Adhikarana atha gaNDUShAdividhirnAmaikatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো গণ্ডূষাদিবিধিমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातो गण्डूषादिविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gaNDUShaBedAH tadviShayAshca (2) · Śloka 2
চতুর্বিধো ভবতি গণ্ডূষঃ-স্নৈহিকঃ শমনঃ শোধনো রোপণশ্চ| তেষামাদ্যাস্ত্রযঃ ক্রমেণ বাতপিত্তকফাময- ঘ্নাঃ| রোপণস্ত্বাস্যব্রণঘ্নঃ শমনঃ স্তম্ভনঃ প্রসাদনো নির্বাপণ ইতি পর্যাযাঃ||২||
चतुर्विधो भवति गण्डूषः-स्नैहिकः शमनः शोधनो रोपणश्च| तेषामाद्यास्त्रयः क्रमेण वातपित्तकफामय- ग़्नाः| रोपणस्त्वास्यव्रणघ्नः शमनः स्तम्भनः प्रसादनो निर्वापण इति पर्यायाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snaihikAdi gaNDUShadravyANi (3) · Śloka 3
তত্র স্বাদ্বম্ললবণোষ্ণৈরৌষধৈঃ সিদ্ধো যুক্তো বা নাত্যুষ্ণঃ স্নেহো মাংসরসস্তিলকল্কোদকং ক্ষীরং বা স্নৈহিকঃ| তিক্তকশাযমধুরশীতৈঃ পটোলারিষ্টজম্ব্বাম্রমালতীপল্ল বোত্পলমধুকক্বাথসিতোদকক্ষৌদ্রক্ষীরেক্ষুরসঘৃতাদিভিঃ শমনঃ| কট্বম্ললবণোষ্ণৈঃ শিরোবিরেচনদ্রব্যৈঃ শুক্ত মদ্যধান্যাম্লমূত্রান্যতমকল্কিতালোডিতৈঃ শোধনঃ| রোপ ণস্তু কষাযমধুরশীতৈ-র্যথাস্বং চোপদিষ্টঃ|৩|
तत्र स्वाद्वम्ललवणोष्णैरौषधैः सिद्धो युक्तो वा नात्युष्णः स्नेहो मांसरसस्तिलकल्कोदकं क्षीरं वा स्नैहिकः| तिक्तकशायमधुरशीतैः पटोलारिष्टजम्ब्वाम्रमालतीपल्ल वोत्पलमधुकक्वाथसितोदकक्षौद्रक्षीरेक्षुरसघृतादिभिः शमनः| कट्वम्ललवणोष्णैः शिरोविरेचनद्रव्यैः शुक्त मद्यधान्याम्लमूत्रान्यतमकल्कितालोडितैः शोधनः| रोप णस्तु कषायमधुरशीतै-र्यथास्वं चोपदिष्टः|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH svasthe gaNDUShaH (3) · Śloka 3
অপি চ- দন্তহর্ষে দন্তচালে মুখরোগে চ বাতিকে| সুখোষ্ণমথবা শীতং তিলকল্কোদকং হিতম্| গণ্ডূষধারণে নিত্যং তৈলং মাংসরসোঽথবা||৩||
अपि च- दन्तहर्षे दन्तचाले मुख़रोगे च वातिके| सुख़ोष्णमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्| गण्डूषधारणे नित्यं तैलं मांसरसोऽथवा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UShAdyanvite gaNDUShaHvaishadyAdikaro gaNDUShaH (4) · Śloka 4
ঊষাদাহান্বিতে পাকে ক্ষতে চাগন্তুসম্ভবে| বিষে ক্ষারাগ্নিদগ্ধে চ সর্পির্ধার্যং পযোঽথবা| বৈশদ্যং জনযত্যাস্যে সন্দধাতি মুখে ব্রণান্| দাহতৃষ্ণাপ্রশমনং মধুগণ্ডূষধারণম্|৪|
ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे| विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयोऽथवा| वैशद्यं जनयत्यास्ये सन्दधाति मुख़े व्रणान्| दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsyavairasyAdiharamuKashoShaharagaNDUShaushleShmasa~jcayaharagaNDUShaH (4) · Śloka 4
ধান্যাম্লমাস্যবৈরস্যমলদৌর্গন্ধ্যনাশনম্| তদেবালবণং শীতং মুখশোষহরং পরম্| আশু ক্ষারাম্বুগণ্ডূষো ভিনত্তি শ্লেষ্মণশ্চযম্||৪||
धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम्| तदेवालवणं शीतं मुख़शोषहरं परम्| आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kavalagaNDUShayordhAraNavidhiH mAtrA dhAraNAvadhishca (5) · Śloka 5
অথ নিবাতে সাতপে সুখোপবিষ্টস্তন্মনাঃ স্বিন্নমৃদিতগলকপোলললাটদেশো বরমধ্যাবরাং ক্রমাদ্বক্ত্রার্ধত্রিভাগচতুর্ভাগপূরণীং দ্রবমাত্রাং কল্কং বা কোলপ্রমাণং কিঞ্চিদুন্নমিতাস্যোঽনভ্যবহরন্ ধারযেত্| কবলে তু পর্যাযেণ কপোলৌ কণ্ঠং চ সঞ্চারযেত্| অযমেব চ কবলগণ্ডূষযোর্বিশেষঃ| মুখে সঞ্চার্যতে যা তু সা মাত্রা কবলঃ স্মৃতঃ| অসঞ্চারা তু যা মাত্রা স গণ্ডূষঃ প্রকীর্তিতঃ| পুনশ্চাস্য স্বেদমর্দনান্যাচরেত্| এবমুত্ক্লিষ্টঃ কফো বক্ত্রং প্রতিপদ্যতে| তাবচ্চ ধার্যো যাবত্ কফপূর্ণকপোলতা স্রবদ্ঘ্রাণনেত্রতা ভেষজস্য বানুপহতিঃ কফেন| এবং ত্রীন্ পঞ্চ সপ্ত বা গণ্ডূষান্ ধারযেত্| যাবদ্বা সম্যগ্ধূমপীতলিঙ্গোত্পত্তিঃ||৫||
अथ निवाते सातपे सुख़ोपविष्टस्तन्मनाः स्विन्नमृदितगलकपोलललाटदेशो वरमध्यावरां क्रमाद्वक्त्रार्धत्रिभागचतुर्भागपूरणीं द्रवमात्रां कल्कं वा कोलप्रमाणं किञ्चिदुन्नमितास्योऽनभ्यवहरन् धारयेत्| कवले तु पर्यायेण कपोलौ कण्ठं च सञ्चारयेत्| अयमेव च कवलगण्डूषयोर्विशेषः| मुख़े सञ्चार्यते या तु सा मात्रा कवलः स्मृतः| असञ्चारा तु या मात्रा स गण्डूषः प्रकीर्तितः| पुनश्चास्य स्वेदमर्दनान्याचरेत्| एवमुत्क्लिष्टः कफो वक्त्रं प्रतिपद्यते| तावच्च धार्यो यावत् कफपूर्णकपोलता स्रवद्ग़्राणनेत्रता भेषजस्य वानुपहतिः कफेन| एवं त्रीन् पञ्च सप्त वा गण्डूषान् धारयेत्| यावद्वा सम्यग्धूमपीतलिङ्गोत्पत्तिः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yogAyogAtiyogalakShaNAni cikitsAtideshashca (6) · Śloka 6
তস্য স্বাস্থ্যেন যোগং জাড্যরসাজ্ঞানারুচিপ্রসেকোপলেপৈরযোগম্, মুখশোষপাকক্লমারুচিহৃদযদ্রবস্বরসাদকর্ণনাদৈরতিযোগমুপলক্ষযেত্| তেষাং যথাস্বং প্রতিকুর্বীত||৬||
तस्य स्वास्थ्येन योगं जाड्यरसाज्ञानारुचिप्रसेकोपलेपैरयोगम्, मुख़शोषपाकक्लमारुचिहृदयद्रवस्वरसादकर्णनादैरतियोगमुपलक्षयेत्| तेषां यथास्वं प्रतिकुर्वीत||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratisAraNaBedAH dravya~jcapratisAraNArhAH vyAdhayaH atiyogalakShaNam (7) · Śloka 7
প্রতিসারণং তু ত্রিবিধম্| গণ্ডূষোদিতানাং দ্রব্যাণাং রসক্রিযা কল্কশ্চর্ণূশ্চ| তদভিষ্যন্দাধিমন্থগলশুণ্ডিকাদিষু যুক্ত্যা প্রযোজ্যম্| অতিপ্রতিসারণাদূষাপ্লোষদাহক্লেদশোষাদযো ভবন্তি||৭||
प्रतिसारणं तु त्रिविधम्| गण्डूषोदितानां द्रव्याणां रसक्रिया कल्कश्चर्णूश्च| तदभिष्यन्दाधिमन्थगलशुण्डिकादिषु युक्त्या प्रयोज्यम्| अतिप्रतिसारणादूषाप्लोषदाहक्लेदशोषादयो भवन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukhAlepavidhiH (8) · Śloka 8
মুখালেপোঽপি ত্রিবিধো দোষঘ্নো বিষঘ্নো বর্ণ্যশ্চ| ত্রিপ্রমাণশ্চতুর্ভাগত্রিভাগার্ধাঙ্গুলোত্সেধঃ| ন চালিপ্তমুখোঽতিভাষ্যহাস্যক্রোধশোকরোদনখাদনাগ্যাতপদিবাস্বপ্নান্ সেবেত| কণ্ডূত্বক্শোষপীনসদৃষ্ট্যুপঘাত ভযাত্| ন চ শুষ্যন্নুপেক্ষিতব্যঃ| শুষ্কো হি ছবিং দূষযতি| তমার্দ্রযিত্বাপনযেত্| আলোপান্তে চ মুখমভ্যজ্যাত্||৮||
मुख़ालेपोऽपि त्रिविधो दोषग़्नो विषघ्नो वर्ण्यश्च| त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्धाङ्गुलोत्सेधः| न चालिप्तमुख़ोऽतिभाष्यहास्यक्रोधशोकरोदनख़ादनाग्यातपदिवास्वप्नान् सेवेत| कण्डूत्वक्शोषपीनसदृष्ट्युपग़ात भयात्| न च शुष्यन्नुपेक्षितव्यः| शुष्को हि छविं दूषयति| तमार्द्रयित्वापनयेत्| आलोपान्ते च मुख़मभ्यज्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana muKAlepAnarhAH samyakprayuktamuKAlepaPala~jca (9) · Śloka 9
ন তু যোজ্যো রাত্রিজাগরিতাজীর্ণদত্তনস্যারুচিহনুগ্রহপ্রতিশ্যাযিনাম্| সম্যক্প্রযুক্তশ্চাকালবলীপলিততিমিরব্যঙ্গতিলকাদীন্ প্রশমযতি| স্বস্থস্য তু দৃপ্টিবলং পুণ্ডরীককান্তবক্ত্রতাঞ্চ করোতি||৯||
न तु योज्यो रात्रिजागरिताजीर्णदत्तनस्यारुचिहनुग्रहप्रतिश्यायिनाम्| सम्यक्प्रयुक्तश्चाकालवलीपलिततिमिरव्यङ्गतिलकादीन् प्रशमयति| स्वस्थस्य तु दृप्टिबलं पुण्डरीककान्तवक्त्रताञ्च करोति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrdhatailaBedAH prayojyavyAdhayashca (10) · Śloka 10
মূর্ধতৈলং পুনশ্চতুর্ধা ভিদ্যতে-অভ্যঙ্গঃ পরিষেকঃ পিচুর্বস্তিরিতি| যথোত্তরং তে বলিনঃ| তত্রাভ্যঙ্গো রূক্ষকণ্ডূমলাদিষু প্রযুজ্যতে| পরিষেকত্বরূ~ংষিকাশিরস্তোদদাহপাকব্রণেষু| কেশশাতস্ফুটনধূপননেত্রস্তম্ভেষু পিচুঃ| বস্তিস্তু প্রসুপ্ত্যর্দিতরাত্রিজাগরিতনাসাস্যশোষতিমিরবাক্সঙ্গেষু চাতিদারুণেষু| তেষ্বভ্যঙ্গাদযঃ প্রসিদ্ধস্বরূপাঃ||১০||
मूर्धतैलं पुनश्चतुर्धा भिद्यते-अभ्यङ्गः परिषेकः पिचुर्बस्तिरिति| यथोत्तरं ते बलिनः| तत्राभ्यङ्गो रूक्षकण्डूमलादिषु प्रयुज्यते| परिषेकत्वरू~ंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु| केशशातस्फुटनधूपननेत्रस्तम्भेषु पिचुः| बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितरात्रिजागरितनासास्यशोषतिमिरवाक्सङ्गेषु चातिदारुणेषु| तेष्वभ्यङ्गादयः प्रसिद्धस्वरूपाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shirobastividhiH (11) · Śloka 11
শিরোবস্তিবিধিস্তু বস্তিং সুমৃদিতং দ্বিমুখং শিরঃপ্রমাণমাকর্ণপ্রবেশং দ্বাদশাঙ্গুলবিস্তারং কুর্যাত্| অথ শুদ্ধতনোঃ সাযং রাত্রৌ বা স্বভ্যক্তস্বিন্নস্য জানুসমসোপাশ্রযাসনোপবিষ্টস্য কেশান্তে শ্লক্ষ্ণং ত্র্যঙ্গুলং সুসূক্ষ্মেণ মাষপিষ্টেন সদ্যঃ সুখাম্বুমৃদিতেনোভযতঃ প্রদিগ্ধং বস্ত্রপট্টং বধ্নীযাত্| ততস্তস্যোপরি সন্ধায বস্তিমাকর্ণং বস্তিমূলং চ দৃঢমবলীকং সমঞ্চৈলবেণিকযা বধ্বা পুনর্মাষপিষ্টেনাপরিস্রাবি কৃত্বা যথাব্যাধিদোষদূষ্যহিতং সিদ্ধমন্যতমং স্নেহং সুসুখোষ্ণমাসেচযেদ্যাবত্ কেশভূমেরুপর্যঙ্গুলম্| তাবচ্চ ধার্যো যাবত্ কর্ণমুখনাসাস্রুতির্বেদনোপশমো বা ভবতি| বিশেষতো বাতজেষু বিকারেষু দশ মাত্রাসহস্রাণি| পিত্তরক্তজেষ্বষ্টৌ| ষট্ কফজেষু| সহস্রমরোগকর্মণি| ততোঽপনীতে স্নেহে বিমুচ্য বস্তিং শিরসঃ স্কন্ধগ্রীবাপৃষ্ঠললাটাদীন্যনুসুখং মর্দযেত্| উষ্ণাম্বুনা স্নাতং চ যথার্হং ভোজযেত্| স্নেহোক্তং চাস্যাচারমাদিশেত| এবং ত্রীণি পঞ্চ সপ্ত বা দিনানি যোজযেদিতি||১১||
शिरोबस्तिविधिस्तु बस्तिं सुमृदितं द्विमुख़ं शिरःप्रमाणमाकर्णप्रवेशं द्वादशाङ्गुलविस्तारं कुर्यात्| अथ शुद्धतनोः सायं रात्रौ वा स्वभ्यक्तस्विन्नस्य जानुसमसोपाश्रयासनोपविष्टस्य केशान्ते श्लक्ष्णं त्र्यङ्गुलं सुसूक्ष्मेण माषपिष्टेन सद्यः सुख़ाम्बुमृदितेनोभयतः प्रदिग्धं वस्त्रपट्टं बध्नीयात्| ततस्तस्योपरि सन्धाय बस्तिमाकर्णं बस्तिमूलं च दृढमवलीकं समञ्चैलवेणिकया बध्वा पुनर्माषपिष्टेनापरिस्रावि कृत्वा यथाव्याधिदोषदूष्यहितं सिद्धमन्यतमं स्नेहं सुसुख़ोष्णमासेचयेद्यावत् केशभूमेरुपर्यङ्गुलम्| तावच्च धार्यो यावत् कर्णमुख़नासास्रुतिर्वेदनोपशमो वा भवति| विशेषतो वातजेषु विकारेषु दश मात्रासहस्राणि| पित्तरक्तजेष्वष्टौ| षट् कफजेषु| सहस्रमरोगकर्मणि| ततोऽपनीते स्नेहे विमुच्य बस्तिं शिरसः स्कन्धग्रीवापृष्ठललाटादीन्यनुसुख़ं मर्दयेत्| उष्णाम्बुना स्नातं च यथार्हं भोजयेत्| स्नेहोक्तं चास्याचारमादिशेत| एवं त्रीणि पञ्च सप्त वा दिनानि योजयेदिति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrdhatailaguNAH (12) · Śloka 12
ভবতি চাত্র- তত্রাভ্যঙ্গঃ প্রযোক্তব্যো রৌক্ষ্যকণ্ডূমলাদিষু| অরূ~ংষিকাশিরস্তোদদাহপাকব্রণেষু চ| পরিষেকঃ পিচুঃ কেশশাতস্ফুটনধূপনে| নেত্রস্তম্ভে চ বস্তিস্তু প্রসুপ্ত্যর্দিতজাগরে| নাসাস্যশোষে তিমিরে শিরোরোগে চ দারুণে| কচশতনসিতত্বপিঞ্জরত্বং পরিপুটনং শিরসঃ সমীররোগান্| জযতি জনযতীন্দ্রিযপ্রসাদং স্বরহনুমূর্ধবলং চ মূর্ধতৈলম্||১২||
भवति चात्र- तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु| अरू~ंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु च| परिषेकः पिचुः केशशातस्फुटनधूपने| नेत्रस्तम्भे च बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागरे| नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे| कचशतनसितत्वपिञ्जरत्वं परिपुटनं शिरसः समीररोगान्| जयति जनयतीन्द्रियप्रसादं स्वरहनुमूर्धबलं च मूर्धतैलम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karNapUraNavidhiH (13) · Śloka 13
ধারযেত্পূরণং কর্ণে কর্ণমূলং বিমর্দযন্| রুজঃ স্যান্মার্দবং যাবন্মাত্রাশতমবেদনে||১৩||
धारयेत्पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन्| रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrAlakShaNam (14-15) · Śloka 15
যাবত্ পর্যেতি হস্তাগ্রং দক্ষিণং জানুমণ্ডলম্| নিমেষোন্মেষকালেন সমং মাত্রা তু সা স্মৃতা||১৪|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতৌ অষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং সূত্রস্থানে গণ্ডূষাদিবিধির্নামৈকত্রিংশোঽধ্যাযঃ||১৫||
यावत् पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम्| निमेषोन्मेषकालेन समं मात्रा तु सा स्मृता||१४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने गण्डूषादिविधिर्नामैकत्रिंशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon