13. agryasaṁgrahaṇīyaḥ

Adhikarana athAgryasaMgrahaNIyo nAma trayodasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ അഗ്ര്യസംഗ്രഹണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

Adhikarana agryasaMgrahaH (2) · Śloka 2

ശ്രേഷ്ഠമുദകമാശ്വാസനസ്തമ്ഭനക്ലേദനാനാമ്, സ്നാനം സുരാ ച ശ്രമഹരാണാമ്, ക്ഷീരം ജീവനീയാനാമ്, മാംസം ബൃംഹണീയാനാമ്, രസഃ പ്രീണനാനാമ്, ലവണമന്നദ്രവ്യരുചികരാണാമ്, തിന്ദുകമന്നദ്രവ്യാऽരുചികരാണാമ്, അമ്ലം ഹൃദ്യാനാമ്, കുക്കുടോ ബല്യാനാമ്, തൈലം വാതശ്ലേഷ്മപ്രശമനാനാമ്, സര്പിര്വാതപിത്തപ്രശമനാനാമ്, മധു ശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രശമനാനാമ്, സ്വേദോ മാര്ദവകരാണാമ്, വ്യായാമഃ സ്ഥൈര്യകരാണാമ്, ക്ഷാരഃ പുംസ്ത്വോപഘാതിനാമ്, ആമം കപിത്ഥമകണ്ഠ്യാനാമ്, ആവികം സര്പിരഹൃദ്യാനാമ്| മഹിഷീക്ഷീരം സ്വപ്നജനനാനാമ്, മന്ദകം ദധ്യഭിഷ്യന്ദകരാണാമ്, ഇക്ഷുര്മൂത്രജനനാനാമ്, യവാഃ പുരീഷജനനാനാമ്, ജാമ്ബവം വാതജനനാനാമ്, കുലത്ഥോऽമ്ലപിത്തജനനാനാമ്, മാഷാഃ ശുഷ്കല്യോऽവിക്ഷീരം ച പിത്തശ്ലേഷ്മജനനാനാമ്, ദുരാലഭാ പിത്തശ്ലേഷ്മോപശോഷണാനാമ്, ഉപവാസോ ജ്വരഹരാണാമ്, വൃഷോ രക്തപിത്തപ്രശമനാനാമ്, കണ്ടകാരികാ കാസഘ്നാനാമ്, ലാക്ഷാ സദ്യഃക്ഷതഘ്നാനാമ്, നാഗബലാഭ്യാസഃ ക്ഷതക്ഷയഘ്നാനാമ്, പുഷ്കരമൂലം ഹിധ്മാശ്വാസകാസപാര്ശ്വശൂലാരുചിഹരാണാമ്, അജാപയഃ ശോഷഘ്നസ്തന്യകരരക്തസങ്ഗ്രഹണപ്രശമനാനാമ്, മൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ടപ്രസാദഃ ഛര്ദിതൃഷ്ണാതിയോഗപ്രശമനാനാമ്, അരുഷ്കരശ്ചിത്രകമൂലം ച ശുഷ്കാര്ശഃപ്രശമനാനാമ്, കുടജോ രക്താര്ശഃപ്രശമനാനാമ്, ലാജാശ്ഛര്ദിഘ്നാനാമ്, യാവശൂകഃ സ്രംസനീയപായനീയാര്ശോഘ്നാനാമ്, തക്രാഭ്യാസോऽര്ശഃ ശ്വയഥുഗ്രഹണീദോഷഘൃതവ്യാപത്പ്രശമനാനാമ്, ക്രവ്യാന്മാംസാഭ്യാസോऽര്ശഃശോഷഗ്രഹണീദോഷഘാനാമ്, മുസ്തം സങ്ഗ്രഹണീയദീപനീയപാചനീയാനാമ്, അതിവിഷാ സങ്ഗ്രഹണീയദീപനീയപാചനീയസര്വദോഷഹരാണാമ്, ബില്വം സംഗ്രഹണീയദീപനീയവാതകഫപ്രശമനാനാമ്, ഉദീച്യം നിര്വാപണദീപനീയഛര്ദതീസാരഹരാണാമ്, കട്വങ്ഗം സങ്ഗ്രഹണീയദീപനീയാനാമ്, കുടജത്വക് ശ്ലേഷ്മപിത്തരക്തസങ്ഗ്രഹണീയോപശോഷണീയാനാമ്, ഉത്പലകുമുദകിഞ്ജല്കോऽനന്താ ച സങ്ഗ്രഹണീയരക്തപിത്തപ്രശമനാനാമ്, കാശ്മര്യഫലം രക്തംഗ്രഹണീയരക്തപിത്തപ്രശമനാനാമ്, ഗന്ധപ്രിയങ്ഗുഃ ശോണിതപിത്താദിയോഗപ്രശമനാനാമ്, പൃശ്നിപര്ണീ രക്തസങ്ഗ്രഹണീയദീപനീയപാചനീയവാതവൃഷ്യാണാമ്, സാലപര്ണീ വൃഷ്യസര്വദോഷഹരാണാമ്, ബലാ സങ്ഗ്രഹണീയബല്യവാതഹരാണാമ്, പിപ്പലീമൂലം ദീപനീയപാചനീയാऽऽനാഹഹരാണാമ്, ചിത്രകമൂലം ദീപനീയപാചനീയഗുദശോഫശൂലഹരാണാമ്, ഗോക്ഷുരകോ മൂത്രകൃച്ഛ്രാനിലഹരാണാമ്, ഹരിദ്രാ പ്രമേഹഹരാണാമ്, രക്താവസേകോ വിദ്രധിവിസര്പപിടകാഗണ്ഡമാലാപഹരാണാമ്, ഏരണ്ഡതൈലാഭ്യാസോ വര്ധ്മഗുല്മാനിലശൂലഹരാണാമ്, ലശുനോ ഗുല്മാനിലഹരാണാമ്, ഹിങ്ഗുനിര്യാസശ്ഛേദനീയപാചാനീയാനുലോമിക വാതകഫപ്രശമനാനാമ്, അമ്ലവേതസോ ഭേദനീയദീപനീയാനുലോമിക വാതകഫപ്രശമനാനാമ്, ഉഷ്ട്രീക്ഷീരമുദരശ്വയഥുഘ്നാനാമ്, അയോരജഃ പാണ്ഡുരോഗഘ്നാനാമ്, ഖദിരകുഷ്ഠഘ്നാനാമ്, വിഡങ്ഗഃ കൃമിഘ്നാനാമ്, രാസ്നാ വാതഹരാണാമ്, ഏരണ്ഡമൂലം വൃഷ്യവാതഹരാണാമ്, ഗുഗ്ഗുലുര്മേദോനിലഹരാണാമ്, അമൃതാ സങ്ഗ്രഹണീയദീപനീയവാതശ്ലേഷ്മശോണിതവിബന്ധപ്രശമനാനാമ്| മദനഫലം വമനാസ്ഥാപനാനുവാസനോപയോഗിനാമ്,ത്രിവൃത്സുഖവിരേചനാനാമ്, ചതുരങ്ഗുലോ മൃദുവിരേചനാനാമ്,സ്നുക്പയസ്തീക്ഷ്ണവിരേചനാനാമ്, പ്രത്യക്പുഷ്പീ ശിരോവിരേചനാനാമ്,ത്രിഫലാ തിമിരഘ്നാനാമ് ത്രിഫലാഗുഗ്ഗുലുര്വ്രണ്യാനാമ്, ശിരീഷോ വിഷഘ്നാനാമ്, ആമലകം വയഃസ്ഥാപനാനാമ്,ഹരീതകീ പഥ്യാനാമ്, ക്ഷീരഘൃതാഭ്യാസോ രസായനാനാമ്, സമഘൃതസക്തുപ്രാശാഭ്യാസോ വൃഷ്യോദാവര്തഹരാണാമ്, സങ്കല്പോ നക്രരേതശ്ച വൃഷ്യാണാമ്| ദൌര്മനസ്യമവൃഷ്യാണാമ്, തൈലഗണ്ഡൂഷാഭ്യാസോ ദന്തബലരുചികരാണാമ്,ചന്ദനോദുമ്ബരം ദാഹനിര്വാപണലേപനാനാമ്| രാസ്നാഗരുണീ ശീതാപനയനപ്രലേപനാനാമ്, ലാമജ്ജകോശീരേ ദാഹത്വഗ്ദോഷസ്വേദാപനയനപ്രലേപനാനാമ്, കുഷ്ഠം വാതഹരാഭ്യങ്ഗോപനാഹോപയോഗിനാമ്, മധുകം ചക്ഷുഷ്യവൃഷ്യകേശ്യകണ്ഠ്യബല്യവിരേചനീയരോപണീയാനാമ്, അജീര്ണാശനം ഗ്രഹണീദൂഷണാനാം,വിരുദ്ധവീര്യാശനം നിന്ദിതവ്യാധികരാണാമ്,ഗുരുഭോജനം ദുര്വിപാകാനാമ്,അതിമാത്രാശനമാമദോഷഹേതൂനാമ്,യഥാഗ്ന്യഭ്യ്വ്ഹാരോऽഗ്നിസന്ധുക്ഷണാനാമ്, യഥാസാത്മ്യമാഹാരവിഹാരൌ സേവ്യാനാമ് ഏകാസനശയനഭോജനമ് സുഖനാശകരണാമ്,വിഷമാശനമഗ്നിവൈഷമ്യകരാണാമ്,കാലേ ഭോജനമാരോഗ്യകരാണാമ്, സുദര്ശനമന്നം ശ്രദ്ധാജനനാനാമ്, വേഗധാരണമനാരോഗ്യകരാണാമ്, തൃപ്തിരാഹാരഗുണാനാമ്, അനശനമായുഷോ ഹ്രാസകരാണാമ്, പ്രമിതാശനം ഗവേധുകാന്നം ച കര്ശനീയാനാമ്, ഉദ്ദാലകാന്നം രൂക്ഷണീയാനാമ്, മദ്യം സൌമനസ്യജനനാനാമ്, മദ്യാക്ഷേപോ ധീധൃതിസ്മൃതിഹരാണാമ്,സ്ത്രീഷ്വതിപ്രസങ്ഗഃ ശോഷകരണാമ്, ശുക്രവേഗവിനിഗ്രഹഃ ഷാണ്ഢ്യകരാണാമ്, പാദാഭ്യാമുദ്വര്തനമന്നശ്രദ്ധാജനനാനാമ്, സൂനാദര്ശനമന്നാശ്രദ്ധാജനനാനാമ്| മിഥ്യായോഗോ വ്യാധിമുഖാനാമ്, രജസ്വലാഗമനമലക്ഷ്മീമുഖാനാമ്, ബ്രഹ്മചര്യമായുഷ്യാണാമ്, പരദാരഗമനമനായുഷ്യാണാമ്, അയഥാപ്രാണമാരമ്ഭഃ പ്രാണോപരോധിനാമ്, വിഷാദോ രോഗവര്ദ്ധനാനാമ്, ഹര്ഷഃ പ്രീണനാനാമ്, ശോകഃ ശോഷണാനാമ് ആശ്വാസോ ബലകരാണാമ്, നിര്വൃതിഃ പുഷ്ടികരാണാമ്, പുഷ്ടിഃ സ്വപ്നകരാണാമ്, സ്വപ്നഃ തന്ദ്രീകരാണാമ്, സര്വരസാഭ്യാസോ ബലകരാണാമ്, ഏകരസാഭ്യാസോ ദൌര്ബല്യാരോചകാന്യതമദോഷപ്രകോപകരാണാമ്,ഗര്ഭശല്യമാ-ഹാര്യാണാമ്,അഗ്നിരാമഃ സ്തമ്ഭശീതശൂലോദ്വേഷ്ടകപ്രശമനാനാമ്, അജീര്ണമുദ്ധാര്യാണാമ് ബാലോ മൃദുഭേഷജാര്ഹാണാമ് വൃദ്ധോ യാപ്യാനാമ്,ഗര്ഭിണീ തീക്ഷ്ണൌഷധവ്യവായവ്യായാമവര്ജനീയാനാമ്,സൌമനസ്യം ഗര്ഭധാരണാനാമ്, അസൌമനസ്യം ദുഃഖജനാനാമ്, സന്നിപാതോ ദുഃശ്ചികിത്സ്യാനാമ്, ആമവിഷമചികിത്സ്യാനാമ്,ജ്വരഃ ശീഘ്രരോഗാണാമ്, കുഷ്ഠം ദീര്ഘരോഗാണാമ്, രാജയക്ഷ്മാ രോഗസമൂഹാനാമ്, പ്രമേഹോऽനുഷങ്ഗിണാമ്, ജലൌകസോऽനുശസ്ത്രാണാമ്, ബസ്തിര്യന്ത്രാണാമ്, ഹിമവാനൌഷധഭൂമീനാമ്, സോമ ഔഷധീനാമ്, മരുഭൂമിരാരോഗ്യദേശാനാമ്, ആനൂപഭൂമിരഹിതദേശാനാമ്, നിര്ദേശകാരിത്വമാതുരഗുണാനാമ്, അനിര്ദേശകാരിത്വമരിഷ്ടാനാമ്, ഭിഷക്ചികിത്സാങ്ഗാനാമ്, സിദ്ധിര്വൈദ്യാങ്ഗാനാമ്, നാസ്തികോ വര്ജ്യാനാമ്, ലൌല്യം ക്ലേശകരാണാമ്, ആത്മവത്തോപകാരിണാമ്, ശാസ്ത്രസഹിതസ്തര്കഃ സാധകാനാമ്, ദൃഷ്ടകര്മതാ നിഃസംശയകരണാമ്, അസമര്ഥതാ ഭയങ്കരാണാമ്, തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാ ബുദ്ധിവര്ദ്ധനാനാമ്, ആചാര്യഃ ശാസ്ത്രാധിഗമഹേതൂനാമ്, ആയുര്വേദോऽമൃതാനാമ്, സദ്വൈദ്യദ്വേഷഃ പ്രാണത്യാഗഹേതൂനാമ്, സദ്വചനമനുഷ്ഠേയാനാമ്, വായുഃ പ്രാണസംജ്ഞാപ്രദാനഹേതൂനാമ്, സര്വസംന്യാസഃ സുഖാനാമിതി||൨||

Adhikarana ekaikasmAtsamudAyAccAgryanirdhAraNaparibhAShA (3) · Śloka 3

തത്രോദകാഗ്നിമൃദ്ധൃഷ്ടലോഷ്ടപ്രസാദതക്രാഭ്യാസരക്താവസേകൈ-രണ്ഡതൈലാഭ്യാസോഷ്ട്രീക്ഷീരമദനഫലമദ്യാക്ഷേപൈകരസഗര്ഭിണീനാമേകൈകസ്മാത് സമുദായാച്ച നിര്ദ്ധാരണമ്| പുഷ്കരമൂലാദീനാം തു സമുദായാദേവേതി||൩||

Adhikarana upasaMhAraH (4-5) · Śloka 5

അഗ്ര്യാണാം ശതമുദ്ദിഷ്ടം പഞ്ചപഞ്ചാശദുത്തരമ്| അലമേതദ്വിജാനീയാദ്ധിതാഹിതവിനിശ്ചയേ||൪|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ അഗ്ര്യസങ്ഗ്രഹോ നാമ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ||൫||