Adhikarana atha gaNDUShAdividhirnAmaikatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
அதாதோ கண்டூஷாதிவிதிமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ|
இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ||௧||
View original
अथातो गण्डूषादिविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
Adhikarana gaNDUShaBedAH tadviShayAshca (2) · Śloka 2
சதுர்விதோ பவதி கண்டூஷஃ-ஸ்நைஹிகஃ ஶமநஃ ஶோதநோ ரோபணஶ்ச|
தேஷாமாத்யாஸ்த்ரயஃ க்ரமேண வாதபித்தகபாமய- க்நாஃ|
ரோபணஸ்த்வாஸ்யவ்ரணக்நஃ ஶமநஃ ஸ்தம்பநஃ ப்ரஸாதநோ நிர்வாபண இதி பர்யாயாஃ||௨||
View original
चतुर्विधो भवति गण्डूषः-स्नैहिकः शमनः शोधनो रोपणश्च|
तेषामाद्यास्त्रयः क्रमेण वातपित्तकफामय- ग़्नाः|
रोपणस्त्वास्यव्रणघ्नः शमनः स्तम्भनः प्रसादनो निर्वापण इति पर्यायाः||२||
Adhikarana snaihikAdi gaNDUShadravyANi (3) · Śloka 3
தத்ர ஸ்வாத்வம்லலவணோஷ்ணைரௌஷதைஃ ஸித்தோ யுக்தோ வா நாத்யுஷ்ணஃ ஸ்நேஹோ மாஂஸரஸஸ்திலகல்கோதகஂ க்ஷீரஂ வா ஸ்நைஹிகஃ|
திக்தகஶாயமதுரஶீதைஃ படோலாரிஷ்டஜம்ப்வாம்ரமாலதீபல்ல வோத்பலமதுகக்வாதஸிதோதகக்ஷௌத்ரக்ஷீரேக்ஷுரஸகதாதிபிஃ ஶமநஃ|
கட்வம்லலவணோஷ்ணைஃ ஶிரோவிரேசநத்ரவ்யைஃ ஶுக்த மத்யதாந்யாம்லமூத்ராந்யதமகல்கிதாலோடிதைஃ ஶோதநஃ|
ரோப ணஸ்து கஷாயமதுரஶீதை-ர்யதாஸ்வஂ சோபதிஷ்டஃ|௩|
View original
तत्र स्वाद्वम्ललवणोष्णैरौषधैः सिद्धो युक्तो वा नात्युष्णः स्नेहो मांसरसस्तिलकल्कोदकं क्षीरं वा स्नैहिकः|
तिक्तकशायमधुरशीतैः पटोलारिष्टजम्ब्वाम्रमालतीपल्ल वोत्पलमधुकक्वाथसितोदकक्षौद्रक्षीरेक्षुरसघृतादिभिः शमनः|
कट्वम्ललवणोष्णैः शिरोविरेचनद्रव्यैः शुक्त मद्यधान्याम्लमूत्रान्यतमकल्कितालोडितैः शोधनः|
रोप णस्तु कषायमधुरशीतै-र्यथास्वं चोपदिष्टः|३|
Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH svasthe gaNDUShaH (3) · Śloka 3
அபி ச- தந்தஹர்ஷே தந்தசாலே முகரோகே ச வாதிகே|
ஸுகோஷ்ணமதவா ஶீதஂ திலகல்கோதகஂ ஹிதம்|
கண்டூஷதாரணே நித்யஂ தைலஂ மாஂஸரஸோऽதவா||௩||
View original
अपि च- दन्तहर्षे दन्तचाले मुख़रोगे च वातिके|
सुख़ोष्णमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्|
गण्डूषधारणे नित्यं तैलं मांसरसोऽथवा||३||
Adhikarana UShAdyanvite gaNDUShaHvaishadyAdikaro gaNDUShaH (4) · Śloka 4
ஊஷாதாஹாந்விதே பாகே க்ஷதே சாகந்துஸம்பவே|
விஷே க்ஷாராக்நிதக்தே ச ஸர்பிர்தார்யஂ பயோऽதவா|
வைஶத்யஂ ஜநயத்யாஸ்யே ஸந்ததாதி முகே வ்ரணாந்|
தாஹதஷ்ணாப்ரஶமநஂ மதுகண்டூஷதாரணம்|௪|
View original
ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे|
विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयोऽथवा|
वैशद्यं जनयत्यास्ये सन्दधाति मुख़े व्रणान्|
दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्|४|
Adhikarana AsyavairasyAdiharamuKashoShaharagaNDUShaushleShmasa~jcayaharagaNDUShaH (4) · Śloka 4
தாந்யாம்லமாஸ்யவைரஸ்யமலதௌர்கந்த்யநாஶநம்|
ததேவாலவணஂ ஶீதஂ முகஶோஷஹரஂ பரம்|
ஆஶு க்ஷாராம்புகண்டூஷோ பிநத்தி ஶ்லேஷ்மணஶ்சயம்||௪||
View original
धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम्|
तदेवालवणं शीतं मुख़शोषहरं परम्|
आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्||४||
Adhikarana kavalagaNDUShayordhAraNavidhiH mAtrA dhAraNAvadhishca (5) · Śloka 5
அத நிவாதே ஸாதபே ஸுகோபவிஷ்டஸ்தந்மநாஃ ஸ்விந்நமதிதகலகபோலலலாடதேஶோ வரமத்யாவராஂ க்ரமாத்வக்த்ரார்தத்ரிபாகசதுர்பாகபூரணீஂ த்ரவமாத்ராஂ கல்கஂ வா கோலப்ரமாணஂ கிஞ்சிதுந்நமிதாஸ்யோऽநப்யவஹரந் தாரயேத்|
கவலே து பர்யாயேண கபோலௌ கண்டஂ ச ஸஞ்சாரயேத்|
அயமேவ ச கவலகண்டூஷயோர்விஶேஷஃ|
முகே ஸஞ்சார்யதே யா து ஸா மாத்ரா கவலஃ ஸ்மதஃ|
அஸஞ்சாரா து யா மாத்ரா ஸ கண்டூஷஃ ப்ரகீர்திதஃ|
புநஶ்சாஸ்ய ஸ்வேதமர்தநாந்யாசரேத்|
ஏவமுத்க்லிஷ்டஃ கபோ வக்த்ரஂ ப்ரதிபத்யதே|
தாவச்ச தார்யோ யாவத் கபபூர்ணகபோலதா ஸ்ரவத்க்ராணநேத்ரதா பேஷஜஸ்ய வாநுபஹதிஃ கபேந|
ஏவஂ த்ரீந் பஞ்ச ஸப்த வா கண்டூஷாந் தாரயேத்|
யாவத்வா ஸம்யக்தூமபீதலிங்கோத்பத்திஃ||௫||
View original
अथ निवाते सातपे सुख़ोपविष्टस्तन्मनाः स्विन्नमृदितगलकपोलललाटदेशो वरमध्यावरां क्रमाद्वक्त्रार्धत्रिभागचतुर्भागपूरणीं द्रवमात्रां कल्कं वा कोलप्रमाणं किञ्चिदुन्नमितास्योऽनभ्यवहरन् धारयेत्|
कवले तु पर्यायेण कपोलौ कण्ठं च सञ्चारयेत्|
अयमेव च कवलगण्डूषयोर्विशेषः|
मुख़े सञ्चार्यते या तु सा मात्रा कवलः स्मृतः|
असञ्चारा तु या मात्रा स गण्डूषः प्रकीर्तितः|
पुनश्चास्य स्वेदमर्दनान्याचरेत्|
एवमुत्क्लिष्टः कफो वक्त्रं प्रतिपद्यते|
तावच्च धार्यो यावत् कफपूर्णकपोलता स्रवद्ग़्राणनेत्रता भेषजस्य वानुपहतिः कफेन|
एवं त्रीन् पञ्च सप्त वा गण्डूषान् धारयेत्|
यावद्वा सम्यग्धूमपीतलिङ्गोत्पत्तिः||५||
Adhikarana yogAyogAtiyogalakShaNAni cikitsAtideshashca (6) · Śloka 6
தஸ்ய ஸ்வாஸ்த்யேந யோகஂ ஜாட்யரஸாஜ்ஞாநாருசிப்ரஸேகோபலேபைரயோகம், முகஶோஷபாகக்லமாருசிஹதயத்ரவஸ்வரஸாதகர்ணநாதைரதியோகமுபலக்ஷயேத்|
தேஷாஂ யதாஸ்வஂ ப்ரதிகுர்வீத||௬||
View original
तस्य स्वास्थ्येन योगं जाड्यरसाज्ञानारुचिप्रसेकोपलेपैरयोगम्, मुख़शोषपाकक्लमारुचिहृदयद्रवस्वरसादकर्णनादैरतियोगमुपलक्षयेत्|
तेषां यथास्वं प्रतिकुर्वीत||६||
Adhikarana pratisAraNaBedAH dravya~jcapratisAraNArhAH vyAdhayaH atiyogalakShaNam (7) · Śloka 7
ப்ரதிஸாரணஂ து த்ரிவிதம்|
கண்டூஷோதிதாநாஂ த்ரவ்யாணாஂ ரஸக்ரியா கல்கஶ்சர்ணூஶ்ச|
ததபிஷ்யந்தாதிமந்தகலஶுண்டிகாதிஷு யுக்த்யா ப்ரயோஜ்யம்|
அதிப்ரதிஸாரணாதூஷாப்லோஷதாஹக்லேதஶோஷாதயோ பவந்தி||௭||
View original
प्रतिसारणं तु त्रिविधम्|
गण्डूषोदितानां द्रव्याणां रसक्रिया कल्कश्चर्णूश्च|
तदभिष्यन्दाधिमन्थगलशुण्डिकादिषु युक्त्या प्रयोज्यम्|
अतिप्रतिसारणादूषाप्लोषदाहक्लेदशोषादयो भवन्ति||७||
Adhikarana mukhAlepavidhiH (8) · Śloka 8
முகாலேபோऽபி த்ரிவிதோ தோஷக்நோ விஷக்நோ வர்ண்யஶ்ச|
த்ரிப்ரமாணஶ்சதுர்பாகத்ரிபாகார்தாங்குலோத்ஸேதஃ|
ந சாலிப்தமுகோऽதிபாஷ்யஹாஸ்யக்ரோதஶோகரோதநகாதநாக்யாதபதிவாஸ்வப்நாந் ஸேவேத|
கண்டூத்வக்ஶோஷபீநஸதஷ்ட்யுபகாத பயாத்|
ந ச ஶுஷ்யந்நுபேக்ஷிதவ்யஃ|
ஶுஷ்கோ ஹி சவிஂ தூஷயதி|
தமார்த்ரயித்வாபநயேத்|
ஆலோபாந்தே ச முகமப்யஜ்யாத்||௮||
View original
मुख़ालेपोऽपि त्रिविधो दोषग़्नो विषघ्नो वर्ण्यश्च|
त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्धाङ्गुलोत्सेधः|
न चालिप्तमुख़ोऽतिभाष्यहास्यक्रोधशोकरोदनख़ादनाग्यातपदिवास्वप्नान् सेवेत|
कण्डूत्वक्शोषपीनसदृष्ट्युपग़ात भयात्|
न च शुष्यन्नुपेक्षितव्यः|
शुष्को हि छविं दूषयति|
तमार्द्रयित्वापनयेत्|
आलोपान्ते च मुख़मभ्यज्यात्||८||
Adhikarana muKAlepAnarhAH samyakprayuktamuKAlepaPala~jca (9) · Śloka 9
ந து யோஜ்யோ ராத்ரிஜாகரிதாஜீர்ணதத்தநஸ்யாருசிஹநுக்ரஹப்ரதிஶ்யாயிநாம்|
ஸம்யக்ப்ரயுக்தஶ்சாகாலவலீபலிததிமிரவ்யங்கதிலகாதீந் ப்ரஶமயதி|
ஸ்வஸ்தஸ்ய து தப்டிபலஂ புண்டரீககாந்தவக்த்ரதாஞ்ச கரோதி||௯||
View original
न तु योज्यो रात्रिजागरिताजीर्णदत्तनस्यारुचिहनुग्रहप्रतिश्यायिनाम्|
सम्यक्प्रयुक्तश्चाकालवलीपलिततिमिरव्यङ्गतिलकादीन् प्रशमयति|
स्वस्थस्य तु दृप्टिबलं पुण्डरीककान्तवक्त्रताञ्च करोति||९||
Adhikarana mUrdhatailaBedAH prayojyavyAdhayashca (10) · Śloka 10
மூர்ததைலஂ புநஶ்சதுர்தா பித்யதே-அப்யங்கஃ பரிஷேகஃ பிசுர்பஸ்திரிதி|
யதோத்தரஂ தே பலிநஃ|
தத்ராப்யங்கோ ரூக்ஷகண்டூமலாதிஷு ப்ரயுஜ்யதே|
பரிஷேகத்வரூ~ஂஷிகாஶிரஸ்தோததாஹபாகவ்ரணேஷு|
கேஶஶாதஸ்புடநதூபநநேத்ரஸ்தம்பேஷு பிசுஃ|
பஸ்திஸ்து ப்ரஸுப்த்யர்திதராத்ரிஜாகரிதநாஸாஸ்யஶோஷதிமிரவாக்ஸங்கேஷு சாதிதாருணேஷு|
தேஷ்வப்யங்காதயஃ ப்ரஸித்தஸ்வரூபாஃ||௧௦||
View original
मूर्धतैलं पुनश्चतुर्धा भिद्यते-अभ्यङ्गः परिषेकः पिचुर्बस्तिरिति|
यथोत्तरं ते बलिनः|
तत्राभ्यङ्गो रूक्षकण्डूमलादिषु प्रयुज्यते|
परिषेकत्वरू~ंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु|
केशशातस्फुटनधूपननेत्रस्तम्भेषु पिचुः|
बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितरात्रिजागरितनासास्यशोषतिमिरवाक्सङ्गेषु चातिदारुणेषु|
तेष्वभ्यङ्गादयः प्रसिद्धस्वरूपाः||१०||
Adhikarana shirobastividhiH (11) · Śloka 11
ஶிரோபஸ்திவிதிஸ்து பஸ்திஂ ஸுமதிதஂ த்விமுகஂ ஶிரஃப்ரமாணமாகர்ணப்ரவேஶஂ த்வாதஶாங்குலவிஸ்தாரஂ குர்யாத்|
அத ஶுத்ததநோஃ ஸாயஂ ராத்ரௌ வா ஸ்வப்யக்தஸ்விந்நஸ்ய ஜாநுஸமஸோபாஶ்ரயாஸநோபவிஷ்டஸ்ய கேஶாந்தே ஶ்லக்ஷ்ணஂ த்ர்யங்குலஂ ஸுஸூக்ஷ்மேண மாஷபிஷ்டேந ஸத்யஃ ஸுகாம்புமதிதேநோபயதஃ ப்ரதிக்தஂ வஸ்த்ரபட்டஂ பத்நீயாத்|
ததஸ்தஸ்யோபரி ஸந்தாய பஸ்திமாகர்ணஂ பஸ்திமூலஂ ச தடமவலீகஂ ஸமஞ்சைலவேணிகயா பத்வா புநர்மாஷபிஷ்டேநாபரிஸ்ராவி கத்வா யதாவ்யாதிதோஷதூஷ்யஹிதஂ ஸித்தமந்யதமஂ ஸ்நேஹஂ ஸுஸுகோஷ்ணமாஸேசயேத்யாவத் கேஶபூமேருபர்யங்குலம்|
தாவச்ச தார்யோ யாவத் கர்ணமுகநாஸாஸ்ருதிர்வேதநோபஶமோ வா பவதி|
விஶேஷதோ வாதஜேஷு விகாரேஷு தஶ மாத்ராஸஹஸ்ராணி|
பித்தரக்தஜேஷ்வஷ்டௌ|
ஷட் கபஜேஷு|
ஸஹஸ்ரமரோககர்மணி|
ததோऽபநீதே ஸ்நேஹே விமுச்ய பஸ்திஂ ஶிரஸஃ ஸ்கந்தக்ரீவாபஷ்டலலாடாதீந்யநுஸுகஂ மர்தயேத்|
உஷ்ணாம்புநா ஸ்நாதஂ ச யதார்ஹஂ போஜயேத்|
ஸ்நேஹோக்தஂ சாஸ்யாசாரமாதிஶேத|
ஏவஂ த்ரீணி பஞ்ச ஸப்த வா திநாநி யோஜயேதிதி||௧௧||
View original
शिरोबस्तिविधिस्तु बस्तिं सुमृदितं द्विमुख़ं शिरःप्रमाणमाकर्णप्रवेशं द्वादशाङ्गुलविस्तारं कुर्यात्|
अथ शुद्धतनोः सायं रात्रौ वा स्वभ्यक्तस्विन्नस्य जानुसमसोपाश्रयासनोपविष्टस्य केशान्ते श्लक्ष्णं त्र्यङ्गुलं सुसूक्ष्मेण माषपिष्टेन सद्यः सुख़ाम्बुमृदितेनोभयतः प्रदिग्धं वस्त्रपट्टं बध्नीयात्|
ततस्तस्योपरि सन्धाय बस्तिमाकर्णं बस्तिमूलं च दृढमवलीकं समञ्चैलवेणिकया बध्वा पुनर्माषपिष्टेनापरिस्रावि कृत्वा यथाव्याधिदोषदूष्यहितं सिद्धमन्यतमं स्नेहं सुसुख़ोष्णमासेचयेद्यावत् केशभूमेरुपर्यङ्गुलम्|
तावच्च धार्यो यावत् कर्णमुख़नासास्रुतिर्वेदनोपशमो वा भवति|
विशेषतो वातजेषु विकारेषु दश मात्रासहस्राणि|
पित्तरक्तजेष्वष्टौ|
षट् कफजेषु|
सहस्रमरोगकर्मणि|
ततोऽपनीते स्नेहे विमुच्य बस्तिं शिरसः स्कन्धग्रीवापृष्ठललाटादीन्यनुसुख़ं मर्दयेत्|
उष्णाम्बुना स्नातं च यथार्हं भोजयेत्|
स्नेहोक्तं चास्याचारमादिशेत|
एवं त्रीणि पञ्च सप्त वा दिनानि योजयेदिति||११||
Adhikarana mUrdhatailaguNAH (12) · Śloka 12
பவதி சாத்ர- தத்ராப்யங்கஃ ப்ரயோக்தவ்யோ ரௌக்ஷ்யகண்டூமலாதிஷு|
அரூ~ஂஷிகாஶிரஸ்தோததாஹபாகவ்ரணேஷு ச|
பரிஷேகஃ பிசுஃ கேஶஶாதஸ்புடநதூபநே|
நேத்ரஸ்தம்பே ச பஸ்திஸ்து ப்ரஸுப்த்யர்திதஜாகரே|
நாஸாஸ்யஶோஷே திமிரே ஶிரோரோகே ச தாருணே|
கசஶதநஸிதத்வபிஞ்ஜரத்வஂ பரிபுடநஂ ஶிரஸஃ ஸமீரரோகாந்|
ஜயதி ஜநயதீந்த்ரியப்ரஸாதஂ ஸ்வரஹநுமூர்தபலஂ ச மூர்ததைலம்||௧௨||
View original
भवति चात्र- तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु|
अरू~ंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु च|
परिषेकः पिचुः केशशातस्फुटनधूपने|
नेत्रस्तम्भे च बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागरे|
नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे|
कचशतनसितत्वपिञ्जरत्वं परिपुटनं शिरसः समीररोगान्|
जयति जनयतीन्द्रियप्रसादं स्वरहनुमूर्धबलं च मूर्धतैलम्||१२||
Adhikarana karNapUraNavidhiH (13) · Śloka 13
தாரயேத்பூரணஂ கர்ணே கர்ணமூலஂ விமர்தயந்|
ருஜஃ ஸ்யாந்மார்தவஂ யாவந்மாத்ராஶதமவேதநே||௧௩||
View original
धारयेत्पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन्|
रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने||१३||
Adhikarana mAtrAlakShaNam (14-15) · Śloka 15
யாவத் பர்யேதி ஹஸ்தாக்ரஂ தக்ஷிணஂ ஜாநுமண்டலம்|
நிமேஷோந்மேஷகாலேந ஸமஂ மாத்ரா து ஸா ஸ்மதா||௧௪||
இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸ்ய ஸூநோர்வாக்படஸ்ய கதௌ அஷ்டாங்கஸஂக்ரஹஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே கண்டூஷாதிவிதிர்நாமைகத்ரிஂஶோऽத்யாயஃ||௧௫||
View original
यावत् पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम्|
निमेषोन्मेषकालेन समं मात्रा तु सा स्मृता||१४||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने गण्डूषादिविधिर्नामैकत्रिंशोऽध्यायः||१५||