Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતઃ પરિમર્શનીયમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨|| વર્ણે સ્વરે ચ ગન્ધે ચ રસે ચોક્તં પૃથક્ પૃથક્| લિઙ્ગં મુમૂર્ષતાં સમ્યક્ સ્પર્શેષ્વપિ નિબોધત||૩||
अथातः परिमर्शनीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| वर्णे स्वरे च गन्धे च रसे चोक्तं पृथक् पृथक्| लिङ्गं मुमूर्षतां सम्यक् स्पर्शेष्वपि निबोधत||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
સ્પર્શપ્રાધાન્યેનૈવાતુરસ્યાયુષઃ પ્રમાણાવશેષં જિજ્ઞાસુઃ પ્રકૃતિસ્થેન પાણિના શરીરમસ્ય કેવલં સ્પૃશેત્, પરિમર્શયેદ્વાઽન્યેન| પરિમૃશતા તુ ખલ્વાતુરશરીરમિમે ભાવાસ્તત્ર તત્રાવબોદ્ધવ્યા ભવન્તિ| તદ્યથા- સતતં સ્પન્દમાનાનાં શરીરદેશાનામસ્પન્દનં, નિત્યોષ્મણાં શીતીભાવઃ, મૃદૂનાં દારુણત્વં, શ્લક્ષ્ણાનાં ખરત્વં, સતામસદ્ભાવઃ , સન્ધીનાં સ્રંસભ્રંશચ્યવનાનિ; માંસશોણિતયોર્વીતીભાવઃ, દારુણત્વં, સ્વેદાનુબન્ધઃ, સ્તમ્ભો વા; યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિદીદૃશં સ્પર્શાનાં લક્ષણં ભૃશવિકૃતમનિમિત્તં સ્યાત્| ઇતિ લક્ષણં સ્પૃશ્યાનાં ભાવાનામુક્તં સમાસેન||૪||
स्पर्शप्राधान्येनैवातुरस्यायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासुः प्रकृतिस्थेन पाणिना शरीरमस्य केवलं स्पृशेत्, परिमर्शयेद्वाऽन्येन| परिमृशता तु खल्वातुरशरीरमिमे भावास्तत्र तत्रावबोद्धव्या भवन्ति| तद्यथा- सततं स्पन्दमानानां शरीरदेशानामस्पन्दनं, नित्योष्मणां शीतीभावः, मृदूनां दारुणत्वं, श्लक्ष्णानां खरत्वं, सतामसद्भावः , सन्धीनां स्रंसभ्रंशच्यवनानि; मांसशोणितयोर्वीतीभावः, दारुणत्वं, स्वेदानुबन्धः, स्तम्भो वा; यच्चान्यदपि किञ्चिदीदृशं स्पर्शानां लक्षणं भृशविकृतमनिमित्तं स्यात्| इति लक्षणं स्पृश्यानां भावानामुक्तं समासेन||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
તદ્વ્યાસતોઽનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- તસ્ય ચેત્ પરિમૃશ્યમાનં પૃથક્ત્વેન પાદજઙ્ઘોરુસ્ફિગુદરપાર્શ્વપૃષ્ઠેષિકાપાણિગ્રીવાતાલ્વોષ્ઠલલાટં સ્વિન્નં શીતં સ્તબ્ધં દારુણં વીતમાંસશોણિતં વા સ્યાત્, પરાસુરયં પુરુષો ન ચિરાત્ કાલં મરિષ્યતીતિ વિદ્યાત્| તસ્ય ચેત્ પરિમૃશ્યમાનાનિ પૃથક્ત્વેન ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણગુદવૃષણમેઢ્રનાભ્યંસસ્તનમણિકપર્શુકાહનુનાસિકાકર્ણાક્ષિભ્રૂશઙ્ખાદીનિ સ્રસ્તાનિ વ્યસ્તાનિ ચ્યુતાનિ સ્થાનેભ્યઃ સ્કન્નાનિ વા સ્યુઃ, પરાસુરયં પુરુષોઽચિરાત્ કાલં મરિષ્યતીતિ વિદ્યાત્||૫|| તથાઽસ્યોચ્છ્વાસમન્યાદન્તપક્ષ્મચક્ષુઃકેશલોમોદરનખાઙ્ગુલીરાલક્ષયેત્| તસ્ય ચેદુચ્છ્વાસોઽતિદીર્ઘોઽતિહ્રસ્વો વા સ્યાત્, પરાસુરિતિ વિદ્યાત્| તસ્ય ચેન્મન્યે પરિમૃશ્યમાને ન સ્પન્દેયાતાં, પરાસુરિતિ વિદ્યાત્| તસ્ય ચેદ્દન્તાઃ પરિકીર્ણાઃ શ્વેતા જાતશર્કરાઃ સ્યુઃ, પરાસુરિતિ વિદ્યાત્| તસ્ય ચેત્ પક્ષ્માણિ જટાબદ્ધાનિ સ્યુઃ, પરાસુરિતિ વિદ્યાત્| તસ્ય ચેચ્ચક્ષુષી પ્રકૃતિહીને, વિકૃતિયુક્તે- અત્યુત્પિણ્ડિતે, અતિપ્રવિષ્ટે, અતિજિહ્મે, અતિવિષમે, અતિમુક્તબન્ધને, અતિપ્રસ્રુતે, સતતોન્મિષિતે, સતતનિમિષિતે, નિમિષોન્મેષાતિપ્રવૃત્તે, વિભ્રાન્તદૃષ્ટિકે, વિપરીતદૃષ્ટિકે, હીનદૃષ્ટિકે, વ્યસ્તદૃષ્ટિકે , નકુલાન્ધે, કપોતાન્ધે, અલાતવર્ણે, કૃષ્ણપીતનીલશ્યાવતામ્રહરિતહારિદ્રશુક્લવૈકારિકાણાં વર્ણાનામન્યતમેનાતિપ્લુતે વા સ્યાતાં, તદા પરાસુરિતિ વિદ્યાત્| અથાસ્ય કેશલોમાન્યાયચ્છેત્, તસ્ય ચેત્ કેશલોમાન્યાયમ્યમાનાનિ પ્રલુચ્યેરન્ ન ચેદ્વેદયેયુસ્તં પરાસુરિતિ વિદ્યાત્| તસ્ય ચેદુદરે સિરાઃ પ્રકાશેરઞ્ શ્યાવતામ્રનીલહારિદ્રશુક્લા વા સ્યુઃ, પરાસુરિતિ વિદ્યાત્| તસ્ય ચેન્નખા વીતમાંસશોણિતાઃ પક્વજામ્બવવર્ણાઃ સ્યુઃ, પરાસુરિતિ વિદ્યાત્| અથાસ્યાઙ્ગુલીરાયચ્છેત્; તસ્ય ચેદઙ્ગુલય આયમ્યમાના ન સ્ફુટેયુઃ, પરાસુરિતિ વિદ્યાત્||૬||
तद्व्यासतोऽनुव्याख्यास्यामः- तस्य चेत् परिमृश्यमानं पृथक्त्वेन पादजङ्घोरुस्फिगुदरपार्श्वपृष्ठेषिकापाणिग्रीवाताल्वोष्ठललाटं स्विन्नं शीतं स्तब्धं दारुणं वीतमांसशोणितं वा स्यात्, परासुरयं पुरुषो न चिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात्| तस्य चेत् परिमृश्यमानानि पृथक्त्वेन गुल्फजानुवङ्क्षणगुदवृषणमेढ्रनाभ्यंसस्तनमणिकपर्शुकाहनुनासिकाकर्णाक्षिभ्रूशङ्खादीनि स्रस्तानि व्यस्तानि च्युतानि स्थानेभ्यः स्कन्नानि वा स्युः, परासुरयं पुरुषोऽचिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात्||५|| तथाऽस्योच्छ्वासमन्यादन्तपक्ष्मचक्षुःकेशलोमोदरनखाङ्गुलीरालक्षयेत्| तस्य चेदुच्छ्वासोऽतिदीर्घोऽतिह्रस्वो वा स्यात्, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेन्मन्ये परिमृश्यमाने न स्पन्देयातां, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेद्दन्ताः परिकीर्णाः श्वेता जातशर्कराः स्युः, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेत् पक्ष्माणि जटाबद्धानि स्युः, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेच्चक्षुषी प्रकृतिहीने, विकृतियुक्ते- अत्युत्पिण्डिते, अतिप्रविष्टे, अतिजिह्मे, अतिविषमे, अतिमुक्तबन्धने, अतिप्रस्रुते, सततोन्मिषिते, सततनिमिषिते, निमिषोन्मेषातिप्रवृत्ते, विभ्रान्तदृष्टिके, विपरीतदृष्टिके, हीनदृष्टिके, व्यस्तदृष्टिके , नकुलान्धे, कपोतान्धे, अलातवर्णे, कृष्णपीतनीलश्यावताम्रहरितहारिद्रशुक्लवैकारिकाणां वर्णानामन्यतमेनातिप्लुते वा स्यातां, तदा परासुरिति विद्यात्| अथास्य केशलोमान्यायच्छेत्, तस्य चेत् केशलोमान्यायम्यमानानि प्रलुच्येरन् न चेद्वेदयेयुस्तं परासुरिति विद्यात्| तस्य चेदुदरे सिराः प्रकाशेरञ् श्यावताम्रनीलहारिद्रशुक्ला वा स्युः, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेन्नखा वीतमांसशोणिताः पक्वजाम्बववर्णाः स्युः, परासुरिति विद्यात्| अथास्याङ्गुलीरायच्छेत्; तस्य चेदङ्गुलय आयम्यमाना न स्फुटेयुः, परासुरिति विद्यात्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
તત્ર શ્લોકઃ- એતાન્ સ્પૃશ્યાન્ બહૂન્ ભાવાન્ યઃ સ્પૃશન્નવબુધ્યતે| આતુરે ન સ સમ્મોહમાયુર્જ્ઞાનસ્ય ગચ્છતિ||૭||
तत्र श्लोकः- एतान् स्पृश्यान् बहून् भावान् यः स्पृशन्नवबुध्यते| आतुरे न स सम्मोहमायुर्ज्ञानस्य गच्छति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને પરિમર્શનીયમિન્દ્રિયં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने परिमर्शनीयमिन्द्रियं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon