47. viṣōpadravapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha viShopadravapratiShedho nAma saptacatvAriMsho~adhyAyaH, adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિષોપદ્રવપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana viShopadravAH (2) · Śloka 2

જ્વરકાસવમિશ્વાસહિધ્માતૃષ્ણાઽતિમૂર્ચ્છનમ્| વિશો ભેદોઽતિકાઠિન્યમાનાહો બસ્તિમૂર્દ્ધરુક્| શ્વયથુઃ પૂતદંશત્વં રક્તસ્રાવો વિષાનિલઃ| ઇતિ ષોડશ નિર્દિષ્ટાઃ વિષાર્ત્તાનામુપદ્રવાઃ| ગચ્છન્ત્યુપેક્ષિતા નાશં યૈર્જુષ્ટા વિષરોગિણઃ||૨||

Adhikarana rAjavRukShAdikvAthaH jvare (3) · Śloka 3

રાજવૃક્ષફલોશીરકાશ્મર્યઘનપદ્મકાત્| ક્વાથઃ સશર્કરાક્ષૌદ્રો વિષજ્વરહરઃ પરમ્||૩||

Adhikarana jvarAdau yogAntarANi (4) · Śloka 4

પીતા તણ્ડુલતોયેન કટુકા સસિતોપલા| વિષજ્વરહરાઽજાજી જીવકર્ષભકોત્પલમ્| કોલમજ્જસિતાધાન્યભાર્ઙ્ગી યષ્ટ્યાહ્વકેસરમ્| વિષજ્વરવમિશ્વાસકાસતૃષ્ણાનિબર્હણમ્| ત્રિફલારગ્વધવ્યાઘ્રીક્વાથો જ્વરવિબન્ધજિત્| બાલબિલ્વવચામુસ્તાકષાયઃ સપુનર્નવઃ| જ્વરાગ્નિસાદશ્વયથૂન્નિહન્તિ વિષસમ્ભવાન્||૪||

Adhikarana vaidehikAdi shvAsakAsajvare (5) · Śloka 5

વૈદેહિકારામઠકં કપિત્થરસસૈન્ધવમ્| સસિતામાક્ષિકં લીઢં શ્વાસકાસજ્વરાપહમ્||૫||

Adhikarana viShakAsacikitsA (6) · Śloka 6

સદ્રાક્ષાનાગરાં કૃષ્ણામથવા સવરાઘનામ્| લીડ્વાજ્યમધુના કાસાન્મુચ્યતે વિષસમ્ભવાત્| સપાઠાઞ્જનમઞ્જિષ્ઠાદ્વિનિશામધુકં તથા| યષ્ટ્યાહ્વમમ્ભસા પીત્વા.......................||૬||

Adhikarana viShavamIcikitsA (7) · Śloka 7

....................................ંઅરિચૈરવચૂર્ણિતમ્| વિષવમ્યાં પિબેત્ક્વાથં બિલ્વમૂલાદ્રજોઽથવા| ધાત્રીપરુષકદ્રાક્ષામધુકં પયસા દ્રુતમ્| વેલ્લાગ્ર્યાઞ્જનસોશીરયષ્ટ્યૈલાકણકેસરમ્| લિહ્યાન્મરિચકુમ્ભીં વા ઘૃતપુષ્પરસદ્રુતામ્| ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરક્ષૌદ્રસિતાસ્તૃડ્વમથુચ્છિદઃ| જીર્ણશાલ્યોદનં ક્ષૌદ્રં ક્ષીરં ચન્દનસાધિતમ્| શીતામ્ભોઽનુપિબેદ્ ભુક્ત્વા વિષચ્છર્દિમપોહતિ||૭||

Adhikarana viShajashvAse cikitsA (8) · Śloka 8

તૈલગોવિડ્રસક્ષૌદ્રૈર્લિહ્યાત્ કૃષ્ણાપ્રિયઙ્ગુકે| શ્વાસી ક્ષૌદ્રેણ વા દ્રાક્ષાશૃઙ્ગીમાગધિકાસિતાઃ| ગુડનાગરવૈદેહીવિજયામલકાનિ વા||૮||

Adhikarana viShajahidhmAyAM cikitsA (9) · Śloka 9

હિધ્માયાં શઙ્ખકનકકટુકાસ્વર્ણગૈરિકમ્| વેલ્લશુણ્ઠીકણોશીરરજનીદ્વિતયાનિ વા| લિહ્યાદ્વા વ્યોષમૃદ્વીકાં બીજપૂરરસેન વા| સક્ષૌદ્રં વાલકરજઃ ક્વાથં વા સગુડં પિબેત્| વિશ્વભેષજગાયત્રીહરિદ્રામરદારુજમ્| દન્તીન્દ્રવારુણીદ્વીપીકલ્કં સૌવીરકેણ વા||૯||

Adhikarana viShajatRuNmUrcchayoH cikitsA (10) · Śloka 10

તૃણ્મૂર્ચ્છયોરાશિરસો લેપસેકા હિમા હિતાઃ| અમ્ભોજનાલકુસુમચન્દનોશીરમૌક્તિકૈઃ| વૈહાયસસિતાતોયક્ષીરાજ્યેક્ષુરસાપ્લુતૈઃ| વીજનં તાલવૃન્તેન શીતે સિકતિલે સ્થિતિઃ| કમલોત્પલકિઞ્જલ્કપટલાવૃતવારિષુ| વિષતૃડ્દાહમૂર્ચ્છાઘ્નં સરસીષ્વવગાહનમ્||૧૦||

Adhikarana tRuShNAyAM visheSheNa cikitsA (11) · Śloka 11

વિષવેગસમુત્થાયાં તૃષ્ણાયાં લાજતર્પણમ્| શર્કરાદાડિમક્ષૌદ્રસલિલાપ્લાવિતં પિબેત્| વટવેતસજમ્બ્વામ્રસેવ્યતોયં ચ શીતલમ્||૧૧||

Adhikarana viShajAtisAre cikitsA (12) · Śloka 12

ભૂનિમ્બમુસ્તકટુકાત્રાયન્તીન્દ્રયવાન્ સમાન્| દ્વૌ ભાગૌ ચિત્રકાદષ્ટૌ કુટજાદ્વારિણા પિબેત્| વિષાતિસારોદાવર્તકાસશ્વાસજ્વરાપહમ્| લોધ્રમોચરસામ્બષ્ઠાધાતકીસ્તણ્ડુલામ્બુના| સમાક્ષિકા પિબેત્તદ્વન્નાગરાતિવિષાભયાઃ| સધાતકીઃ સકુટજાઃ સાઞ્જનાઃ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતાઃ| પાઠાનાગરચૂર્ણં વા દધ્ના યુક્તં સમાક્ષિકમ્||૧૨||

Adhikarana bastirugAdiShu cikitsA (13) · Śloka 13

બસ્તિરુગ્વર્તનાહેષુ ફલવર્તિં પ્રયોજયેત્| સારગ્વધાં સત્રિવૃતાં સોપકુલ્યાં હરીતકીમ્| પિબેદ્ ઘૃતેન સક્ષૌદ્રાં બસ્તિશૂલાદિનાશિનીમ્| ગૃહધૂમનતશ્યામાનીલિનીતણ્ડુલીયકૈઃ| સિદ્ધં વાજ્યં તથાઽસિદ્ધં વરાક્વાથત્રિવૃદ્યુતમ્||૧૩||

Adhikarana mUrddharuji cikitsA (14) · Śloka 14

કાકોલીક્ષીરિવૃદ્વાત્વગ્દ્રાક્ષાયષ્ટ્યાહ્વશર્કરાઃ| નસ્યં વિષશિરોરુગ્ઘ્નં સંયોજ્યં શીતવારિણા||૧૪||

Adhikarana viShajashvayathau cikitsA (15) · Śloka 15

શ્વયથૌ શુદ્ધકોષ્ઠસ્ય પયઃપાને હિતં શૃતમ્| વિશ્વભેષજવૈદેહીકટુકાદેવદારુભિઃ| સુરસામૂલકલ્કૈર્વા છાગં વા પિપ્પલીશૃતમ્| ત્રિફલાયાઃ કષાયેણ ત્રિવૃતા ભાવિતા ત્ર્યહમ્| આલોડ્ય સર્પિષા પીતા વિષશ્વયથુનાશિની| મધુવેલ્લવરાવ્યોષસુરાહ્વોશીરપદ્મકૈઃ| વિષશ્વયથુજિલ્લેપસ્તથા સ્વાદુકષાયકૈઃ| શિરીષપુષ્પાઽહિશિરોનતકુષ્ઠૈર્ઘૃતાન્વિતઃ| ધૂપોઽગદઃ શ્વયથુજિત્સમસ્તવિષનાશનઃ||૧૫||

Adhikarana pUtidaMshe cikitsA (16) · Śloka 16

અલ્પેનાપ્યપચારેણ દંશઃ પૂતિત્વમશ્નુતે| પ્રાયો ન સહતે તીક્ષ્ણમુષ્ણં વા ભેષજં વિષમ્| મધુરસ્નિગ્ધશીતાનિ યુઞ્જ્યાત્તસ્માદ્વિષવ્રણે| સેકાલેપાંશ્ચ સક્ષીરૈઃ કષાયૈઃ ક્ષીરિવૃક્ષજૈઃ| ન્યગ્રોધશૃઙ્ગમધુકતિલસર્ષપસૈન્ધવમ્| સાભયા નિમ્બપત્રાજ્યં દંશપૂતિત્વનાશનમ્| કર્ણિકાપાતનં શ્રેષ્ઠં વિષવ્રણવિનાશનમ્||૧૬||

Adhikarana raktasrAve cikitsA (17) · Śloka 17

રક્તે સ્રવત્યતિભૃશં ઘૃતં સમરિચં પિબેત્| તણ્ડુલીયકમૂલેન સિતયા વા સમન્વિતમ્| દંશં પ્રલેપયેચ્ચાસ્ય દાર્વ્યાસુ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટયા| સિતોપલાક્ષૌદ્રકૃતચ્છાગદુગ્ધાનિ નાવનમ્| શમીકલ્કં પિબેચ્છ્લક્ષ્ણમઙ્ગં લિમ્પેદ્વિશાલયા| નાવને હેમશુક્લા ચ તતઃ શામ્યતિ શોણિતમ્||૧૭||

Adhikarana viShAnile cikitsA (18) · Śloka 18

કૃશસ્યાતિસ્રુતે રક્તે રૂક્ષૈરત્યર્થસેવિતૈઃ| વિષસ્ય ચ સ્વભાવેન માતરિશ્વા પ્રકુપ્યતિ| ઉન્માદાક્ષેપકમનોભ્રંશાપસ્મૃતયસ્તતઃ| તત્રેષ્ટં સ્નેહનં બસ્તિનસ્યપ્રધમનાઞ્જનમ્| નાગદન્ત્યભયાકુષ્ઠપિપ્પલીવૃષકટ્ફલમ્| ભલ્લાતકાસ્થિત્રિકટુકાબિલ્વપ્રતિવિષાગ્નિકાઃ| સક્ષીરં તૈર્ઘૃતં સિદ્ધં વિષવાતવિકારજિત્| પિબેદેરણ્ડતૈલં વા છાગમાંસરસાન્વિતમ્| ઐકધ્યં ઘૃતતૈલં વા મેધ્યમાસરસાશનણઃ| કાર્પાસમૂલં મરિચં હરિદ્રે નલદં નલમ્| પિપ્પલીં સ્વર્જિકાં કુષ્ઠં જલેનાલોડ્ય પાયયેત્| ઉન્મત્તં વિષવાતેન તથાઽપસ્મારિણં નરમ્| વચાહંસપદીવ્યોષદધિત્થં હસ્તિપિપ્પલીમ્| દેવદારુબલાબિલ્વકૃમિજિત્કુષ્ઠટુણ્ટુકમ્| લોધ્રાખુકર્ણ્યતિવિષાઃ ક્ષીરં સર્પિશ્ચ પાયયેત્| નિહન્તિ પાનાભ્યઙ્ગાભ્યાં ઘૃતં સર્વવિષાણિ તત્||૧૮||

Adhikarana sheSharogeShu cikitsA (19) · Śloka 19

પ્રતિકુર્યાદ્યથાસ્વં ચ રોગેષ્વેનં પરેષુ ચ| દોષાનુબન્ધમાલોચ્ય વિષતન્ત્રાવિરોધતઃ||૧૯||

Adhikarana viShasheShe cikitsA (20) · Śloka 20

દૃશ્યશબ્દાગદૈરસ્ય વિષશેષં નિવર્તયેત્| અલ્પમપ્યવશિષ્ટં હિ વ્યાધયે મરણાય વા||૨૦||

Adhikarana kShArAgadaH (21) · Śloka 21

ધવાશ્વકર્ણતિનિશકરઘાટકપીતનાન્| પલાશામ્રાતકકુભપારિભદ્રકતિલ્વકાન્| કપિત્થકુટજાઙ્કોલપ્રગ્રહામલકીભુજાન્| શમીશ્લેષ્માતકાનન્તગોજીયમલકણ્ટકાન્| ગોપઘોણ્ટાહિમારૌ ચ ભસ્મીકૃત્યામ્ભસા ગવામ્| ક્ષારકલ્પેન વિસ્રાવ્ય પચેત્ક્ષિપ્ત્વાઽવચૂર્ણિતાન્| પિપ્પલીદ્વયકોશામ્રસપ્તપર્ણૈલવાલુકાન્| વરાઙ્ગચોચમઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠવઞ્જુલટુણ્ટુકાન્| વિડઙ્ગાતિવિષાનન્તાસર્ષપાતણ્ડુલીયકાન્| સુરાહ્વસરલપ્લક્ષગૃહધૂમકરઞ્જકાન્| નાગદન્તી સુતશ્રેણી નિચુલં વરુણં વચામ્| વર્દ્ધમાનમયો બિલ્વં ક્ષારવત્પાકમાગતમ્| તલ્લોહકુમ્ભે નિહિતં કાર્યં સન્નિહિતં સદા| તેન દુન્દુભિમાલિમ્પેત્ પતાકાસ્તરણાનિ ચ| દર્શનશ્રવણસ્પર્શૈર્નિર્વિષં તાનિ કુર્વતે| પાનાત્ક્ષારાગદશ્ચૈષ વિષં સ્થાવરજઙ્ગમમ્| શૂલગુલ્મોદરાજીર્ણશ્વાસકાસાશ્મશર્કરાઃ| શોફાર્શોગ્રહણીદોષાનરુચિં ચ નિયચ્છતિ| અપિ તક્ષકતુલ્યાનાં સર્પાણાં દર્પનાશનઃ||૨૧||

Adhikarana sugandhAkhyo~agadaH (22) · Śloka 22

શ્રીવેષ્ટકમનોહ્વાલં સસર્જરસવાલકમ્| કર્ષાંશં નાગપુષ્પસ્ય પ્રકુઞ્ચં ત્રુટિ વિંશકમ્| હરેણવઃ ચતુઃષષ્ટિઃ કુટન્નટચતુષ્ટયમ્| શતાહ્વાં ષોડશૈતાનિ પુષ્યે સમ્ભૃત્ય પેષયેત્| આશ્લેષાસુ ગવાં મધ્યે શસ્ત્રમન્ત્રાભિરક્ષિતમ્| કુમાર્યા સ્નાતયા તત્ર મન્ત્રોઽયં વિષ્ણુનિર્મિતઃ| માતા મે વિજયા નામ જયો નામ પિતા મમ| અજય્યસ્ય ચ પુત્રોઽસૌ જયે ચ વિજયામિ ચ| સુગન્ધાખ્યોઽયમગદો નિત્યં દેહવિલેપનાત્| અભઙ્ગકરણો યુદ્ધે વિવાદે ચ જયાવહઃ| અનેન લેપિતાશ્છત્રદુન્દુભિધ્વજતોરણાઃ| દૃષ્ટસ્પૃષ્ટશ્રુતા ઘ્નન્તિ વિષં સ્થાવરજઙ્ગમમ્| ભૂતબાલગ્રહોન્માદાન્ ગેહસ્થોઽપિ નિવારયેત્||૨૨||

Adhikarana mahAsugandho~agadaH (23) · Śloka 23

પ્રપૌણ્ડરીકસરલદેવદારુકુટન્નટમ્| જટાશતાહ્વાતિવિષાતિલપર્ણી સુગન્ધિકા| નીલીયવપુલાભાર્ઙ્ગીમધુયષ્ટ્યૈલવાલુકમ્| તોયતોયદકાલીયતગરધ્યામકત્વચઃ| નખપદ્મકપુન્નાગપત્રકાલાનુસારિકાઃ| તાલીસપત્રં મરિચં જોઙ્ગકં ચન્દનદ્વયમ્| દ્વ્યેલા દ્વિસેવ્યા દ્વિશ્વેતા દ્વિનિશા નલદદ્વયમ્| લાક્ષાશીતશિવવ્યોષફલિનીધાન્યગૈરિકમ્| શૈલેયકશિલાપુષ્પગ્રન્થિલાચોરકાભયાઃ| અર્કસ્થૈણેયપૃથ્વીકાકટુકાચન્દ્રરાજયઃ| કલિઙ્ગકઃ સર્જરસઃ કુષ્ઠં લવણપઞ્ચકમ્| શ્રીપર્ણિકાશ્મરીશેલુશિંશપાસિન્દુવારજાઃ| ચમ્પકાશોકસુરસસુમનાસ્તિલ્વકોદ્ભવાઃ| પાટલ્યાસ્તૃણશૂલ્યાશ્ચ પ્રસવાઃ કુમુદોત્પલમ્| તિનિશાર્જુનશમ્યાકધવપુષ્પં સપઙ્કજમ્| પઞ્ચાશીતેરિદં ચૂર્ણં સમૂત્રઘૃતમાક્ષિકમ્| નિધાપયેત્ ગવાં શૃઙ્ગે મનુષ્યે પુનરાહરેત્| ભગ્નસ્કન્ધં વિવૃતાક્ષં મૃત્યોર્દંષ્ટ્રાન્તરં ગતમ્| મહાસુગન્ધો નામ્નાઽયમતિવીર્યોઽતિતેજસા| વારયત્યતિદુર્વારં વિષાગ્નિં વાસુકેરપિ| નૃપોઽનેનાનુલિપ્તાઙ્ગો ભવેત્ સર્વજનપ્રિયઃ| તેજસ્વિતાં ચ લભતે રાજકસ્યાપિ મધ્યગઃ||૨૩||

Adhikarana shItoShNaviShaye sAmAnyaniyamaH (24) · Śloka 24

શીતમેવ ચ કુર્વીત વિધાનં વિષરોગિણામ્| મુક્ત્વા કીટવિષં તદ્ધિ શીતેનાભિપ્રવર્દ્ધતે||૨૪||

Adhikarana viShe pathyam (25) · Śloka 25

શાલયઃ ષષ્ટિકા જીર્ણાઃ કોરદૂષાઃ પ્રિયઙ્ગવઃ| મુદ્ગો હરેણુસ્તુવરી પટોલં વેત્રપલ્લવાઃ| તણ્ડુલીયકજીવન્તી વાર્તાકં સુનિષણ્ણકઃ| જાઙ્ગલં દાડિમં ધાત્રી કપિત્થં સૈન્ધવં સિતા| અવિદાહિ યદન્યચ્ચ વિજ્ઞાયાન્નસ્વરૂપતઃ| તત્તદ્દદ્યાદ્વિષાર્ત્તેભ્યઃ કાર્યા વ્યઞ્જનસંસ્કૃતિઃ| કષાયૈર્વિષહન્તૃણાં ઘૃતૈઃ કલ્યાણકાદિભિઃ| દિવ્યસારસકૂપોત્થમન્યદ્વા શૃતશીતલમ્| મધ્વામલકયુક્તં વા વિષાર્ત્તઃ સલિલં પિબેત્| નદીતટાકજં ત્યાજ્યં વિશેષેણ ઘનાગમે| શુક્લવસ્ત્રોદરાયાતૈઃ સુકૃતાઃ સક્તવો યવૈઃ| તક્રેણ સઘૃતાઃ પીતાઃ પરમં વિષનાશનાઃ||૨૫||

Adhikarana viShe apathyam (26) · Śloka 26

તિલમદ્યકુલત્થક્ષુત્ક્રુદ્ભયાયાસમૈથુનમ્| વર્જયેદ્વિષમુક્તોઽપિ દિવાસ્વપ્નં વિશેષતઃ||૨૬||

Adhikarana aviShanaralakShaNam (27-47) · Śloka 47

પ્રશાન્તદોષં પ્રકૃતિસ્થધાતુ માહારકામં સમમૂત્રવિટ્કમ્| પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિયચિત્તચેષ્ટં વૈદ્યોઽવગચ્છેદવિષં મનુષ્યમ્||૨૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા- વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વિષોપદ્રવ- પ્રતિષેધો નામ સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૭||