Adhikarana atha pratyekalUtApratiShedho nAma pa~jcacatvAriMsho~adhyAyaH, adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ pratyēka lūtāpratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः प्रत्येक लूताप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kapilAlakShaNaM pratiShedhashca (2) · Śloka 2
ādaṁśē piṭakā tāmrā bhavētkapilayā sthirā| lasīkā rōmakūpēṣu dāhōṣṇau mūrdhni gauravam| pānanasyāñjanālēpasēkēṣvatra prayōjayēt| niśāpadmakakuṣṭhailākarañcakakubhatvacaḥ| sthirārkaparṇyapāmārgabrāhmījvalananākulīḥ| athavā kuṣṭhapattaṅganakhajō'ṅgakakuṅkumama||2||
आदंशे पिटका ताम्रा भवेत्कपिलया स्थिरा| लसीका रोमकूपेषु दाहोष्णौ मूर्ध्नि गौरवम्| पाननस्याञ्जनालेपसेकेष्वत्र प्रयोजयेत्| निशापद्मककुष्ठैलाकरञ्चककुभत्वचः| स्थिरार्कपर्ण्यपामार्गब्राह्मीज्वलननाकुलीः| अथवा कुष्ठपत्तङ्गनखजोऽङ्गककुङ्कुमम||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnimukhIlakShaNam pratiShedhashca (3) · Śloka 3
agnimukhyātiruksphōṭaḥ sambhavatyagnidagdhavat| agnijvālāsamānēna prasvidyati viṣōṣmaṇā| tr̥ḍdāhakampamūrcchāvān pittāsramatisāryatē| yōjayētpūrvavattatra pratyākhyāya tvarānvitaḥ| kuṣṭhalāmajjakōśīramadhukaṁ madhukaṁ madhu| lābhataḥ śītavīryāṇi tālīsaṁ gōpakanyakām||3||
अग्निमुख्यातिरुक्स्फोटः सम्भवत्यग्निदग्धवत्| अग्निज्वालासमानेन प्रस्विद्यति विषोष्मणा| तृड्दाहकम्पमूर्च्छावान् पित्तास्रमतिसार्यते| योजयेत्पूर्ववत्तत्र प्रत्याख्याय त्वरान्वितः| कुष्ठलामज्जकोशीरमधुकं मधुकं मधु| लाभतः शीतवीर्याणि तालीसं गोपकन्यकाम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pItAlakShaNaM pratiShedhashca (4) · Śloka 4
pītayā pītaviṇmūtradaṁśaklēdākṣidarśanaḥ| mūrcchācchardiśirōduḥkhajvarārōcakaśūlavān| tatrēṣṭāḥ kaṭabhōśīramuñjāvañjulapāvakāḥ| vaṁśakāśārjunakuśāḥ śirīṣakiṇihītvacaḥ| athavā vanyabāhlīkakuṣṭhakēsarajōṅgakam||4||
पीतया पीतविण्मूत्रदंशक्लेदाक्षिदर्शनः| मूर्च्छाच्छर्दिशिरोदुःखज्वरारोचकशूलवान्| तत्रेष्टाः कटभोशीरमुञ्जावञ्जुलपावकाः| वंशकाशार्जुनकुशाः शिरीषकिणिहीत्वचः| अथवा वन्यबाह्लीककुष्ठकेसरजोङ्गकम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana padmAlakShaNaM pratiShedhashca (5) · Śloka 5
padmābhaḥ padmayā sphōṭō bhinnō'bhinnaḥ punarbhavēt| klidyatyāśu sravatyuṣṇaṁ klēdasparśē'tirukkaraḥ| tatra padmōtpalānnālō himavētasavañjulāḥ| samr̥ṇālāḥ sakumudāḥ sakṣaudraghr̥taśarkarāḥ||5||
पद्माभः पद्मया स्फोटो भिन्नोऽभिन्नः पुनर्भवेत्| क्लिद्यत्याशु स्रवत्युष्णं क्लेदस्पर्शेऽतिरुक्करः| तत्र पद्मोत्पलान्नालो हिमवेतसवञ्जुलाः| समृणालाः सकुमुदाः सक्षौद्रघृतशर्कराः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtraviShAlakShaNaM pratiShedhashca (6) · Śloka 6
pūtirmūtraviṣādaṁśō visarpī kr̥ṣṇaśōṇitaḥ| śvāsakāsajvaracchardimūrcchādāhbhramānvitaḥ| manaśśilālamadhukamadhukōtpalacandanam| kuṣṭhalāmajjakōśīrapadmakaṁ tatra bhēṣajam||6||
पूतिर्मूत्रविषादंशो विसर्पी कृष्णशोणितः| श्वासकासज्वरच्छर्दिमूर्च्छादाह्भ्रमान्वितः| मनश्शिलालमधुकमधुकोत्पलचन्दनम्| कुष्ठलामज्जकोशीरपद्मकं तत्र भेषजम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvetAlakShaNaM pratiShedhashca (7) · Śloka 7
ādaṁśē śvētayā śvētā piṭakā bhr̥śakaṇḍulā| dāhamūrcchājvararujāvisarpaklēdakāriṇī| tatrēṣṭāḥ śītarāsnailāharēṇunalavañjulāḥ| kuṣṭhamāṁsī natōśīrakāntādhyāmakapadmakāḥ||7||
आदंशे श्वेतया श्वेता पिटका भृशकण्डुला| दाहमूर्च्छाज्वररुजाविसर्पक्लेदकारिणी| तत्रेष्टाः शीतरास्नैलाहरेणुनलवञ्जुलाः| कुष्ठमांसी नतोशीरकान्ताध्यामकपद्मकाः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRuShNAlakShaNaM pratiShedhashca (8) · Śloka 8
ādaṁśaḥ kr̥ṣṇayā kr̥ṣṇō viḍgandhiḥ kalēdaśōphavān| utthāpyatē kr̥ṣṇamasr̥gduṣṭam tatra ca bhēṣajam| mahāsugandhā sarpākṣī vakrailā gandhanākulī||8||
आदंशः कृष्णया कृष्णो विड्गन्धिः कलेदशोफवान्| उत्थाप्यते कृष्णमसृग्दुष्टम् तत्र च भेषजम्| महासुगन्धा सर्पाक्षी वक्रैला गन्धनाकुली||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pANDuralakShaNam pratiShedhashca (9) · Śloka 9
śūnaḥ pāṇḍurayā daṁśaḥ śōphō vaktrasya gauravam| jvarō vighūrṇanaṁ jr̥mbhā śirōruk tatra bhēṣajam| mūlaṁ vāruṇapuṣpāyā rōcanā gōśakr̥drasaḥ||9||
शूनः पाण्डुरया दंशः शोफो वक्त्रस्य गौरवम्| ज्वरो विघूर्णनं जृम्भा शिरोरुक् तत्र भेषजम्| मूलं वारुणपुष्पाया रोचना गोशकृद्रसः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapadikAlakShaNaM pratiShedhashca (10) · Śloka 10
āpāṇḍupiṭakō daṁśaḥ śōphavān raktapādayā| asrasruttatra naladasēvyōdīcyahimaṁ madhu||10||
आपाण्डुपिटको दंशः शोफवान् रक्तपादया| अस्रस्रुत्तत्र नलदसेव्योदीच्यहिमं मधु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhRu~ggalakShaNaM pratiShedhashca (11) · Śloka 11
bhr̥ṅgābhō bhr̥ṅgayā daṁśaḥ piṭakā dāharukkarī| kōṭhaiśca cīyatē gātraṁ tatra śastaṁ bhiṣagjitam| aṅkōlasāraṁ phalinī gavāṁ pittaṁ misirgadaḥ||11||
भृङ्गाभो भृङ्गया दंशः पिटका दाहरुक्करी| कोठैश्च चीयते गात्रं तत्र शस्तं भिषग्जितम्| अङ्कोलसारं फलिनी गवां पित्तं मिसिर्गदः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pi~ggAlakShaNaM pratiShedhashca (12) · Śloka 12
piṅgayā vahnidagdhābhō daṁśaḥ sphōṭō bahusrutiḥ| tīvraśōphajvararujāhr̥tpīḍādāhatr̥ḍyutaḥ| tatrā'gadaḥ sitā gundrā mallikā madhukōtpalam| jīvakaḥ kṣīriṇāṁ śuṅgā dvihimaṁ nāgakēsaram||12||
पिङ्गया वह्निदग्धाभो दंशः स्फोटो बहुस्रुतिः| तीव्रशोफज्वररुजाहृत्पीडादाहतृड्युतः| तत्राऽगदः सिता गुन्द्रा मल्लिका मधुकोत्पलम्| जीवकः क्षीरिणां शुङ्गा द्विहिमं नागकेसरम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trimaNDalAlakShaNaM pratiShedhashca (13) · Śloka 13
trimaṇḍalāyā bahalō daṁśaḥ kr̥ṣṇaṁ sravatyasr̥k| arucirnētrayōrdāhaḥ kaluṣasrutidr̥ṣṭitā| vividhairmaṇḍalaiścāsya śarīramupacīyatē| tatrārkamūladviniśāsurālāpr̥śniparṇikāḥ| dadhitthanākulabrāhmījyōtiṣmatyō hitō'gadaḥ||13||
त्रिमण्डलाया बहलो दंशः कृष्णं स्रवत्यसृक्| अरुचिर्नेत्रयोर्दाहः कलुषस्रुतिदृष्टिता| विविधैर्मण्डलैश्चास्य शरीरमुपचीयते| तत्रार्कमूलद्विनिशासुरालापृश्निपर्णिकाः| दधित्थनाकुलब्राह्मीज्योतिष्मत्यो हितोऽगदः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUtigandhAlakShaNaM pratiShedhashca (14) · Śloka 14
ādaṁśaḥ pūtigandhāyā visarpaklēdadāhavān| alajīsannibhō rugvān vibaddhapiṭakācitaḥ| bhārṅgīnidigdhikānimbapāṭalīsinduvārakam| dūrvā haridrē vāsā ca pūtigandhā viṣāpaham||14||
आदंशः पूतिगन्धाया विसर्पक्लेददाहवान्| अलजीसन्निभो रुग्वान् विबद्धपिटकाचितः| भार्ङ्गीनिदिग्धिकानिम्बपाटलीसिन्दुवारकम्| दूर्वा हरिद्रे वासा च पूतिगन्धा विषापहम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vIrAlakShaNaM pratiShedhashca (15) · Śloka 15
citramaṇḍalavān daṁśaḥ piṭakājālakāvr̥taḥ| vīrāyā murdharuk śītajvarānnadvēṣasaṁyutaḥ| haridrē naladaṁ kuṣṭhamēlā surasamañjarī| tagarañca śvapittēna piṣṭaṁ vīrāviṣāpaham||15||
चित्रमण्डलवान् दंशः पिटकाजालकावृतः| वीराया मुर्धरुक् शीतज्वरान्नद्वेषसंयुतः| हरिद्रे नलदं कुष्ठमेला सुरसमञ्जरी| तगरञ्च श्वपित्तेन पिष्टं वीराविषापहम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kumudAlakShaNaM pratiShedhashca (16) · Śloka 16
daṁśaḥ kumudayā dāhasphōṭasphuraṇatōdavān| picchilaklēdavisrāvī saśvāsassagalagrahaḥ| pratyākhyāyātra kurvīta sāmānyōktaṁ kriyākramam||16||
दंशः कुमुदया दाहस्फोटस्फुरणतोदवान्| पिच्छिलक्लेदविस्रावी सश्वासस्सगलग्रहः| प्रत्याख्यायात्र कुर्वीत सामान्योक्तं क्रियाक्रमम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alaviShAlakShaNaM pratiShedhashca (17) · Śloka 17
bhavantyalaviṣādaṁśē pītalōhitamaṇḍalāḥ| piṭakāḥ sarṣapaprakhyāstāluśōṣō rujā jvaraḥ| chardirdāhaḥ śiraḥ kampastatra sēvyaḥ samākṣikaḥ| sakāsīsakahnībēraḥ sapippalivaṭāṅkuraḥ||17||
भवन्त्यलविषादंशे पीतलोहितमण्डलाः| पिटकाः सर्षपप्रख्यास्तालुशोषो रुजा ज्वरः| छर्दिर्दाहः शिरः कम्पस्तत्र सेव्यः समाक्षिकः| सकासीसकह्नीबेरः सपिप्पलिवटाङ्कुरः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAlakShaNaM pratiShedhashca (18) · Śloka 18
raktāntō raktayā daṁśaḥ sapāṇḍupiṭakājvaraḥ| śvētō'tisāraḥ śvasanaṁ dāhaḥ klēdaḥ saśōṇitaḥ| śastaṁ śēlavarjunāmrātāttvaṅmūlaṁ sinduvārataḥ||18||
रक्तान्तो रक्तया दंशः सपाण्डुपिटकाज्वरः| श्वेतोऽतिसारः श्वसनं दाहः क्लेदः सशोणितः| शस्तं शेलवर्जुनाम्रातात्त्वङ्मूलं सिन्दुवारतः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana citrAlakShaNaM pratiShedhashca (19) · Śloka 19
ādaṁśē citrayā raktā piṭakā visr̥tā sthirā| parvabhēdaśirastāpajvaraśōphā visarpiṇī| bhinnā kr̥ṣṇatvamabhyēti pītāsrāvā mahāvraṇā| tatrēṣṭāḥ kuṣṭhanaladaśirīṣanalarēṇukāḥ||19||
आदंशे चित्रया रक्ता पिटका विसृता स्थिरा| पर्वभेदशिरस्तापज्वरशोफा विसर्पिणी| भिन्ना कृष्णत्वमभ्येति पीतास्रावा महाव्रणा| तत्रेष्टाः कुष्ठनलदशिरीषनलरेणुकाः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana santAnikAlakShaNaM pratiShedhashca (20) · Śloka 20
daṁśē ca santānikayā śūlamākulatāśruṇaḥ| pradarākṣēpakau tatra kēsaraṁ kṣīriṇāṁ tvacaḥ| āmrasya sinduvārasya mūlamaśmantakasya ca||20||
दंशे च सन्तानिकया शूलमाकुलताश्रुणः| प्रदराक्षेपकौ तत्र केसरं क्षीरिणां त्वचः| आम्रस्य सिन्दुवारस्य मूलमश्मन्तकस्य च||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mecakAlakShaNaM pratiShedhashca (21) · Śloka 21
piṭakā mēcakā daṁśamadhyē jatukaṇōpamā| jvaraḥ śōphō'tra vāruṇyā rōcanā rajanīdvayam||21||
पिटका मेचका दंशमध्ये जतुकणोपमा| ज्वरः शोफोऽत्र वारुण्या रोचना रजनीद्वयम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kasanAlakShaNaM pratiShedhashca (22) · Śloka 22
rājīmān kasanā daṁśaḥ śirōruk śvāsakāsavān| śītapicchilaraktasrudraktōktaṁ tatra bhēṣajam||22||
राजीमान् कसना दंशः शिरोरुक् श्वासकासवान्| शीतपिच्छिलरक्तस्रुद्रक्तोक्तं तत्र भेषजम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAkANDIlakShaNaM pratiShedhashca (23) · Śloka 23
pāṇḍuraktō'tirugdaṁśaḥ kākāṇḍyāḥ smr̥timōṣakr̥t| hidhmā śvasanatr̥ṇmūrcchānidrākṣēpakahr̥dgadāḥ||23||
पाण्डुरक्तोऽतिरुग्दंशः काकाण्ड्याः स्मृतिमोषकृत्| हिध्मा श्वसनतृण्मूर्च्छानिद्राक्षेपकहृद्गदाः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana eNapadIlakShaNaM pratiShedhashca (24) · Śloka 24
raktāntastvēṇapādāyā daṁśaḥ kr̥ṣṇatilākr̥tiḥ| dāhamōhāgnivīsarpatr̥ḍvamiśvāsakāsavān||24||
रक्तान्तस्त्वेणपादाया दंशः कृष्णतिलाकृतिः| दाहमोहाग्निवीसर्पतृड्वमिश्वासकासवान्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lAjavarNAlakShaNaM pratiShedhashca (25) · Śloka 25
pūtiḥ śyāvō'tiruk sāsr̥gādaṁśō lājavarṇayā| śītajvarasamutthānō dāhamūrcchātisāravān||25||
पूतिः श्यावोऽतिरुक् सासृगादंशो लाजवर्णया| शीतज्वरसमुत्थानो दाहमूर्च्छातिसारवान्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaidehIlakShaNaM pratiShedhashca (26) · Śloka 26
agnidagdhanibhō daṁśō vaidēhyā bhr̥śavēdanaḥ| gambhīraḥ sajvarastīkṣṇamōhō hr̥dayapīḍanam||26||
अग्निदग्धनिभो दंशो वैदेह्या भृशवेदनः| गम्भीरः सज्वरस्तीक्ष्णमोहो हृदयपीडनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jAlinIlakShaNaM pratiShedhashca (27) · Śloka 27
ūrdhvarājīcitō daṁśō jālinyāstīvraśōpharuk| udīrṇatr̥ḍbhramaśvāsastambhamōhō'vadīryatē||27||
ऊर्ध्वराजीचितो दंशो जालिन्यास्तीव्रशोफरुक्| उदीर्णतृड्भ्रमश्वासस्तम्भमोहोऽवदीर्यते||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAlAguNAlakShaNaM pratiShedhashca (28) · Śloka 28
raktō mālāguṇādaṁśō dhūmagandhiḥ satīvraruk| dīryatē pārśvatastaistaiḥ saṁrabdhairmaṇḍalairyutaḥ| antardāhō bahiḥ śaityamādhmānaṁ mūtrakr̥cchratā| mūrcchāpralāpātīsārajvarāḥ prāṇāntakāriṇaḥ||28||
रक्तो मालागुणादंशो धूमगन्धिः सतीव्ररुक्| दीर्यते पार्श्वतस्तैस्तैः संरब्धैर्मण्डलैर्युतः| अन्तर्दाहो बहिः शैत्यमाध्मानं मूत्रकृच्छ्रता| मूर्च्छाप्रलापातीसारज्वराः प्राणान्तकारिणः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sauvarNikAlakShaNaM pratiShedhashca (29) · Śloka 29
dhmātaḥ sauvarṇikādaṁśaḥ syandatē matsyagandhikaḥ| śirō'kṣirugjvaraḥ kāsastr̥ṣṇā śōphō vamirbhramaḥ||29||
ध्मातः सौवर्णिकादंशः स्यन्दते मत्स्यगन्धिकः| शिरोऽक्षिरुग्ज्वरः कासस्तृष्णा शोफो वमिर्भ्रमः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyeShvapi cikitsAyAH dik (30) · Śloka 30
asādhyānāmapi hitaṁ pratyākhyāyāśu yōjayēt| dōṣōcchrāyaviśēṣēṇa chēdadāhādivarjitam||30||
असाध्यानामपि हितं प्रत्याख्यायाशु योजयेत्| दोषोच्छ्रायविशेषेण छेददाहादिवर्जितम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lUtAnusAraM daMshadeshanidarshanam (31-45) · Śloka 45
kapilā tatra nāsāyāmagnidarśati jatruṇi| pītā tu gaṇḍayōḥ padmā dakṣiṇāṁsē'tha kakṣayōḥ| lūtā mūtraviṣā śvētā cibukē kālikākṣiṇi| pāṇḍurā dakṣiṇaskandhē karayō raktapādikā| vāmapārśvē daśēd bhr̥ṅgā vāmāṁsē piṅgalā daśēt| trimaṇḍalōdarē pūtiḥ pr̥ṣṭhē vīrā tu dakṣiṇē| bāhau nābhyāṁ kumudikā vāmaskandhē'lasaṁjñitā| kaṇṭhē raktā lalāṭē tu citrā santānikauṣṭhayōḥ| mēcakā mūrdhni kasanāddhastayōḥ kakṣamūlayōḥ| kākāṇḍyēṇī tu hr̥dayē lājavarṇā stanāntarē| bāhusandhiṣu vaidēhī lūtā'pāṅgē tu jālinī| mālāguṇākhyā grīvāyāṁ sauvarṇī karṇamūlayōḥ| iti kṣētrāṇi niyatānyatyudīrṇaviṣāḥ punaḥ| parakṣētrē'pi vartantē rājānō'tibalā iva||31|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē pratyēkalūtā pratiṣēdhō nāma pañcacatvāriṁśō'dhyāyaḥ||45||
कपिला तत्र नासायामग्निदर्शति जत्रुणि| पीता तु गण्डयोः पद्मा दक्षिणांसेऽथ कक्षयोः| लूता मूत्रविषा श्वेता चिबुके कालिकाक्षिणि| पाण्डुरा दक्षिणस्कन्धे करयो रक्तपादिका| वामपार्श्वे दशेद् भृङ्गा वामांसे पिङ्गला दशेत्| त्रिमण्डलोदरे पूतिः पृष्ठे वीरा तु दक्षिणे| बाहौ नाभ्यां कुमुदिका वामस्कन्धेऽलसंज्ञिता| कण्ठे रक्ता ललाटे तु चित्रा सन्तानिकौष्ठयोः| मेचका मूर्ध्नि कसनाद्धस्तयोः कक्षमूलयोः| काकाण्ड्येणी तु हृदये लाजवर्णा स्तनान्तरे| बाहुसन्धिषु वैदेही लूताऽपाङ्गे तु जालिनी| मालागुणाख्या ग्रीवायां सौवर्णी कर्णमूलयोः| इति क्षेत्राणि नियतान्यत्युदीर्णविषाः पुनः| परक्षेत्रेऽपि वर्तन्ते राजानोऽतिबला इव||३१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे प्रत्येकलूता प्रतिषेधो नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः||४५||
🔊 Audio coming soon