Adhikarana atha gaNDUShAdividhirnAmaikatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ ഗണ്ഡൂഷാദിവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो गण्डूषादिविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gaNDUShaBedAH tadviShayAshca (2) · Śloka 2
ചതുര്വിധോ ഭവതി ഗണ്ഡൂഷഃ-സ്നൈഹികഃ ശമനഃ ശോധനോ രോപണശ്ച| തേഷാമാദ്യാസ്ത്രയഃ ക്രമേണ വാതപിത്തകഫാമയ- ഘ്നാഃ| രോപണസ്ത്വാസ്യവ്രണഘ്നഃ ശമനഃ സ്തമ്ഭനഃ പ്രസാദനോ നിര്വാപണ ഇതി പര്യായാഃ||൨||
चतुर्विधो भवति गण्डूषः-स्नैहिकः शमनः शोधनो रोपणश्च| तेषामाद्यास्त्रयः क्रमेण वातपित्तकफामय- ग़्नाः| रोपणस्त्वास्यव्रणघ्नः शमनः स्तम्भनः प्रसादनो निर्वापण इति पर्यायाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snaihikAdi gaNDUShadravyANi (3) · Śloka 3
തത്ര സ്വാദ്വമ്ലലവണോഷ്ണൈരൌഷധൈഃ സിദ്ധോ യുക്തോ വാ നാത്യുഷ്ണഃ സ്നേഹോ മാംസരസസ്തിലകല്കോദകം ക്ഷീരം വാ സ്നൈഹികഃ| തിക്തകശായമധുരശീതൈഃ പടോലാരിഷ്ടജമ്ബ്വാമ്രമാലതീപല്ല വോത്പലമധുകക്വാഥസിതോദകക്ഷൌദ്രക്ഷീരേക്ഷുരസഘൃതാദിഭിഃ ശമനഃ| കട്വമ്ലലവണോഷ്ണൈഃ ശിരോവിരേചനദ്രവ്യൈഃ ശുക്ത മദ്യധാന്യാമ്ലമൂത്രാന്യതമകല്കിതാലോഡിതൈഃ ശോധനഃ| രോപ ണസ്തു കഷായമധുരശീതൈ-ര്യഥാസ്വം ചോപദിഷ്ടഃ|൩|
तत्र स्वाद्वम्ललवणोष्णैरौषधैः सिद्धो युक्तो वा नात्युष्णः स्नेहो मांसरसस्तिलकल्कोदकं क्षीरं वा स्नैहिकः| तिक्तकशायमधुरशीतैः पटोलारिष्टजम्ब्वाम्रमालतीपल्ल वोत्पलमधुकक्वाथसितोदकक्षौद्रक्षीरेक्षुरसघृतादिभिः शमनः| कट्वम्ललवणोष्णैः शिरोविरेचनद्रव्यैः शुक्त मद्यधान्याम्लमूत्रान्यतमकल्कितालोडितैः शोधनः| रोप णस्तु कषायमधुरशीतै-र्यथास्वं चोपदिष्टः|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH svasthe gaNDUShaH (3) · Śloka 3
അപി ച- ദന്തഹര്ഷേ ദന്തചാലേ മുഖരോഗേ ച വാതികേ| സുഖോഷ്ണമഥവാ ശീതം തിലകല്കോദകം ഹിതമ്| ഗണ്ഡൂഷധാരണേ നിത്യം തൈലം മാംസരസോऽഥവാ||൩||
अपि च- दन्तहर्षे दन्तचाले मुख़रोगे च वातिके| सुख़ोष्णमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्| गण्डूषधारणे नित्यं तैलं मांसरसोऽथवा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UShAdyanvite gaNDUShaHvaishadyAdikaro gaNDUShaH (4) · Śloka 4
ഊഷാദാഹാന്വിതേ പാകേ ക്ഷതേ ചാഗന്തുസമ്ഭവേ| വിഷേ ക്ഷാരാഗ്നിദഗ്ധേ ച സര്പിര്ധാര്യം പയോऽഥവാ| വൈശദ്യം ജനയത്യാസ്യേ സന്ദധാതി മുഖേ വ്രണാന്| ദാഹതൃഷ്ണാപ്രശമനം മധുഗണ്ഡൂഷധാരണമ്|൪|
ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे| विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयोऽथवा| वैशद्यं जनयत्यास्ये सन्दधाति मुख़े व्रणान्| दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsyavairasyAdiharamuKashoShaharagaNDUShaushleShmasa~jcayaharagaNDUShaH (4) · Śloka 4
ധാന്യാമ്ലമാസ്യവൈരസ്യമലദൌര്ഗന്ധ്യനാശനമ്| തദേവാലവണം ശീതം മുഖശോഷഹരം പരമ്| ആശു ക്ഷാരാമ്ബുഗണ്ഡൂഷോ ഭിനത്തി ശ്ലേഷ്മണശ്ചയമ്||൪||
धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम्| तदेवालवणं शीतं मुख़शोषहरं परम्| आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kavalagaNDUShayordhAraNavidhiH mAtrA dhAraNAvadhishca (5) · Śloka 5
അഥ നിവാതേ സാതപേ സുഖോപവിഷ്ടസ്തന്മനാഃ സ്വിന്നമൃദിതഗലകപോലലലാടദേശോ വരമധ്യാവരാം ക്രമാദ്വക്ത്രാര്ധത്രിഭാഗചതുര്ഭാഗപൂരണീം ദ്രവമാത്രാം കല്കം വാ കോലപ്രമാണം കിഞ്ചിദുന്നമിതാസ്യോऽനഭ്യവഹരന് ധാരയേത്| കവലേ തു പര്യായേണ കപോലൌ കണ്ഠം ച സഞ്ചാരയേത്| അയമേവ ച കവലഗണ്ഡൂഷയോര്വിശേഷഃ| മുഖേ സഞ്ചാര്യതേ യാ തു സാ മാത്രാ കവലഃ സ്മൃതഃ| അസഞ്ചാരാ തു യാ മാത്രാ സ ഗണ്ഡൂഷഃ പ്രകീര്തിതഃ| പുനശ്ചാസ്യ സ്വേദമര്ദനാന്യാചരേത്| ഏവമുത്ക്ലിഷ്ടഃ കഫോ വക്ത്രം പ്രതിപദ്യതേ| താവച്ച ധാര്യോ യാവത് കഫപൂര്ണകപോലതാ സ്രവദ്ഘ്രാണനേത്രതാ ഭേഷജസ്യ വാനുപഹതിഃ കഫേന| ഏവം ത്രീന് പഞ്ച സപ്ത വാ ഗണ്ഡൂഷാന് ധാരയേത്| യാവദ്വാ സമ്യഗ്ധൂമപീതലിങ്ഗോത്പത്തിഃ||൫||
अथ निवाते सातपे सुख़ोपविष्टस्तन्मनाः स्विन्नमृदितगलकपोलललाटदेशो वरमध्यावरां क्रमाद्वक्त्रार्धत्रिभागचतुर्भागपूरणीं द्रवमात्रां कल्कं वा कोलप्रमाणं किञ्चिदुन्नमितास्योऽनभ्यवहरन् धारयेत्| कवले तु पर्यायेण कपोलौ कण्ठं च सञ्चारयेत्| अयमेव च कवलगण्डूषयोर्विशेषः| मुख़े सञ्चार्यते या तु सा मात्रा कवलः स्मृतः| असञ्चारा तु या मात्रा स गण्डूषः प्रकीर्तितः| पुनश्चास्य स्वेदमर्दनान्याचरेत्| एवमुत्क्लिष्टः कफो वक्त्रं प्रतिपद्यते| तावच्च धार्यो यावत् कफपूर्णकपोलता स्रवद्ग़्राणनेत्रता भेषजस्य वानुपहतिः कफेन| एवं त्रीन् पञ्च सप्त वा गण्डूषान् धारयेत्| यावद्वा सम्यग्धूमपीतलिङ्गोत्पत्तिः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yogAyogAtiyogalakShaNAni cikitsAtideshashca (6) · Śloka 6
തസ്യ സ്വാസ്ഥ്യേന യോഗം ജാഡ്യരസാജ്ഞാനാരുചിപ്രസേകോപലേപൈരയോഗമ്, മുഖശോഷപാകക്ലമാരുചിഹൃദയദ്രവസ്വരസാദകര്ണനാദൈരതിയോഗമുപലക്ഷയേത്| തേഷാം യഥാസ്വം പ്രതികുര്വീത||൬||
तस्य स्वास्थ्येन योगं जाड्यरसाज्ञानारुचिप्रसेकोपलेपैरयोगम्, मुख़शोषपाकक्लमारुचिहृदयद्रवस्वरसादकर्णनादैरतियोगमुपलक्षयेत्| तेषां यथास्वं प्रतिकुर्वीत||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratisAraNaBedAH dravya~jcapratisAraNArhAH vyAdhayaH atiyogalakShaNam (7) · Śloka 7
പ്രതിസാരണം തു ത്രിവിധമ്| ഗണ്ഡൂഷോദിതാനാം ദ്രവ്യാണാം രസക്രിയാ കല്കശ്ചര്ണൂശ്ച| തദഭിഷ്യന്ദാധിമന്ഥഗലശുണ്ഡികാദിഷു യുക്ത്യാ പ്രയോജ്യമ്| അതിപ്രതിസാരണാദൂഷാപ്ലോഷദാഹക്ലേദശോഷാദയോ ഭവന്തി||൭||
प्रतिसारणं तु त्रिविधम्| गण्डूषोदितानां द्रव्याणां रसक्रिया कल्कश्चर्णूश्च| तदभिष्यन्दाधिमन्थगलशुण्डिकादिषु युक्त्या प्रयोज्यम्| अतिप्रतिसारणादूषाप्लोषदाहक्लेदशोषादयो भवन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukhAlepavidhiH (8) · Śloka 8
മുഖാലേപോऽപി ത്രിവിധോ ദോഷഘ്നോ വിഷഘ്നോ വര്ണ്യശ്ച| ത്രിപ്രമാണശ്ചതുര്ഭാഗത്രിഭാഗാര്ധാങ്ഗുലോത്സേധഃ| ന ചാലിപ്തമുഖോऽതിഭാഷ്യഹാസ്യക്രോധശോകരോദനഖാദനാഗ്യാതപദിവാസ്വപ്നാന് സേവേത| കണ്ഡൂത്വക്ശോഷപീനസദൃഷ്ട്യുപഘാത ഭയാത്| ന ച ശുഷ്യന്നുപേക്ഷിതവ്യഃ| ശുഷ്കോ ഹി ഛവിം ദൂഷയതി| തമാര്ദ്രയിത്വാപനയേത്| ആലോപാന്തേ ച മുഖമഭ്യജ്യാത്||൮||
मुख़ालेपोऽपि त्रिविधो दोषग़्नो विषघ्नो वर्ण्यश्च| त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्धाङ्गुलोत्सेधः| न चालिप्तमुख़ोऽतिभाष्यहास्यक्रोधशोकरोदनख़ादनाग्यातपदिवास्वप्नान् सेवेत| कण्डूत्वक्शोषपीनसदृष्ट्युपग़ात भयात्| न च शुष्यन्नुपेक्षितव्यः| शुष्को हि छविं दूषयति| तमार्द्रयित्वापनयेत्| आलोपान्ते च मुख़मभ्यज्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana muKAlepAnarhAH samyakprayuktamuKAlepaPala~jca (9) · Śloka 9
ന തു യോജ്യോ രാത്രിജാഗരിതാജീര്ണദത്തനസ്യാരുചിഹനുഗ്രഹപ്രതിശ്യായിനാമ്| സമ്യക്പ്രയുക്തശ്ചാകാലവലീപലിതതിമിരവ്യങ്ഗതിലകാദീന് പ്രശമയതി| സ്വസ്ഥസ്യ തു ദൃപ്ടിബലം പുണ്ഡരീകകാന്തവക്ത്രതാഞ്ച കരോതി||൯||
न तु योज्यो रात्रिजागरिताजीर्णदत्तनस्यारुचिहनुग्रहप्रतिश्यायिनाम्| सम्यक्प्रयुक्तश्चाकालवलीपलिततिमिरव्यङ्गतिलकादीन् प्रशमयति| स्वस्थस्य तु दृप्टिबलं पुण्डरीककान्तवक्त्रताञ्च करोति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrdhatailaBedAH prayojyavyAdhayashca (10) · Śloka 10
മൂര്ധതൈലം പുനശ്ചതുര്ധാ ഭിദ്യതേ-അഭ്യങ്ഗഃ പരിഷേകഃ പിചുര്ബസ്തിരിതി| യഥോത്തരം തേ ബലിനഃ| തത്രാഭ്യങ്ഗോ രൂക്ഷകണ്ഡൂമലാദിഷു പ്രയുജ്യതേ| പരിഷേകത്വരൂ~ംഷികാശിരസ്തോദദാഹപാകവ്രണേഷു| കേശശാതസ്ഫുടനധൂപനനേത്രസ്തമ്ഭേഷു പിചുഃ| ബസ്തിസ്തു പ്രസുപ്ത്യര്ദിതരാത്രിജാഗരിതനാസാസ്യശോഷതിമിരവാക്സങ്ഗേഷു ചാതിദാരുണേഷു| തേഷ്വഭ്യങ്ഗാദയഃ പ്രസിദ്ധസ്വരൂപാഃ||൧൦||
मूर्धतैलं पुनश्चतुर्धा भिद्यते-अभ्यङ्गः परिषेकः पिचुर्बस्तिरिति| यथोत्तरं ते बलिनः| तत्राभ्यङ्गो रूक्षकण्डूमलादिषु प्रयुज्यते| परिषेकत्वरू~ंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु| केशशातस्फुटनधूपननेत्रस्तम्भेषु पिचुः| बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितरात्रिजागरितनासास्यशोषतिमिरवाक्सङ्गेषु चातिदारुणेषु| तेष्वभ्यङ्गादयः प्रसिद्धस्वरूपाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shirobastividhiH (11) · Śloka 11
ശിരോബസ്തിവിധിസ്തു ബസ്തിം സുമൃദിതം ദ്വിമുഖം ശിരഃപ്രമാണമാകര്ണപ്രവേശം ദ്വാദശാങ്ഗുലവിസ്താരം കുര്യാത്| അഥ ശുദ്ധതനോഃ സായം രാത്രൌ വാ സ്വഭ്യക്തസ്വിന്നസ്യ ജാനുസമസോപാശ്രയാസനോപവിഷ്ടസ്യ കേശാന്തേ ശ്ലക്ഷ്ണം ത്ര്യങ്ഗുലം സുസൂക്ഷ്മേണ മാഷപിഷ്ടേന സദ്യഃ സുഖാമ്ബുമൃദിതേനോഭയതഃ പ്രദിഗ്ധം വസ്ത്രപട്ടം ബധ്നീയാത്| തതസ്തസ്യോപരി സന്ധായ ബസ്തിമാകര്ണം ബസ്തിമൂലം ച ദൃഢമവലീകം സമഞ്ചൈലവേണികയാ ബധ്വാ പുനര്മാഷപിഷ്ടേനാപരിസ്രാവി കൃത്വാ യഥാവ്യാധിദോഷദൂഷ്യഹിതം സിദ്ധമന്യതമം സ്നേഹം സുസുഖോഷ്ണമാസേചയേദ്യാവത് കേശഭൂമേരുപര്യങ്ഗുലമ്| താവച്ച ധാര്യോ യാവത് കര്ണമുഖനാസാസ്രുതിര്വേദനോപശമോ വാ ഭവതി| വിശേഷതോ വാതജേഷു വികാരേഷു ദശ മാത്രാസഹസ്രാണി| പിത്തരക്തജേഷ്വഷ്ടൌ| ഷട് കഫജേഷു| സഹസ്രമരോഗകര്മണി| തതോऽപനീതേ സ്നേഹേ വിമുച്യ ബസ്തിം ശിരസഃ സ്കന്ധഗ്രീവാപൃഷ്ഠലലാടാദീന്യനുസുഖം മര്ദയേത്| ഉഷ്ണാമ്ബുനാ സ്നാതം ച യഥാര്ഹം ഭോജയേത്| സ്നേഹോക്തം ചാസ്യാചാരമാദിശേത| ഏവം ത്രീണി പഞ്ച സപ്ത വാ ദിനാനി യോജയേദിതി||൧൧||
शिरोबस्तिविधिस्तु बस्तिं सुमृदितं द्विमुख़ं शिरःप्रमाणमाकर्णप्रवेशं द्वादशाङ्गुलविस्तारं कुर्यात्| अथ शुद्धतनोः सायं रात्रौ वा स्वभ्यक्तस्विन्नस्य जानुसमसोपाश्रयासनोपविष्टस्य केशान्ते श्लक्ष्णं त्र्यङ्गुलं सुसूक्ष्मेण माषपिष्टेन सद्यः सुख़ाम्बुमृदितेनोभयतः प्रदिग्धं वस्त्रपट्टं बध्नीयात्| ततस्तस्योपरि सन्धाय बस्तिमाकर्णं बस्तिमूलं च दृढमवलीकं समञ्चैलवेणिकया बध्वा पुनर्माषपिष्टेनापरिस्रावि कृत्वा यथाव्याधिदोषदूष्यहितं सिद्धमन्यतमं स्नेहं सुसुख़ोष्णमासेचयेद्यावत् केशभूमेरुपर्यङ्गुलम्| तावच्च धार्यो यावत् कर्णमुख़नासास्रुतिर्वेदनोपशमो वा भवति| विशेषतो वातजेषु विकारेषु दश मात्रासहस्राणि| पित्तरक्तजेष्वष्टौ| षट् कफजेषु| सहस्रमरोगकर्मणि| ततोऽपनीते स्नेहे विमुच्य बस्तिं शिरसः स्कन्धग्रीवापृष्ठललाटादीन्यनुसुख़ं मर्दयेत्| उष्णाम्बुना स्नातं च यथार्हं भोजयेत्| स्नेहोक्तं चास्याचारमादिशेत| एवं त्रीणि पञ्च सप्त वा दिनानि योजयेदिति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrdhatailaguNAH (12) · Śloka 12
ഭവതി ചാത്ര- തത്രാഭ്യങ്ഗഃ പ്രയോക്തവ്യോ രൌക്ഷ്യകണ്ഡൂമലാദിഷു| അരൂ~ംഷികാശിരസ്തോദദാഹപാകവ്രണേഷു ച| പരിഷേകഃ പിചുഃ കേശശാതസ്ഫുടനധൂപനേ| നേത്രസ്തമ്ഭേ ച ബസ്തിസ്തു പ്രസുപ്ത്യര്ദിതജാഗരേ| നാസാസ്യശോഷേ തിമിരേ ശിരോരോഗേ ച ദാരുണേ| കചശതനസിതത്വപിഞ്ജരത്വം പരിപുടനം ശിരസഃ സമീരരോഗാന്| ജയതി ജനയതീന്ദ്രിയപ്രസാദം സ്വരഹനുമൂര്ധബലം ച മൂര്ധതൈലമ്||൧൨||
भवति चात्र- तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु| अरू~ंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु च| परिषेकः पिचुः केशशातस्फुटनधूपने| नेत्रस्तम्भे च बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागरे| नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे| कचशतनसितत्वपिञ्जरत्वं परिपुटनं शिरसः समीररोगान्| जयति जनयतीन्द्रियप्रसादं स्वरहनुमूर्धबलं च मूर्धतैलम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karNapUraNavidhiH (13) · Śloka 13
ധാരയേത്പൂരണം കര്ണേ കര്ണമൂലം വിമര്ദയന്| രുജഃ സ്യാന്മാര്ദവം യാവന്മാത്രാശതമവേദനേ||൧൩||
धारयेत्पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन्| रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrAlakShaNam (14-15) · Śloka 15
യാവത് പര്യേതി ഹസ്താഗ്രം ദക്ഷിണം ജാനുമണ്ഡലമ്| നിമേഷോന്മേഷകാലേന സമം മാത്രാ തു സാ സ്മൃതാ||൧൪|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഗണ്ഡൂഷാദിവിധിര്നാമൈകത്രിംശോऽധ്യായഃ||൧൫||
यावत् पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम्| निमेषोन्मेषकालेन समं मात्रा तु सा स्मृता||१४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने गण्डूषादिविधिर्नामैकत्रिंशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon