3. rasāyanādhyāyaḥ - karapracitīyō rasāyanapādaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કરપ્રચિતીયં રસાયનપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6

કરપ્રચિતાનાં યથોક્તગુણાનામામલકાનામુદ્ધૃતાસ્થ્નાં શુષ્કચૂર્ણિતાનાં પુનર્માઘે ફાલ્ગુને વા માસે ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ સ્વરસપરિપીતાનાં પુનઃ શુષ્કચૂર્ણીકૃતાનામાઢકમેકં ગ્રાહયેત્, અથ જીવનીયાનાં બૃંહણીયાનાં સ્તન્યજનનાનાં શુક્રજનનાનાં વયઃસ્થાપનાનાં ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયોક્તાનામૌષધગણાનાં ચન્દનાગુરુધવતિનિશખદિરશિંશપાસનસારાણાં ચાણુશઃ કૃત્તાનામભયાબિભીતકપિપ્પલીવચાચવ્યચિત્રકવિડઙ્ગાનાં ચ સમસ્તાનામાઢકમેકં દશગુણેનામ્ભસા સાધયેત્, તસ્મિન્નાઢકાવશેષે રસે સુપૂતે તાન્યામલકચૂર્ણાનિ દત્ત્વા ગોમયાગ્નિભિર્વંશવિદલશરતેજનાગ્નિભિર્વા સાધયેદ્યાવદપનયાદ્રસસ્ય, તમનુપદગ્ધમુપહૃત્યાયસીષુ પાત્રીષ્વાસ્તીર્ય શોષયેત્, સુશુષ્કં તત્ કૃષ્ણાજિનસ્યોપરિ દૃષદિ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટમયઃસ્થાલ્યાં નિધાપયેત્ સમ્યક્, તચ્ચૂર્ણમયશ્ચૂર્ણાષ્ટભાગસમ્પ્રયુક્તં મધુસર્પિર્ભ્યામગ્નિબલમભિસમીક્ષ્ય પ્રયોજયેદિતિ||૩|| ભવન્તિ ચાત્ર- એતદ્રસાયનં પૂર્વં વસિષ્ઠઃ કશ્યપોઽઙ્ગિરાઃ| જમદગ્નિર્ભરદ્વાજો ભૃગુરન્યે ચ તદ્વિધાઃ||૪|| પ્રયુજ્ય પ્રયતા મુક્તાઃ શ્રમવ્યાધિજરાભયાત્| યાવદૈચ્છંસ્તપસ્તેપુસ્તત્પ્રભાવાન્મહાબલાઃ||૫|| ઇદં રસાયનં ચક્રે બ્રહ્મા વાર્ષસહસ્રિકમ્| જરાવ્યાધિપ્રશમનં બુદ્ધીન્દ્રિયબલપ્રદમ્||૬|| (ઇત્યામલકાયસં બ્રાહ્મરસાયનમ્)|

Adhikarana 3 (7-8) · Śloka 8

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ ધ્યાનેન પ્રશમેન ચ| રસાયનવિધાનેન કાલયુક્તેન ચાયુષા||૭|| સ્થિતા મહર્ષયઃ પૂર્વં, નહિ કિઞ્ચિદ્રસાયનમ્| ગ્રામ્યાનામન્યકાર્યાણાં સિધ્યત્યપ્રયતાત્મનામ્||૮||

Adhikarana 4 (9-14) · Śloka 14

સંવત્સરં પયોવૃત્તિર્ગવાં મધ્યે વસેત્ સદા| સાવિત્રીં મનસા ધ્યાયન્ બ્રહ્મચારી યતેન્દ્રિયઃ||૯|| સંવત્સરાન્તે પૌષીં વા માઘીં વા ફાલ્ગુનીં તિથિમ્| ત્ર્યહોપવાસી શુક્લસ્ય પ્રવિશ્યામલકીવનમ્||૧૦|| બૃહત્ફલાઢ્યમારુહ્ય દ્રુમં શાખાગતં ફલમ્| ગૃહીત્વા પાણિના તિષ્ઠેજ્જપન્ બ્રહ્મામૃતાગમાત્||૧૧|| તદા હ્યવશ્યમમૃતં વસત્યામલકે ક્ષણમ્| શર્કરામધુકલ્પાનિ સ્નેહવન્તિ મૃદૂનિ ચ||૧૨|| ભવન્ત્યમૃતસંયોગાત્તાનિ યાવન્તિ ભક્ષયેત્| જીવેદ્વર્ષસહસ્રાણિ તાવન્ત્યાગતયૌવનઃ||૧૩|| સૌહિત્યમેષાં ગત્વા તુ ભવત્યમરસન્નિભઃ| સ્વયં ચાસ્યોપતિષ્ઠન્તે શ્રીર્વેદા વાક્ ચ રૂપિણી||૧૪|| (ઇતિ કેવલામલકરસાયનમ્)|

Adhikarana 5 (15-23) · Śloka 23

ત્રિફલાયા રસે મૂત્રે ગવાં ક્ષારે ચ લવણે| ક્રમેણ ચેઙ્ગુદીક્ષારે કિંશુકક્ષાર એવ ચ||૧૫|| તીક્ષ્ણાયસસ્ય પત્રાણિ વહ્નિવર્ણાનિ સાધયેત્ | ચતુરઙ્ગુલદીર્ઘાણિ તિલોત્સેધતનૂનિ ચ||૧૬|| જ્ઞાત્વા તાન્યઞ્જનાભાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્| તાનિ ચૂર્ણાનિ મધુના રસેનામલકસ્ય ચ||૧૭|| યુક્તાનિ લેહવત્ કુમ્ભે સ્થિતાનિ ઘૃતભાવિતે| સંવત્સરં નિધેયાનિ યવપલ્લે તથૈવ ચ||૧૮|| દદ્યાદાલોડનં માસે સર્વત્રાલોડયન્ બુધઃ| સંવત્સરાત્યયે તસ્ય પ્રયોગો મધુસર્પિષા||૧૯|| પ્રાતઃ પ્રાતર્બલાપેક્ષી સાત્મ્યં જીર્ણે ચ ભોજનમ્| એષ એવ ચ લૌહાનાં પ્રયોગઃ સમ્પ્રકીર્તિતઃ||૨૦|| નાભિઘાતૈર્ન ચાતઙ્કૈર્જરયા ન ચ મૃત્યુના| સ ધૃષ્યઃ સ્યાદ્ગજપ્રાણઃ સદા ચાતિબલેન્દ્રિયઃ||૨૧|| ધીમાન્ યશસ્વી વાક્સિદ્ધઃ શ્રુતધારી મહાધનઃ | ભવેત્ સમાં પ્રયુઞ્જાનો નરો લૌહરસાયનમ્||૨૨|| અનેનૈવ વિધાનેન હેમ્નશ્ચ રજતસ્ય ચ| આયુઃપ્રકર્ષકૃત્સિદ્ધઃ પ્રયોગઃ સર્વરોગનુત્||૨૩|| (ઇતિ લૌહાદિરસાયનમ્)|

Adhikarana 6 (24-29) · Śloka 29

ઐન્દ્રી મત્સ્યાખ્યકો બ્રાહ્મી વચા બ્રહ્મસુવર્ચલા| પિપ્પલ્યો લવણં હેમ શઙ્ખપુષ્પી વિષં ઘૃતમ્||૨૪|| એષાં ત્રિયવકાન્ ભાગાન્ હેમસર્પિર્વિષૈર્વિના| દ્વૌ યવૌ તત્ર હેમ્નસ્તુ તિલં દદ્યાદ્વિષસ્ય ચ||૨૫|| સર્પિષશ્ચ પલં દદ્યાત્તદૈકધ્યં પ્રયોજયેત્| ઘૃતપ્રભૂતં સક્ષૌદ્રં જીર્ણે ચાન્નં પ્રશસ્યતે||૨૬|| જરાવ્યાધિપ્રશમનં સ્મૃતિમેધાકરં પરમ્| આયુષ્યં પૌષ્ટિકં ધન્યં સ્વરવર્ણપ્રસાદનમ્||૨૭|| પરમોજસ્કરં ચૈતત્ સિદ્ધમૈન્દ્રં રસાયનમ્| નૈનત્ પ્રસહતે કૃત્યા નાલક્ષ્મીર્ન વિષં ન રુક્||૨૮|| શ્વિત્રં સકુષ્ઠં જઠરાણિ ગુલ્માઃ પ્લીહા પુરાણો વિષમજ્વરશ્ચ| મેધાસ્મૃતિજ્ઞાનહરાશ્ચ રોગાઃ શામ્યન્ત્યનેનાતિબલાશ્ચ વાતાઃ||૨૯|| (ઇત્યૈન્દ્રં રસાયનમ્)|

Adhikarana 7 (30-31) · Śloka 31

મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ સ્વરસઃ પ્રયોજ્યઃ ક્ષીરેણ યષ્ટીમધુકસ્ય ચૂર્ણમ્| રસો ગુડૂચ્યાસ્તુ સમૂલપુષ્પ્યાઃ કલ્કઃ પ્રયોજ્યઃ ખલુ શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ||૩૦|| આયુઃપ્રદાન્યામયનાશનાનિ બલાગ્નિવર્ણસ્વરવર્ધનાનિ| મેધ્યાનિ ચૈતાનિ રસાયનાનિ મેધ્યા વિશેષેણ ચ શઙ્ખપુષ્પી||૩૧|| (ઇતિ મેધ્યરસાયનાનિ)|

Adhikarana 8 (32-35) · Śloka 35

પઞ્ચાષ્ટૌ સપ્ત દશ વા પિપ્પલીર્મધુસર્પિષા| રસાયનગુણાન્વેષી સમામેકાં પ્રયોજયેત્||૩૨|| તિસ્રસ્તિસ્રસ્તુ પૂર્વાહ્ણે ભુક્ત્વાઽગ્રે ભોજનસ્ય ચ| પિપ્પલ્યઃ કિંશુકક્ષારભાવિતા ઘૃતભર્જિતાઃ||૩૩|| પ્રયોજ્યા મધુસમ્મિશ્રા રસાયનગુણૈષિણા| જેતું કાસં ક્ષયં શોષં શ્વાસં હિક્કાં ગલામયાન્||૩૪|| અર્શાંસિ ગ્રહણીદોષં પાણ્ડુતાં વિષમજ્વરમ્| વૈસ્વર્યં પીનસં શોફં ગુલ્મં વાતબલાસકમ્||૩૫|| (ઇતિ પિપ્પલીરસાયનમ્)|

Adhikarana 9 (36-40) · Śloka 40

ક્રમવૃદ્ધ્યા દશાહાનિ દશપૈપ્પલિકં દિનમ્| વર્ધયેત્ પયસા સાર્ધં તથૈવાપનયેત્ પુનઃ||૩૬|| જીર્ણે જીર્ણે ચ ભુઞ્જીત ષષ્ટિકં ક્ષીરસર્પિષા| પિપ્પલીનાં સહસ્રસ્ય પ્રયોગોઽયં રસાયનમ્||૩૭|| પિષ્ટાસ્તા બલિભિઃ સેવ્યાઃ, શૃતા મધ્યબલૈર્નરૈઃ| ચૂર્ણીકૃતા હ્રસ્વબલૈર્યોજ્યા દોષામયાન્ પ્રતિ||૩૮|| દશપૈપ્પલિકઃ શ્રેષ્ઠો મધ્યમઃ ષટ્ પ્રકીર્તિતઃ| પ્રયોગો યસ્ત્રિપર્યન્તઃ સ કનીયાન્ સ ચાબલૈઃ||૩૯|| બૃહણં સ્વર્યમાયુષ્યં પ્લીહોદરવિનાશનમ્| વયસઃ સ્થાપનં મેધ્યં પિપ્પલીનાં રસાયનમ્||૪૦|| (ઇતિ પિપ્પલીવર્ધમાનં રસાયનમ્)|

Adhikarana 10 (41-47) · Śloka 47

જરણાન્તેઽભયામેકાં પ્રાગ્ભુક્તાદ્ દ્વે બિભીતકે| ભુક્ત્વા તુ મધુસર્પિર્ભ્યાં ચત્વાર્યામલકાનિ ચ||૪૧|| પ્રયોજયન્ સમામેકાં ત્રિફલાયા રસાયનમ્| જીવેદ્વર્ષશતં પૂર્ણમજરોઽવ્યાધિરેવ ચ||૪૨|| (ઇતિ ત્રિફલારસાયનમ્)| ત્રૈફલેનાયસીં પાત્રીં કલ્કેનાલેપયેન્નવામ્| તમહોરાત્રિકં લેપં પિબેત્ ક્ષૌદ્રોદકાપ્લુતમ્||૪૩|| પ્રભૂતસ્નેહમશનં જીર્ણે તત્ર પ્રશસ્યતે| અજરોઽરુક્ સમાભ્યાસાજ્જીવેચ્ચૈવ સમાઃ શતમ્||૪૪|| (ઇતિ ત્રિફલારસાયનમપરમ્)| મધુકેન તુગાક્ષીર્યા પિપ્પલ્યા ક્ષૌદ્રસર્પિષા| ત્રિફલા સિતયા ચાપિ યુક્તા સિદ્ધં રસાયનમ્||૪૫|| (ઇતિ ત્રિફલારસાયનમપરમ્)| સર્વલૌહૈઃ સુવર્ણેન વચયા મધુસર્પિષા| વિડઙ્ગપિપ્પલીભ્યાં ચ ત્રિફલા લવણેન ચ||૪૬|| સંવત્સરપ્રયોગેણ મેધાસ્મૃતિબલપ્રદા| ભવત્યાયુઃપ્રદા ધન્યા જરારોગનિબર્હણી||૪૭|| (ઇતિ ત્રિફલારસાયનમપરમ્)|

Adhikarana 11 (48-50) · Śloka 50

અનમ્લં ચ કષાયં ચ કટુ પાકે શિલાજતુ| નાત્યુષ્ણશીતં ધાતુભ્યશ્ચતુર્ભ્યસ્તસ્ય સમ્ભવઃ||૪૮|| હેમ્નશ્ચ રજતાત્તામ્રાદ્વરાત્ કૃષ્ણાયસાદપિ| રસાયનં તદ્વિધિભિસ્તદ્વૃષ્યં તચ્ચ રોગનુત્||૪૯|| વાતપિત્તકફઘ્નૈશ્ચ નિર્યૂહૈસ્તત્ સુભાવિતમ્| વીર્યોત્કર્ષં પરં યાતિ સર્વૈરેકૈકશોઽપિ વા||૫૦||

Adhikarana 12 (51-54) · Śloka 55

પ્રક્ષિપ્તોદ્ધૃતમપ્યેનત્ પુનસ્તત્ પ્રક્ષિપેદ્રસે| કોષ્ણે સપ્તાહમેતેન વિધિના તસ્ય ભાવના||૫૧|| પૂર્વોક્તેન વિધાનેન લોહૈશ્ચૂર્ણીકૃતૈઃ સહ| તત્ પીતં પયસા દદ્યાદ્દીર્ઘમાયુઃ સુખાન્વિતમ્||૫૨|| જરાવ્યાધિપ્રશમનં દેહદાર્ઢ્યકરં પરમ્| મેધાસ્મૃતિકરં ધન્યં ક્ષીરાશી તત્ પ્રયોજયેત્||૫૩|| પ્રયોગઃ સપ્તસપ્તાહાસ્ત્રયશ્ચૈકશ્ચ સપ્તકઃ| નિર્દિષ્ટસ્ત્રિવિધસ્તસ્ય પરો મધ્યોઽવરસ્તથા||૫૪|| પલમર્ધપલં કર્ષો માત્રા તસ્ય ત્રિધા મતા|૫૫|

Adhikarana 13 (55-61) · Śloka 61

જાતેર્વિશેષં સવિધિં તસ્ય વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્||૫૫|| હેમાદ્યાઃ સૂર્યસન્તપ્તાઃ સ્રવન્તિ ગિરિધાતવઃ| જત્વાભં મૃદુ મૃત્સ્નાચ્છં યન્મલં તચ્છિલાજતુ||૫૬|| મધુરશ્ચ સતિક્તશ્ચ જપાપુષ્પનિભશ્ચ યઃ| કટુર્વિપાકે શીતશ્ચ સ સુવર્ણસ્ય નિસ્રવઃ||૫૭|| રૂપ્યસ્ય કટુકઃ શ્વેતઃ શીતઃ સ્વાદુ વિપચ્યતે| તામ્રસ્ય બર્હિકણ્ઠાભસ્તિક્તોષ્ણઃ પચ્યતે કટુ||૫૮|| યસ્તુ ગુગ્ગુલુકાભાસસ્તિક્તકો લવણાન્વિતઃ| કટુર્વિપાકે શીતશ્ચ સર્વશ્રેષ્ઠઃ સ ચાયસઃ||૫૯|| ગોમૂત્રગન્ધયઃ સર્વે સર્વકર્મસુ યૌગિકાઃ| રસાયનપ્રયોગેષુ પશ્ચિમસ્તુ વિશિષ્યતે||૬૦|| યથાક્રમં વાતપિત્તે શ્લેષ્મપિત્તે કફે ત્રિષુ| વિશેષતઃ પ્રશસ્યન્તે મલા હેમાદિધાતુજાઃ||૬૧||

Adhikarana 14 (62-66) · Śloka 66

શિલાજતુપ્રયોગેષુ વિદાહીનિ ગુરૂણિ ચ| વર્જયેત્ સર્વકાલં તુ કુલત્થાન્ પરિવર્જયેત્||૬૨|| તે હ્યત્યન્તવિરુદ્ધત્વાદશ્મનો ભેદનાઃ પરમ્| લોકે દૃષ્ટાસ્તતસ્તેષાં પ્રયોગઃ પ્રતિષિધ્યતે||૬૩|| પયાંસિ તક્રાણિ રસાઃ સયૂષાસ્તોયં સમૂત્રા વિવિધાઃ કષાયાઃ| આલોડનાર્થં ગિરિજસ્ય શસ્તાસ્તે તે પ્રયોજ્યાઃ પ્રસમીક્ષ્ય કાર્યમ્||૬૪|| ન સોઽસ્તિ રોગો ભુવિ સાધ્યરૂપઃ શિલાહ્વયં યં ન જયેત્ પ્રસહ્ય| તત્ કાલયોગૈર્વિધિભિઃ પ્રયુક્તં સ્વસ્થસ્ય ચોર્જાં વિપુલાં દદાતિ||૬૫|| (ઇતિ શિલાજતુરસાયનમ્)| તત્ર શ્લોકઃ- કરપ્રચિતિકે પાદે દશ ષટ્ ચ મહર્ષિણા| રસાયનાનાં સિદ્ધાનાં સંયોગાઃ સમુદાહૃતાઃ||૬૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને રસાયનાધ્યાયે કરપ્રચિતીયો નામ રસાયનપાદસ્તૃતીયઃ||૩||