26. mukharōgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha mukharogapratiShedho nAma ShaDviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાત મુખરોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana khaNDauShThacikitsA (2) · Śloka 2

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય ખણ્ડૌષ્ઠસ્યૌષ્ઠાન્તૌ વિલિખ્ય સુશ્લિષ્ટૌ ક્ષૌમસૂત્રેણ સીવ્યેત્| શતધૌતઘૃતાભ્યક્તાં ચાસ્મૈ કવલિકાં વ્રણસ્યોપરિ દદ્યાત્| પ્રક્લિન્નં ચ વ્રણં વ્રણચિકિત્સયા સાધયેત્||૨||

Adhikarana khaNDauShThacikitsA (3) · Śloka 3

જ્યોતિષ્મતીલોધ્રમધુકપટોલોત્પલકાકમાચીશ્રાવણીસારિવાભિસ્તૈલં વિપક્વમભ્યઞ્જનાચ્છોધનરોપણમ્| તથા વાતહરમધુરૌષધસિદ્ધં તૈલં નસ્યમ્||૩||

Adhikarana vAtauShThakopacikitsA (4) · Śloka 4

વાતજ ઓષ્ઠકોપે દેવદારુગુગ્ગુલુસર્જરસમધૂચ્છિષ્ટસિદ્ધેન મહાસ્નેહેનાભ્યઙ્ગઃ| તેનૈવ સમધુકચૂર્ણેન પ્રતિસારણમ્| તસભ્યક્તેન પિચુના પ્રચ્છદનમ્| એરણ્ડપલ્લવૈઃ ક્ષીરક્વથિતૈર્નાડીસ્વેદઃ| ખણ્ડૌષ્ઠોક્તં નાવનં શિરોઽભ્યઙ્ગશ્ચ||૪||

Adhikarana pittauShThakopacikitsA chatauShThe ca (5) · Śloka 5

પિત્તોત્થેઽભિઘાતજે ચ જલૌકોભિર્વિસ્રાવણમ્| પત્તઙ્ગયષ્ટીચ્છિન્નરુહાવિપક્વં સર્પિરભ્યઙ્ગઃ| મધુમધૂકલોધ્રસર્જરસૈઃ પ્રતિસારણમ્| પિત્તવિદ્રધિવચ્ચ ચિકિત્સા||૫||

Adhikarana raktauShThakopacikitsA (6) · Śloka 6

રક્તજેઽપ્યચિરોત્થિતે પૈત્તિકવત્ પ્રતિકુર્યાત્|૬|

Adhikarana kaphauShThakopacikitsA (6) · Śloka 6

કફજે જલૌકોભિઃ શાકાદિપત્રૈર્વા રક્તં વિસ્રાવ્ય વ્યોષપાઠાયવક્ષારસ્વર્જિકાક્ષારૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્| કુષ્ઠતગરદન્તીશ્યામાબિડહરિતાલવિડઙ્ગૈર્વા| સ્વેદનસ્ય ધૂમકવલાંશ્ચ કફઘ્નાનવચારયેત્||૬||

Adhikarana medoShThakopacikitsA (7) · Śloka 7

મેદોજે દન્તચ્છદં સ્વેદયિત્વા વૃદ્ધિપત્રેણ વિપાટ્ય શુદ્ધમેદસમગ્નિમુપચરેત્| કફજોક્તૈશ્ચ પ્રતિસારણમ્| જલાર્બુદોક્તં રોપણમ્||૭||

Adhikarana jalArbudacikitsA (8) · Śloka 8

જલાર્બુદં ભિત્વા વિશોધ્ય ત્રિકટુકટુકાતેજોવતીયવક્ષારસ્વર્જિકાસૈન્ધવકાસીસચૂર્ણૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્| અવગાઢમતિવૃદ્ધં વા ક્ષારેણાગ્નિના વા દહેદ્ધરિદ્રાલોધ્રમધુકમાલતીહરેણુતગરૈર્વિપક્વં તૈલં રોપણમ્||૮||

Adhikarana gaNDAlajIcikitsA (9) · Śloka 9

ગણ્ડાલજીમપક્વાં શોફવદ્વિદગ્ધામુપનાહ્ય પક્વાં વિદાર્ય વ્રણવત્ સાધયેત્||૯||

Adhikarana SItadantacikitsA (10) · Śloka 10

શીતદન્તસ્યોષ્ણામ્બુસ્વિન્નસ્ય વ્રીહિમુખેન પાલીં લિખિત્વા પિચુતૈલેન દહેત્| પ્રતિસારયેચ્ચ પ્રિયઙ્ગુજમ્બ્વસ્થિદાડિમત્વક્ત્રિફલારસાઞ્જનસૈન્ધવશુણ્ઠીમુસ્તચૂર્ણૈઃ સમધુઘૃતૈઃ| ક્ષીરિવૃક્ષકષાયો ગણ્ડૂષઃ| અણુતૈલં નસ્યમ્||૧૦||

Adhikarana dantaharSha - dantabhedayoshcikitsA (11) · Śloka 11

દન્તહર્ષે ભેદે ચ વાતહરસિદ્ધં તૈલમેલાકુષ્ઠપાટલીત્વગ્વિપક્વો મજ્જા વા ગણ્ડૂષઃ| સ્નિગ્ધાશ્ચ નસ્યાદયઃ||૧૧||

Adhikarana dantacAlacikitsA (12) · Śloka 12

દન્તચાલે દશમૂલક્વાથેન તૈલસર્પિર્વસાક્ષૌદ્રૈશ્ચ કવલઃ| પિપ્પલીસૈન્ધવતુત્થલોધ્રપત્તઙ્ગસ્રોતોજમુસ્તાત્રિફલાઃ પ્રતિસારણમ્| નિયતં ચ સ્નૈહિકધૂમપાયી સ્નિગ્ધમધુરાહારો વિસ્રાવણપરઃ સ્યાત્| ચન્દનપદ્મકમધુકવિદારીકશેરુકનીલોત્પલમૃદ્વીકાજીવકર્ષભસશર્કરાણાં પ્રત્યેકં પલેન ક્ષીરેણ ચ માંસરસાદ્વિગુણેન તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્| એતન્નસ્યગણ્ડૂષપ્રયોગાત્પરં દશનનયનશ્રવણબલકરમ્||૧૨||

Adhikarana adhidantacikitsA (13) · Śloka 13

અધિદન્તકં ક્ષારેણાલિપ્ય જર્જરં વિજ્ઞાય કૃમિદન્તકવિધિનોત્પાટ્ય તદ્વદેવોપચરેત્| અનવસ્થિતશોણિતઞ્ચ દગ્ધ્વા વ્રણવદુપક્રમેત||૧૩||

Adhikarana dantaSarkarAcikitsA (14) · Śloka 14

દન્તશર્કરાં દન્તમૂલાન્યપીડયન્ દન્તલેખનેન વિલિખ્ય ક્ષારતૈલેનાવસેચયેત્| મૂષાકૂર્પપાટલીત્વક્ચૂર્ણેન પ્રતિસારણમ્| સદા ચ દન્તધાવનાદીન્ સેવેત| દન્તહર્ષોક્તં ચ કુર્યાત્||૧૪||

Adhikarana dantakapAlikAcikitsA (15) · Śloka 15

કપાલિકાયામેતદેવ વિશેષતઃ શીલયેત્||૧૫||

Adhikarana kRumidantacikitsA (16) · Śloka 16

કૃમિદન્તકે સુષિરં ગુડેન મધૂચ્છિષ્ટેન સર્પિષા વા પૂરયિત્વા તપ્તયા કુબ્જશલાકયા દહેત્| સપ્તચ્છદાર્કક્ષીરં વા પૂરણમ્| સર્ષપકરઞ્જતૈલમ્||૧૬||

Adhikarana kRumidantacikitsA (17) · Śloka 17

હિઙ્ગુવિડઙ્ગસ્વર્જિકાકટ્ફલકાસીસકુષ્ઠચૂર્ણસ્તાન્તવબદ્ધો દન્તસ્યોપરિ તિષ્ઠન્ રુજમપહરતિ| કુન્દુરુષ્કચૂર્ણો વા| એભિરેવ ચ સિદ્ધં તૈલં ગણ્ડૂષઃ| દૃઢગૂઢમૂલમાંસે સરુજે વિસ્રાવણમ્| ભગ્નસ્ફુટિતવિવર્ણસુપ્તચલસ્ય સરુજસ્ય ચ||૧૭||

Adhikarana kRumidantacikitsA (18) · Śloka 18

એવમનુપશમે સન્દંશયન્ત્રેણ દન્તમાયતં ગૃહીત્વા વિચાલ્ય શસ્ત્રેણ પાર્શ્વેભ્યો મોક્ષયિત્વોદ્ધરેત્| દન્તનિર્ઘાતનેનોત્પીડ્ય મુદ્ગરેણાશ્મના વા નિર્ઘાતયેત્| ન તૂત્તરં દન્તમ્||૧૮||

Adhikarana kRumidantacikitsA (19) · Śloka 19

તસ્યોદ્ધરણાત્ છોણિતાત્યયઃ તતશ્ચોન્દ્રિયભ્રંશો વાતવ્યાધિર્વા||૧૯||

Adhikarana kRumidantacikitsA (20) · Śloka 20

પ્રક્ષાલિતમુખશ્ચ સમધુકચૂર્ણં તૈલં મધુ વા ગણ્ડૂષં ધારયેત્||૨૦||

Adhikarana kRumidantacikitsA (21) · Śloka 21

વિદારીમધુકશ્રૃઙ્ગાટકકશોરુકાભિઃ તૈલં દશગુણે પયસિ સિદ્ધં નસ્યમ્||૨૧||

Adhikarana kRumidantacikitsA (22) · Śloka 22

ઉત્તરદન્તોદ્ધરણેઽપ્યયમેવ પ્રતીકારઃ| શીતોપચારશ્ચ સુતરામ્||૨૨||

Adhikarana SItAdacikitsA (23) · Śloka 23

શીતાદે શોણિતં વિસ્રાવ્ય રસાઞ્જનમુસ્તત્રિફલાર્જુનત્વક્પ્રિયઙ્ગુમહૌષધકાયં ગણ્ડૂષં ધારયેત્| એભિરેવ ચ સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારણમ્| મધુરવર્ગસિદ્ધં તૈલં નસ્યમ્| તેજોવતીવ્યોષહરિદ્રાદ્વયકુષ્ઠપાઠાકટુરોહિણીલોધ્રસમઙ્ગામુસ્તૈઃ પ્રતિસારણં સર્વદન્તમાંસામયેષુ કણ્ડૂશ્વયથુવેદનારક્તસ્રુતિહરમ્| તથા વ્યોષયવક્ષારમનશ્શિલાસૈન્ધવદાર્વીત્વગ્ભિઃ| એભિરેવૌષધૈર્ગુટિકા સર્વમુખરોગહરા||૨૩||

Adhikarana upakuSacikitsA (24) · Śloka 24

ઉપકુશે સુખોષ્ણામ્બુસ્વિન્નાન્યુત્સન્નાનિ દન્તમાંસાન્યવલિખેન્મણ્ડલાગ્રેણ શાકાદિપત્રૈર્વા| તતઃ સુખોષ્ણો ઘૃતમણ્ડસ્તૈલં વા ગણ્ડૂષઃ| મરિચકુષ્ઠમધુકપ્રિયઙ્ગુલાક્ષાપત્તઙ્ગગૈરિકરસાઞ્જનશુણ્ઠીસૈન્ધવૈર્મધુઘૃતમણ્ડયુક્તૈઃ પ્રતિસારણમ્| પૃથક્પર્ણીવિડઙ્ગવિદારીમધુકપયસ્યાસુરદારુવિપક્વં તૈલં ગણ્ડૂષો નસ્યઞ્ચ| અધુરવર્ગસિદ્ધમેવ વા સર્પિઃ પુનઃ પુનશ્ચ રુધિરાવસેકઃ||૨૪||

Adhikarana dantapuppuTakacikitsA (25) · Śloka 25

દન્તપુપ્પુટકે સ્વિન્નછિન્નભિન્નવિલિખિતે સ્વર્જિકામધુકશુણ્ઠીસૈન્ધવૈઃ પ્રતિસારણમ્||૨૫||

Adhikarana dantavidradhicikitsA (26) · Śloka 26

દન્તવિદ્રધૌ તિક્તકટુકષાયોષ્ણૈઃ સમૂત્રૈઃ કવલો લેપશ્ચ| વૃશ્ચિકાલીકુષ્ઠકટુકાયવક્ષારૈઃ પ્રતિસારણમ્| તં ચ પાકતો રૂક્ષશીતૈરન્તર્બહિઃ પ્રયુક્તૈર્વારયેત્| પક્વે તુ પાટનમવગાઢે દાહઃ| ત્રિફલાસુમનોરિષ્ટક્વાથો ગણ્ડૂષઃ| યષ્ટીમધુકસિદ્ધઃ સર્પિર્મણ્ડો નસ્યમ્||૨૬||

Adhikarana suShiracikitsA (27) · Śloka 27

સુષિરે છિન્નલિખિતે લોધ્રમુસ્તત્રિફલાકિંશુકપતઙ્ગતાર્ક્ષ્યશૈલશતપુષ્પાકટ્ફલૈરવઘર્ષઃ| તેષામેવ ક્વાથે ગણ્ડૂષઃ| ક્ષીરિવૃક્ષકિંશુકામલકાનાં વા| ગૈરિકોત્પલમધૂકસારિવાચન્દનપ્રપૌણ્ડરીકશર્કરાઽનન્તાલોધ્રાગરુસિદ્ધં તૈલં નાવનમ્||૨૭||

Adhikarana adhimAMsacikitsA (28) · Śloka 28

અધિમાંસકમચિરોત્થિતં સ્રાવયેત્| વિવૃદ્ધન્તુ બડિશેન મુચુટ્યા વા ગૃહીત્વા મણ્ડલાગ્રેણ છિત્વા તીક્ષ્ણૈઃ પ્રતિસારયેત્| કટુતીક્ષ્ણૈઃ કવલસ્તૈલં વા યવક્ષારાવચૂર્ણિતમ્||૨૮||

Adhikarana vidarBacikitsA (29) · Śloka 29

વિદર્ભે દન્તમૂલાનિ શસ્ત્રેણ વિશોધ્ય ક્ષારં પ્રયુજ્ય ઘૃતમણ્ડં ગણ્ડૂષે દદ્યાત્| લોધ્રપત્તઙ્ગમઞ્જિષ્ઠામધુકચૂર્ણઃ પ્રતિસારણમ્| કાકોલીયષ્ટીમધુશર્કરાવિપક્વં તૈલં નાવનમ્||૨૯||

Adhikarana dantanADIcikitsA (30-33) · Śloka 33

દન્તનાડીમેષયિત્વા સંવૃતાં શસ્ત્રેણ વિવૃતયિત્વા તદાશ્રિતં દન્તમશેષમુદ્ધૃત્ય શલાકયા દહેત્| કુબ્જામવગાઢામનેકગતિં વા ગુડમધુસિક્થાન્યતમપૂર્ણામ્| તતઃ ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ ગણ્ડૂષં ધારયેત્| તત્સિદ્ધેન વા તૈલેન||૩૦|| દન્તીખદિરસારમદનસ્વાદુકણ્ટકક્વાથે લોધ્રવાલકોશીરદેવદારુમઞ્જિષ્ઠામધુકલ્કવિપક્વં તૈલં સર્ષપતૈલં વા નાડીશોધનરોપણમ્||૩૧|| પ્રપૌણ્ડરીકહરિદ્રાદ્વયમધુકમધૂચ્છિષ્ટલોધ્રકટુકીશર્કરાપદ્મકચન્દનમૂર્વોપોદકાવાસ્તુકતણ્ડુલીયકમઞ્જિષ્ઠામ્લીકાકપિત્થપત્રૈર્વા||૩૨|| નસ્યં ચ વિડઙ્ગમધુકમુસ્તનિર્ગુણ્ડીખદિરમઞ્જિષ્ઠોશીરસુરતરુસિદ્ધં તૈલમ્| ધૂમાસૃક્સ્રાવણનાવનાનિ શીલયેત્| નાડીસાધનં ચેક્ષેત||૩૩||

Adhikarana jihvAkaNTakacikitsA (34) · Śloka 34

વાતજેષુ જિહ્વાકણ્ટકેષુ વાતૌષ્ઠકોપોક્તો વિધિઃ| પિત્તજેષુ વિઘૃષ્ટસ્રુતરુધિરેષુ સ્વાદુભિર્દ્રવ્યૈરવઘર્ષણગણ્ડૂષનાવનાનિ કુર્યાત્| તદ્વત્ કફજેષુ તીક્ષ્ણૈઃ||૩૪||

Adhikarana jihvAlasacikitsA (35) · Śloka 35

જિહ્વાલસે નવોત્થિતે તીક્ષ્ણાઃ પ્રતિસારણાદયઃ| ન ચાત્ર શસ્ત્રમવચારયેત્| સિરાં તુ વિધ્યેત્||૩૫||

Adhikarana adhijihvopajihvayoScikitsA (36) · Śloka 36

અધિજિહ્વામુન્નમ્ય બડિશેન ગૃહીત્વા મણ્ડલાગ્રેણ છિન્દ્યાત્| તીક્ષ્ણાશ્ચ નસ્યાદયઃ| ઉપજિહ્વાં શાકપત્રેણાઙ્ગુલિશસ્ત્રેણ વા વિસ્રાવ્ય યવક્ષારેણ પ્રતિસારયેત્||૩૬||

Adhikarana galaSuNDikAcikitsA (37) · Śloka 37

ગલશુણ્ડિકા કફઘ્નૈરુપાચરેત્| વૃદ્ધાયાં તૂર્વારુબીજનિભમસિરાતતમગ્રમુપરિજિહ્વયા નિવિષ્ટં બડિશેન મુચુટ્યા વા વસ્ત્રવેષ્ટિતાભ્યાં વામાઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિનીભ્યાં ગૃહીત્વા મણ્ડલાગ્રેણ નાત્યગ્રે નાતિમૂલે છિન્દ્યાત્| અગ્રચ્છેદાદનુપશમઃ શોફો લાલાદિવૃદ્ધિર્વા| અતિચ્છેદાચ્છોણિતક્ષયેણ મરણમ્| સમ્યક્ ચ્છિન્નાયાં પૂર્વવત્ પ્રતિસારણાદયઃ||૩૭||

Adhikarana atideshena tAlusa~gghAtAdInAM cikitsA (38) · Śloka 38

તાલુસઙ્ઘાતે પુપ્પુટે કચ્છપે ચ નવે વિધિરયમ્| શસ્ત્રકર્મણિ તુ વિશેષઃ| અત્ર હિ વિલેખનમ્||૩૮||

Adhikarana tAlupAkacikitsA (39) · Śloka 39

તાલુપાકે ત્વપક્વસ્ય શ્વયથોઃ કાસીસરસાઞ્જનક્ષૌદ્રઃ પ્રતિસારણમ્| મધુરકષાયૈઃ શીતૈર્ગણ્ડૂષઃ| પક્વસ્ય મણ્ડલાગ્રેણાષ્ટાપદવત્ ભેદનમ્| તીક્ષ્ણૈરવઘર્ષણમ્| પટોલારિષ્ટજાતીકરવીરગુડૂચીવૃષકટુકાહરિદ્રાદ્વયવેત્રાગ્રકણ્ટકારિકાક્વાથઃ કવલો મધુ તૈલં ચ||૩૯||

Adhikarana tAluSoShacikitsA (40) · Śloka 40

તાલુશોષે મધુકપિપ્પલીનાગરસિદ્ધં સર્પિરુત્તરભક્તિકં સતૃષ્ણઃ પિબેત્| અમ્લૈશ્ચાસ્ય ગણ્ડૂષઃ| પયસ્યા મધુકમધૂલિકાવિપક્વં ક્ષીરસર્પિર્નસ્યમ્| સ્નિગ્ધો ધૂમઃ| તૃષ્ણાઘ્નમન્નપાનમ્||૪૦||

Adhikarana kaNTharoge sAdhAraNacikitsA (41) · Śloka 41

કણ્ઠરોગેષુ તુ જ્વરાદ્યનુપદ્રુતેષુ કટુતીક્ષ્ણૈર્નસ્યાવઘર્ષણગણ્ડૂષાદયઃ સિરાવ્યધો રસાઞ્જનેન્દ્રયવદાર્વીનિમ્બક્વાથં પાનમ્| વ્યોષયવક્ષારદાર્વીરસાઞ્જનતેજોવતીપાઠાનિમ્બત્વક્ત્રિફલાચિત્રકૈઃ શુક્તગોમૂત્રક્વથિતૈઃ કવલો ગુટિકા વા પ્રતિસારણમ્| તાલીસપત્રગૃહધૂમપઞ્ચકોલકૈલમરિચપલાશમુષ્કકક્ષારયવક્ષારૈર્યવક્વાથેન ગુટિકાઃ કૃતાઃ સર્વકણ્ઠરોગેષ્વમૃતોપમાઃ||૪૧||

Adhikarana vAtarohiNIcikitsA (42) · Śloka 42

અથ વાતરોહિણીકામાન્તર્બહિઃ સ્વિન્નામઙ્ગુલિશસ્ત્રકેણ મધુલવણગર્ભેણ વા નખેન વિસ્રાવ્ય તીક્ષ્ણૈઃ પ્રતિસારયેત્| મહાપઞ્ચમૂલક્વથો ગન્ડુષઃ| એલાપુનર્નવસિંહીકપિત્થકલ્કપયોવિપક્વં તૈલં ગણ્ડૂષો નાવનં ચ||૪૨||

Adhikarana pittarohiNIcikitsA (43) · Śloka 43

પિત્તજામપ્યેવં વિસ્રાવ્ય પતઙ્ગશર્કરાલોધ્રપ્રિયઙ્ગુભિઃ પ્રતિસારયેત્| એષામેવ કષાયો ગણ્ડૂષઃ| દ્રાક્ષાપરૂષકોશીરમધુકચન્દનક્વાથો વા| ત્રિફલાતિલ્વકશ્યામાશ્રીપર્ણીત્વઙ્મધુયષ્ટિકાભિર્દશગુણે પયસિ સિદ્ધં સર્પિર્નસ્યકવલભોજનેષુ||૪૩||

Adhikarana raktajarohiNIcikitsA (44) · Śloka 44

રક્તજામપ્યેવં પ્રત્યાખ્યાયોપક્રમેત્||૪૪||

Adhikarana kaParohiNIcikitsA (45) · Śloka 45

શ્લૈષ્મિકીં સ્વેદયિત્વા વિલિખ્ય કટુકવર્ગેણાગારધૂમત્રિફલાસૈન્ધવયુક્તેન પ્રતિસારયેત્| તદ્વિધાશ્ચ ગણ્ડૂષાઃ| નિમ્બજાત્યપામાર્ગવિડઙ્ગવિપક્વં તૈલં નસ્યમ્||૪૫||

Adhikarana atideSena SAlUkavRundatuNDikerIgilAyUnAM cikitsA (46) · Śloka 46

શાલૂકવૃન્દતુણ્ડિકેરીગિલાયુષ્વેષ એવ વિધિઃ||૪૬||

Adhikarana galavidradhicikitsA (47) · Śloka 47

ગલવિદ્રધૌ વિસ્રાવિતાયાં લોધ્રવરારસાઞ્જનપતઙ્ગગૈરિકરોચનાપિપ્પલીસૈન્ધવચૂર્ણૈરવઘર્ષણમ્| એભિરેવ ક્વથિતૈર્ગણ્ડૂષઃ| કિરાતતિક્તલોધ્રદાર્વીશતપુષ્પાનિમ્બપત્રકુષ્ઠૈલાગુડૂચીચિત્રકતગરમુસ્તાક્વાથકલ્કવિપક્વં તૈલં નાવનમ્||૪૭||

Adhikarana vAtagalagaNDacikitsA (48) · Śloka 48

ગલગણ્ડમનિલજં સ્વેદયિત્વા વિસ્રાવયેત્ રૂઢવ્રણઞ્ચ તિલપ્રિયાલલટ્વામૂલકશણાતસીબીજૈરુપનાહયેત્| તિલ્વકાગ્નિમન્થપુનર્નવકાલામૃતાસૌ ભાઞ્જનકગજપિપ્પલ્યેકૈષિકાર્કમૂલકરઘાટકપુષ્પૈઃ સુરામ્લપિષ્ટૈઃ પુનઃ પુનર્લેપયેત્| નિમ્બગુડૂચીકુટજહંસપાદીકૃષ્ણાવલાદ્વયદેવદારુસિદ્ધં ચ તૈલં પાયયેત્||૪૮||

Adhikarana SleShmagalagaNDacikitsA (49) · Śloka 49

શ્લૈષ્મિકેઽપ્યયમેવ વિધિઃ તીક્ષ્ણતરાશ્ચ સ્વેદપ્રલેપાદયઃ| વિશલ્યાતિવિષાવિષાણિકાશુકનાસાજગન્ધાગુઞ્જાફલકટુકાલાબુભિઃ પલાશક્ષારામ્બુપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણો લેપઃ| વત્સકાદિના પઞ્ચલવણયુક્તેન સિદ્ધં તૈલં પાનમ્| તીક્ષ્ણાંશ્ચ વમનાદીન શીલયેત્| પર્યાયતશ્ચ સ્વેદં શોણિતાવસેચનં ચ| તથાનુપશમે પાચયિત્વા વ્રણાવદુભાવપ્યુપાચરેત્| યવાન્નમુદ્ગાદિયૂહાંશ વ્યોષોત્કટાન્ પાનભોજનયોર્વિદધ્યાત્||૪૯||

Adhikarana medojagalagaNDacikitsA (50) · Śloka 50

મેદોજે સ્વિન્નસ્ય સિરાં વિધ્યેત્| પૂર્વોક્તાઃ પ્રલેપાઃ પ્રાતઃ પ્રાતશ્ચાસનાદિસારરજો ગોમૂત્રેણ પિબેત્| એવમપ્યશાન્તૌ શસ્ત્રેણ વિદાર્ય મેદો વિશોધ્ય સીવ્યેત્| દાહયોગ્યં વા વસાઘૃતક્ષૌદ્રાન્યતમેન યથાવદ્દહેત્| રોચનાકાસીસતુત્થકચૂર્ણાવચૂર્ણિતં તૈલં વ્રણશોધનરોપણમ્| અસનાદિસારગોપુરીષભસ્મયુક્તં વા||૫૦||

Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (51) · Śloka 51

મુખપાકેષુ સામાન્યતસ્ત્રિફલાક્વાથો મધુમાનન્યે ચ| તિક્તકટુકકષાયા મુખધાવનાઃ| મૃદ્વીકાપાઠાજાતીમાતુલુઙ્ગાર્જુનપુત્રજીવકપલ્લવાનામનભ્યવહરતા ચવર્ણમ્||૫૧||

Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (52) · Śloka 52

દારુહરિદ્રાર્ધતુલાં વિંશતિગુણેઽમ્ભસિ શ્રપયિત્વા તં ક્વાથં સગૈરિકમાદર્વીપ્રલેપાત્ સાધિતં ક્ષૌદ્રયુક્તં ઘૃતભાજને નિદધ્યાત્| એતન્નિષ્ઠીવનં સર્વમુખામયનાડીઘ્નમ્| અયમેવ ચ પૃથક્કલ્પો યષ્ટીમધુકપટોલિનિમ્બાટરૂષકજાતીલોધ્રારિમેદત્રિફલાજમ્બૂખદિરત્વચામ્||૫૨||

Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (53) · Śloka 53

યવક્ષારભાગાઃ સપ્ત સુવર્ણગૈરિકાદ્ ભાગદ્વયં મૂર્વાકટુકાતિવિષાઽઽમલકાનામેકો ભાગસ્તત્ સર્વં કુતલક્ષારોદકપિષ્ટં ગુટિકાઃ કૃત્વા ખાદેન્નિષ્ઠીવેચ્ચ||૫૩||

Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (54) · Śloka 54

ખદિરસારતુલામરિમેદતુલાદ્વયં ચ તોયવહેઽષ્ટભાગાવશેષં ક્વાથયેદવતારિતં પરિસ્રુતં ચ પુનરાઘનીભાવાત્| ઘનીભૂતેશીતે ચ કાર્ષિકાણિ શ્લક્ષ્ણીકૃતાનિ પ્રક્ષિપેચ્ચન્દનપદ્મકોશીરવાલકમઞ્જિષ્ઠાધાતકીમુસ્તપ્રપૌણ્ડરીકમધુકત્રિફલાચાતુર્જાતકલાક્ષાનલદતાર્ક્ષ્યશૈલલોધ્રદ્વિરજનીસમઙ્ગાપાઠાકટ્ફલૈલેયપત્તઙ્ગાગરુગૈરિકાઞ્જનાનિ| પાલિકાંશ્ચ જાતીફલલવઙ્ગકઙ્કોલકબુકાન્| કર્પ્પૂરાર્દ્ધકુડવં ચ| તા ગુટિકા વદનસ્થાઃ સર્વાન્ મુખરોગાન્ જયન્તિ| સૌરભં સૌમનસ્યં રુચિં ચ જનયન્તિ||૫૪||

Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (55) · Śloka 55

એષામેવ ચ કલકકષાયૈસ્તૈલં સાધિતં કવલે નિયુઞ્જ્યાત્||૫૫||

Adhikarana vAtajamukhapAke visheShopakramaH (56) · Śloka 56

તત્ર વાતજે મુખપાકે દશમૂલકાકોલીરાસ્નામધુકસારિવાક્વાથેન કુષ્ઠકલ્કેન ચ સિદ્ધં તૈલં નસ્યં ગણ્ડૂષશ્ચ| સ્નૈહિકો ધૂમઃ| પિપ્પલ્યેલાલવણોત્તમૈઃ પ્રતિસારયેત્||૫૬||

Adhikarana paittikamukhapAke visheShopakramaH (57) · Śloka 57

પૈત્તિકે ક્ષીરેક્ષુરસદ્રાક્ષાશર્કરોદકૈર્ગણ્ડૂષઃ| મધુરદ્રવ્યસિદ્ધં પયઃ પાનં કવલો નસ્યં ચ| પદ્મકસમઙ્ગામઞ્જિષ્ઠાલોધ્રધાતકીવિપક્વઃ સર્પિર્મણ્ડો નાવનમ્| મદયન્તિ કાપત્રૈર્નિષ્ઠીવનં ચ||૫૭||

Adhikarana kaphajamukhapAke visheShopakramaH (58) · Śloka 58

કફજે કટુકક્ષારલવણૈઃ પ્રતિસારણમ્| સ્થિરાસુ તુ પિટકાસુ પ્રાક્શાકાદિપત્રેણ લેખનમ્| મુષ્કકપલાશામલકીક્ષારગોમૂત્રૈર્ગણ્ડૂષઃ| તદ્વિપક્વં ચ તૈલમ્| નિર્ગુણ્ડીફણિજ્જકાર્જકસુરસપત્રૈર્નિષ્ઠીવનમ્| દેવદારુપાઠાતિવિષાદન્તીન્દ્રયવકટુકાગોમૂત્રેણ કલ્કિતાઃ ક્વથિતા વા પીતાઃ સર્વકફામયાન્ નિઘ્નન્તિ||૫૮||

Adhikarana raktajamukhapAke visheShopakramaH (59) · Śloka 59

રક્તજે પિત્તવત્ સિદ્ધિઃ| સર્વજે યથાદોષોદયમ્| રોચનાકાસીસસૌરાષ્ટ્રિકારસાઞ્જનાનિ મોચરસો મધુ ચૈકતો વિપક્વં લોહભાજનસ્થં કલ્કં વિશુષ્કં ચૂર્ણીકૃતં મધુના વ્રણલેપં કુર્યાત્||૫૯||

Adhikarana arbudacikitsA (60) · Śloka 60

અથ સર્વસરમર્બુદમચિરોત્થિતમવૃદ્ધં મણ્ડલાગ્રેણ છિત્વા મુષ્કકભસ્મના મધુમિશ્રેણ પ્રતિસારયેત્ સ્વર્જિકાશુણ્ઠીચૂર્ણેન વા| મધુ તૈલં નિમ્બગુડૂચીક્વાથશ્ચ ગણ્ડૂષઃ| યવાન્નભોજી તીક્ષ્ણાનિ કવલાભ્યઙ્ગનસ્યયાચરેત્||૬૦||

Adhikarana pUtimukhacikitsA (61) · Śloka 61

પૂતિમુખં સ્નિગ્ધસ્વિન્નં વામયિત્વા શિરોવિરેકૈરુપાચરેત્| તતઃ સ્વર્જિકાહિઙ્ગુગૃહધૂમમનશ્શિલૈલાશુણ્ઠીવિડઙ્ગતેજોવતીભિર્ગુટિકાઃ કૃત્વ્રા મધુદ્રુતા મુખપરિશોધનાર્થં દદ્યાત્| સમઙ્ગાધાતકીપદ્મલોધ્રપ્રિયઙ્ગુચૂર્ણૈઃ સલિલમવચૂર્ણિતં મુખધાવનમ્| શીતાદોપકુશોક્તં ચ કુર્યાત્| નસ્યધૂમકવલાંશ્ચ શીલયેત્||૬૧||

Adhikarana sAmAnyopadeshaH (62) · Śloka 62

ભવતિ ચાત્ર મુખદન્તમૂલગલજાઃ પ્રાયો રોગાઃ કફસ્ત્રભૂયિષ્ઠાઃ| તસ્માત્તેષામસકૃદ્રુધિરં વિસ્રાવયેદ્ દુષ્ટમ્||૬૨||

Adhikarana sAmAnyopadeshaH (63) · Śloka 63

કાયશિરસોર્વિરેકો વમનં કવલગ્રહાઃ કટુકતિક્તાઃ| પ્રાયઃ શસ્તં તેષાં કફરક્તહરં તથા કર્મ| યવતૃણધાન્યં ભક્તં વિદલૈઃ ક્ષારોષિતૈરપસ્નેહાઃ| યૂષા ભક્ષ્યાશ્ચ હિતા યચ્ચાન્યછ્લેષ્મનાશાય||૬૩||

Adhikarana sAmAnyopadeshaH (64-26) · Śloka 26

પ્રાણાનિલપથસંસ્થાઃ શ્વસિતમપિ નિરુન્ધતે પ્રમાદવતઃ| કણ્ઠામયાશ્ચિકિત્સિતમતો દ્રુતં તેષુ કુર્વીત||૬૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે મુખરોગપ્રતિષેધો નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૬||