2. rasāyanādhyāyaḥ - prāṇakāmīyō rasāyanapādaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પ્રાણકામીયં રસાયનપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

પ્રાણકામાઃ શુશ્રૂષધ્વમિદમુચ્યમાનમમૃતમિવાપરમદિતિસુતહિતકરમચિન્ત્યાદ્ભુતપ્રભાવમાયુષ્યમારોગ્યકરં વયસઃ સ્થાપનં નિદ્રાતન્દ્રાશ્રમક્લમાલસ્યદૌર્બલ્યાપહરમનિલકફપિત્તસામ્યકરં સ્થૈર્યકરમબદ્ધમાંસહરમન્તરગ્નિસન્ધુક્ષણં પ્રભાવર્ણસ્વરોત્તમકરં રસાયનવિધાનમ્| અનેન ચ્યવનાદયો મહર્ષયઃ પુનર્યુવત્વમાપુર્નારીણાં ચેષ્ટતમા બભૂવુઃ, સ્થિરસમસુવિભક્તમાંસાઃ, સુસંહતસ્થિરશરીરાઃ, સુપ્રસન્નબલવર્ણેન્દ્રિયાઃ, સર્વત્રાપ્રતિહતપરાક્રમાઃ, ક્લેશસહાશ્ચ| સર્વે શરીરદોષા ભવન્તિ ગ્રામ્યાહારાદમ્લલવણકટુકક્ષારશુષ્કશાકમાંસતિલપલલપિષ્ટાન્નભોજિનાં વિરૂઢનવશૂકશમીધાન્યવિરુદ્ધાસાત્મ્યરૂક્ષક્ષારાભિષ્યન્દિભોજિનાં ક્લિન્નગુરુપૂતિપર્યુષિતભોજિનાં વિષમાધ્યશનપ્રાયાણાં દિવાસ્વપ્નસ્ત્રીમદ્યનિત્યાનાં વિષમાતિમાત્રવ્યાયામસઙ્ક્ષોભિતશરીરાણાં ભયક્રોધશોકલોભમોહાયાસબહુલાનામ્; અતોનિમિત્તં હિ શિથિલીભવન્તિ માંસાનિ, વિમુચ્યન્તે સન્ધયઃ, વિદહ્યતે રક્તં, વિષ્યન્દતે ચાનલ્પં મેદઃ, ન સન્ધીયતેઽસ્થિષુ મજ્જા, શુક્રં ન પ્રવર્તતે, ક્ષયમુપૈત્યોજઃ; સ એવમ્ભૂતો ગ્લાયતિ, સીદતિ, નિદ્રાતન્દ્રાલસ્યસમન્વિતો નિરુત્સાહઃ શ્વસિતિ, અસમર્થશ્ચેષ્ટાનાં શારીરમાનસીનાં, નષ્ટસ્મૃતિબુદ્ધિચ્છાયો રોગાણામધિષ્ઠાનભૂતો ન સર્વમાયુરવાપ્નોતિ| તસ્માદેતાન્ દોષાનવેક્ષમાણઃ સર્વાન્ યથોક્તાનહિતાનપાસ્યાહારવિહારાન્ રસાયનાનિ પ્રયોક્તુમર્હતીત્યુક્ત્વા ભગવાન્ પુનર્વસુરાત્રેય ઉવાચ-||૩||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

આમલકાનાં સુભૂમિજાનાં કાલજાનામનુપહતગન્ધવર્ણરસાનામાપૂર્ણરસપ્રમાણવીર્યાણાં સ્વરસેન પુનર્નવાકલ્કપાદસમ્પ્રયુક્તેન સર્પિષઃ સાધયેદાઢકમ્, અતઃ પરં વિદારીસ્વરસેન જીવન્તીકલ્કસમ્પ્રયુક્તેન, અતઃ પરં ચતુર્ગુણેન પયસા બલાતિબલાકષાયેણ શતાવરીકલ્કસંયુક્તેન; અનેન ક્રમેણૈકૈકં શતપાકં સહસ્રપાકં વા શર્કરાક્ષૌદ્રચતુર્ભાગસમ્પ્રયુક્તં સૌવર્ણે રાજતે માર્તિકે વા શુચૌ દૃઢે ઘૃતભાવિતે કુમ્ભે સ્થાપયેત્; તદ્યથોક્તેન વિધિના યથાગ્નિ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પ્રયોજયેત્, જીર્ણે ચ ક્ષીરસર્પિર્ભ્યાં શાલિષષ્ટિકમશ્નીયાત્| અસ્ય પ્રયોગાદ્વર્ષશતં વયોઽજરં તિષ્ઠતિ, શ્રુતમવતિષ્ઠતે, સર્વામયાઃ પ્રશામ્યન્તિ, અપ્રતિહતગતિઃ સ્ત્રીષુ, અપત્યવાન્ ભવતીતિ||૪|| ભવતશ્ચાત્ર- બૃહચ્છરીરં ગિરિસારસારં સ્થિરેન્દ્રિયં ચાતિબલેન્દ્રિયં ચ| અધૃષ્યમન્યૈરતિકાન્તરૂપં પ્રશસ્તિપૂજાસુખચિત્તભાક્ ચ||૫|| બલં મહદ્વર્ણવિશુદ્ધિરગ્ર્યા સ્વરો ઘનૌઘસ્તનિતાનુકારી| ભવત્યપત્યં વિપુલં સ્થિરં ચ સમશ્નતો યોગમિમં નરસ્ય||૬|| (ઇત્યામલકઘૃતમ્)|

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

આમલકસહસ્રં પિપ્પલીસહસ્રસમ્પ્રયુક્તં પલાશતરુણક્ષારોદકોત્તરં તિષ્ઠેત્, તદનુગતક્ષારોદકમનાતપશુષ્કમનસ્થિ ચૂર્ણીકૃતં ચતુર્ગુણાભ્યાં મધુસર્પિર્ભ્યાં સન્નીય શર્કરાચૂર્ણચતુર્ભાગસમ્પ્રયુક્તં ઘૃતભાજનસ્થં ષણ્માસાન્ સ્થાપયેદન્તર્ભૂમેઃ| તસ્યોત્તરકાલમગ્નિબલસમાં માત્રાં ખાદેત્, પૌર્વાહ્ણિકઃ પ્રયોગો નાપરાહ્ણિકઃ, સાત્મ્યાપેક્ષશ્ચાહારવિધિઃ| અસ્ય પ્રયોગાદ્વર્ષશતમજરં વયસ્તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ||૭|| (ઇત્યામલકાવલેહઃ)|

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

આમલકચૂર્ણાઢકમેકવિંશતિરાત્રમામલકસ્વરસપરિપીતં મધુઘૃતાઢકાભ્યાં દ્વાભ્યામેકીકૃતમષ્ટભાગપિપ્પલીકં શર્કરાચૂર્ણચતુર્ભાગસમ્પ્રયુક્તં ઘૃતભાજનસ્થં પ્રાવૃષિ ભસ્મરાશૌ નિદધ્યાત્; તદ્વર્ષાન્તે સાત્મ્યપથ્યાશી પ્રયોજયેત્; અસ્ય પ્રયોગાદ્વર્ષશતમજરમાયુસ્તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ||૮|| (ઇત્યામલકચૂર્ણમ્)|

Adhikarana 6 (9) · Śloka 9

વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણાનામાઢકમાઢકં પિપ્પલીતણ્ડુલાનામધ્યર્ધાઢકં સિતોપલાયાઃ સર્પિસ્તૈલમધ્વાઢકૈઃ ષડ્ભિરેકીકૃતં ઘૃતભાજનસ્થં પ્રાવૃષિ ભસ્મરાશાવિતિ સર્વં સમાનં પૂર્વેણ યાવદાશીઃ||૯|| (ઇતિ વિડઙ્ગાવલેહઃ)|

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

યથોક્તગુણાનામામલકાનાં સહસ્રમાર્દ્રપલાશદ્રોણ્યાં સપિધાનાયાં બાષ્પમનુદ્વમન્ત્યામારણ્યગોમયાગ્નિભિરુપસ્વેદયેત્, તાનિ સુસ્વિન્નશીતાન્યુદ્ધૃતકુલકાન્યાપોથ્યાઢકેન પિપ્પલીચૂર્ણાનામાઢકેન ચ વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણાનામધ્યર્ધેન ચાઢકેન શર્કરાયા દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યામાઢકાભ્યાં તૈલસ્ય મધુનઃ સર્પિષશ્ચ સંયોજ્ય શુચૌ દૃઢે ઘૃતભાવિતે કુમ્ભે સ્થાપયેદેકવિંશતિરાત્રમ્, અત ઊર્ધ્વં પ્રયોગઃ; અસ્ય પ્રયોગાદ્વર્ષશતમજરમાયુસ્તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૦|| (ઇત્યામલકાવલેહોઽપરઃ)|

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

ધન્વનિ કુશાસ્તીર્ણે સ્નિગ્ધકૃષ્ણમધુરમૃત્તિકે સુવર્ણવર્ણમૃત્તિકે વા વ્યપગતવિષશ્વાપદપવનસલિલાગ્નિદોષે કર્ષણવલ્મીકશ્મશાનચૈત્યોષરાવસથવર્જિતે દેશે યથર્તુસુખપવનસલિલાદિત્યસેવિતે જાતાન્યનુપહતાન્યનધ્યારૂઢાન્યબાલાન્યજીર્ણાન્યધિગતવીર્યાણિ શીર્ણપુરાણપર્ણાન્યસઞ્જાતાન્યપર્ણાનિ તપસિ તપસ્યે વા માસે શુચિઃ પ્રયતઃ કૃતદેવાર્ચનઃ સ્વસ્તિ વાચયિત્વા દ્વિજાતીન્ ચલે સુમુહૂર્તે નાગબલામૂલાન્યુદ્ધરેત્, તેષાં સુપ્રક્ષાલિતાનાં ત્વક્પિણ્ડમામ્રમાત્રમક્ષમાત્રં વા શ્લક્ષ્ણપિષ્ટમાલોડ્ય પયસા પ્રાતઃ પ્રયોજયેત્, ચૂર્ણીકૃતાનિ વા પિબેત્ પયસા, મધુસર્પિર્ભ્યાં વા સંયોજ્ય ભક્ષયેત્, જીર્ણે ચ ક્ષીરસર્પિર્ભ્યાં શાલિષષ્ટિકમશ્નીયાત્| સંવત્સરપ્રયોગાદસ્ય વર્ષશતમજરં વયસ્તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૧|| (ઇતિ નાગબલારસાયનમ્)|

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

બલાતિબલાચન્દનાગુરુધવતિનિશખદિરશિંશપાસનસ્વરસાઃ પુનર્નવાન્તાશ્ચૌષધયો દશ નાગબલયા વ્યાખ્યાતાઃ| સ્વરસાનામલાભે ત્વયં સ્વરસવિધિઃ- ચૂર્ણાનામાઢકમાઢકમુદકસ્યાહોરાત્રસ્થિતં મૃદિતપૂતં સ્વરસવત્ પ્રયોજ્યમ્||૧૨||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

ભલ્લાતકાન્યનુપહતાન્યનામયાન્યાપૂર્ણરસપ્રમાણવીર્યાણિ પક્વજામ્બવપ્રકાશાનિ શુચૌ શુક્રે વા માસે સઙ્ગૃહ્ય યવપલ્લે માષપલ્લે વા નિધાપયેત્, તાનિ ચતુર્માસસ્થિતાનિ સહસિ સહસ્યે વા માસે પ્રયોક્તુમારભેત શીતસ્નિગ્ધમધુરોપસ્કૃતશરીરઃ| પૂર્વં દશભલ્લાતકાન્યાપોથ્યાષ્ટગુણેનામ્ભસા સાધુ સાધયેત્, તેષાં રસમષ્ટભાગાવશેષં પૂતં સપયસ્કં પિબેત્ સર્પિષાઽન્તર્મુખમભ્યજ્ય| તાન્યેકૈકભલ્લાતકોત્કર્ષાપકર્ષેણ દશભલ્લાતકાન્યાત્રિંશતઃ પ્રયોજ્યાનિ, નાતઃ પરમુત્કર્ષઃ| પ્રયોગવિધાનેન સહસ્રપર એવ ભલ્લાતકપ્રયોગઃ| જીર્ણે ચ સસર્પિષા પયસા શાલિષષ્ટિકાશનમુપચારઃ, પ્રયોગાન્તે ચ દ્વિસ્તાવત્ પયસૈવોપચારઃ| તત્પ્રયોગાદ્વર્ષશતમજરં વયસ્તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૩|| (ઇતિ ભલ્લાતકક્ષીરમ્)|

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

ભલ્લાતકાનાં જર્જરીકૃતાનાં પિષ્ટસ્વેદનં પૂરયિત્વા ભૂમાવાકણ્ઠં નિખાતસ્ય સ્નેહભાવિતસ્ય દૃઢસ્યોપરિ કુમ્ભસ્યારોપ્યોડુપેનાપિધાય કૃષ્ણમૃત્તિકાવલિપ્તં ગોમયાગ્નિભિરુપસ્વેદયેત્; તેષાં યઃ સ્વરસઃ કુમ્ભં પ્રપદ્યેત, તમષ્ટભાગમધુસમ્પ્રયુક્તં દ્વિગુણઘૃતમદ્યાત્; તત્પ્રયોગાદ્વર્ષશતમજરં વયસ્તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૪|| (ઇતિ ભલ્લાતકક્ષૌદ્રમ્)|

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

ભલ્લાતકતૈલપાત્રં સપયસ્કં મધુકેન કલ્કેનાક્ષમાત્રેણ શતપાકં કુર્યાદિતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૫|| (ઇતિ ભલ્લાતકતૈલમ્)|

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ભલ્લાતકસર્પિઃ , ભલ્લાતકક્ષીરં, ભલ્લાતકક્ષૌદ્રં, ગુડભલ્લાતકં, ભલ્લાતકયૂષઃ, ભલ્લાતકતૈલં, ભલ્લાતકપલલં, ભલ્લાતકસક્તવઃ, ભલ્લાતકલવણં, ભલ્લાતકતર્પણમ્, ઇતિ ભલ્લાતકવિધાનમુક્તં ભવતિ||૧૬||

Adhikarana 14 (17-22) · Śloka 22

ભવન્તિ ચાત્ર- ભલ્લાતકાનિ તીક્ષ્ણાનિ પાકીન્યગ્નિસમાનિ ચ| ભવન્ત્યમૃતકલ્પાનિ પ્રયુક્તાનિ યથાવિધિ||૧૭|| એતે દશવિધાસ્ત્વેષાં પ્રયોગાઃ પરિકીર્તિતાઃ| રોગપ્રકૃતિસાત્મ્યજ્ઞસ્તાન્ પ્રયોગાન્ પ્રકલ્પયેત્||૧૮|| કફજો ન સ રોગોઽસ્તિ ન વિબન્ધોઽસ્તિ કશ્ચન| યં ન ભલ્લાતકં હન્યાચ્છીઘ્રં મેધાગ્નિવર્ધનમ્||૧૯|| (ઇતિ ભલ્લાતકવિધિઃ)| પ્રાણકામાઃ પુરા જીર્ણાશ્ચ્યવનાદ્યા મહર્ષયઃ| રસાયનૈઃ શિવૈરેતૈર્બભૂવુરમિતાયુષઃ||૨૦|| બ્રાહ્મં તપો બ્રહ્મચર્યમધ્યાત્મધ્યાનમેવ ચ| દીર્ઘાયુષો યથાકામં સમ્ભૃત્ય ત્રિદિવં ગતાઃ||૨૧|| તસ્માદાયુઃપ્રકર્ષાર્થં પ્રાણકામૈઃ સુખાર્થિભિઃ| રસાયનવિધિઃ સેવ્યો વિધિવત્સુસમાહિતૈઃ||૨૨||

Adhikarana 15 (23) · Śloka 23

તત્ર શ્લોકઃ- રસાયનાનાં સંયોગાઃ સિદ્ધા ભૂતહિતૈષિણા| નિર્દિષ્ટાઃ પ્રાણકામીયે સપ્તત્રિંશન્મહર્ષિણા ||૨૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને રસાયનાધ્યાયે પ્રાણકામીયો નામ રસાયનપાદો દ્વિતીયઃ||૨||