (26) · Śloka 26

ശൈത്യഗൌരവശൂലാനി കട്വാദ്യപശയോऽധികമ്| ലങ്ഘനായാസരൂക്ഷോഷ്ണകാമതാ ച കഫാവൃതേ||൨൬||

Adhikarana raktAvRutasya vAtasya lakShaNam (27) · Śloka 27

രക്താവൃതേ സദാഹാര്ത്തിസ്ത്വങ്മാംസാന്തരജാ ഭൃശമ്| ഭവേച്ച രാഗീ ശ്വയഥുര്ജായന്തേ മണ്ഡലാനി ച||൨൭||

Adhikarana mAMsAvRutasya vAtasya lakShaNam (28) · Śloka 28

മാംസേന കഠിനഃ ശോഫോ വിവര്ണഃ പിടകാസ്തഥാ| ഹര്ഷഃ പിപീലികാനാം ച സഞ്ചാര ഇവ ജായതേ||൨൮||

Adhikarana medasAvRutasya vAtasya lakShaNam (29) · Śloka 29

ചലഃ സ്നിഗ്ധോ മൃദുഃ ശീതഃ ശോഫോ ഗാത്രേഷ്വരോചകഃ| ആഢ്യവാത ഇതി ജ്ഞേയഃ സ കൃച്ഛ്രോ മേദസാവൃതേ||൨൯||

Adhikarana asthyAvRutasya vAtasya lakShaNam (30) · Śloka 30

സ്പര്ശമസ്ഥ്യാവൃതേऽത്യുഷ്ണം പീഡനം ചാഭിനന്ദതി| സൂച്യേവ തുദ്യതേऽത്യര്ഥമങ്ഗം സീദതി ശൂല്യതേ||൩൦||

Adhikarana majjAvRutasya vAtasya lakShaNam (31) · Śloka 31

മജ്ജാവൃതേ വിനമനം ജൃമ്ഭണം പരിവേഷ്ടനമ്| ശൂലഞ്ച പീഡ്യമാനേ ച പാണിഭ്യാം ലഭതേ സുഖമ്||൩൧||

Adhikarana shukrAvRutasya vAtasya lakShaNam (32) · Śloka 32

ശുക്രാവൃതേऽതിവേഗോ വാ ന വാ നിഷ്ഫലതാऽപി വാ||൩൨||

Adhikarana annAvRutasya vAtasya lakShaNam (33) · Śloka 33

ഭുക്തേ കുക്ഷൌ രുജാജീര്ണേ ശാമ്യത്യന്നാവൃതേऽനിലേ||൩൩||

Adhikarana mUtrAvRutasya vAtasya lakShaNam (34) · Śloka 34

മൂത്രാऽപ്രവൃത്തിരാധ്മാനം ബസ്തേര്മൂത്രാവൃതേ ഭവേത്||൩൪||

Adhikarana viDAvRutasya vAtasya lakShaNam (35) · Śloka 35

വിഡാവൃതേ വിബന്ധോऽധഃ സ്വേ സ്ഥാനേ പരികൃന്തതി| വ്രജത്യാऽऽശു ജരാം സ്നേഹോ ഭുക്തോ ചാऽऽനഹ്യതേ നരഃ| ശകൃത്പീഡിതമന്നേന ദുഃഖം ശുഷ്കം ചിരാത്സൃജേത്||൩൫||

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAtasya lakShaNam (36) · Śloka 36

സര്വധാത്വാവൃതേ വായൌ ശ്രോണിവങ്ക്ഷപൃഷ്ഠരുക്| വിലോമോ മാരുതോऽസ്വാസ്ഥ്യം ഹൃദയം പീഡ്യതേऽതി ച||൩൬||

Adhikarana pittAvRutasya prANavAyorlakShaNam (37) · Śloka 37

ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ രുജാ ദാഹഃ പിത്തേന പ്രാണ ആവൃതേ| വിദഗ്ധേऽന്നേ ച വമനമ് .....................||൩൭||

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya lakShaNam (38) · Śloka 38

............................ഉദാനേ വിഭ്രമാദയഃ| ദാഹോऽന്തര്രുജാഭ്രംശശ്ച.......................||൩൮||

Adhikarana pittavRutasya vyAnasya lakShaNam (39) · Śloka 39

....................................ദാഹോ വ്യാനേ തു സര്വഗഃ| ക്ലമോऽങ്ഗചേഷ്ടാസങ്ഗാശ്ച സന്താപഃ സഹവേദനഃ||൩൯||

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya lakShaNam (40) · Śloka 40

സമാന ഊഷ്മോപഹതിരതിസ്വേദോऽരതിഃ സതൃട്| ദാഹശ്ച സ്യാത്...........................||൪൦||

Adhikarana pittAvRutasyA~apAnasya lakShaNam (41) · Śloka 41

.......................... അപാനേ തു മലേ ഹാരിദ്രവര്ണതാ| രുജോऽതിവൃദ്ധിസ്താപശ്ച യോനിമേഹനപായുഷു||൪൧||

Adhikarana kaphAvRutasya prANAdipa~jcakasya lakShaNam (42) · Śloka 42

ശ്ലേഷ്മണാ ത്വാവൃതേ പ്രാണേ സാദസ്തന്ദ്രാऽരുചിര്വമിഃ| ഷ്ഠീവനം ക്ഷവഥൂദ്ഗാരനിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസസംഗ്രഹഃ| ഉദാനേ ഗുരുഗാത്രത്വമരുചിര്വക്സ്വരഗ്രഹഃ| ബലവര്ണപ്രണാശശ്ച വ്യാനേ പര്വാऽസ്ഥിവാഗ്ഗ്രഹഃ| ഗുരുതാऽങ്ഗേഷു സര്വേഷു സ്ഖലിതഞ്ച ഗതൌ ഭൃശമ്| സമാനേऽതിഹിമാങ്ഗത്വമസ്വേദോ മന്ദവഹ്നിതാ| അപാനേ സകഫം മൂത്രശകൃതോഃ സ്യാത്പ്രവര്ത്തനാമ്||൪൨||

Adhikarana dvAviMshatividhaM vAyorA~a~avaraNam (43) · Śloka 43

ഇതി ദ്വാവിശതിവിധം വായോരാऽऽവരണം വിദുഃ||൪൩||

Adhikarana prANAdInAmanyo~a~avaraNasya prakArAH (44) · Śloka 44

പ്രാണാദയസ്തഥാന്യോന്യമാऽऽവൃണ്വന്തി യഥാക്രമമ്| സര്വേऽപി വിംശതിവിധം വിദ്യാദാऽऽവരണഞ്ച തത്||൪൪||

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam (45) · Śloka 45

നിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസസംരോധഃ പ്രതിശ്യായഃ ശിരോഗ്രഹഃ| ഹൃദ്രോഗീ മുഖശോഷശ്ച പ്രാണേനോദന ആവൃതേ||൪൫||

Adhikarana udAnAvRutasya prANasya lakShaNam (46) · Śloka 46

ഉദാനേനാവൃതേ പ്രാണേ വര്ണൌജോബലസംക്ഷയഃ||൪൬||

Adhikarana AvaraNavij~jAnopasaMhAraH (47) · Śloka 47

ദിശാനയാ ച വിഭജേത് സര്വമാവരണം ഭിഷക| സ്ഥാനാന്യവേക്ഷ്യ വാതാനാം വൃദ്ധിഹാനിഞ്ച കര്മണാമ്||൪൭||

Adhikarana vAyorAvaraNasyA~asa~gkhyeyatvam (48) · Śloka 48

പ്രാണാദീനാഞ്ച പഞ്ചാനാം മിശ്രമാऽऽവരണം മിഥഃ| പിത്താദിഭിര്ദ്വാദശഭിര്മിശ്രാണാം മിശ്രിതൈശ്ച തൈഃ| മിശ്രൈഃ പിത്താദിഭിസ്തദ്വന്മിശ്രണാഭിരനേകധാ| താരതമ്യവികല്പാച്ച യാത്യാവൃത്തിരസങ്ഖ്യതാമ്||൪൮||

Adhikarana vAtAvRuttyA vedanaprakAraH (49) · Śloka 49

താം ലക്ഷയേദവഹിതോ യഥാസ്വം ലക്ഷണോദയാത്| ശനൈശ്ശനൈശ്ചോപശയാദ്ഗൂഢാമപി മുഹുര്മുഹുഃ||൪൯||

Adhikarana vikRutA~avikRutayoH prANodAnayoH svarUpam (50) · Śloka 50

വിശേഷാജ്ജീവിതം പ്രാണ ഉദാനോ ബലമുച്യതേ| സ്യാത്തയോഃ പീഡനാദ്ധാനിരാऽऽയുഷശ്ച ബലസ്യ ച||൫൦||

Adhikarana vAtAvRutasya vatsarAdanantaramasAdhyatvam (51) · Śloka 51

ആവൃതാ വായവോऽജ്ഞാതാ ജ്ഞാതാ വാ വത്സരം സ്ഥിതാഃ| പ്രയത്നേനാപി ദുഃസാധ്യാ ഭവേയുര്വാऽനുപക്രമാഃ||൫൧||

Adhikarana AvRutavAyUnAmupekShaNAjjAyamAnA upadravAH (52-53) · Śloka 53

വിദ്രധിപ്ലീഹഹൃദ്രോഗഗുല്മാऽഗ്നിസദനാദയഃ| ഭവന്ത്യുപദ്രവാസ്തേഷാമാവൃതാനാമുപേക്ഷണാത്||൫൨|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവംഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം വാതശോണിത നിദാനം നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ||൫൩||