Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤ ਉਨ੍ਮਾਦਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथात उन्मादनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
7. unmādanidānam
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ਇਹ ਖਲੁ ਪਞ੍ਚੋਨ੍ਮਾਦਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਗਨ੍ਤੁਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ||੩|| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪੁਰੁਸਾਣਾਮੇਵਂਵਿਧਾਨਾਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਭੀਰੂਣਾਮੁਪਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮੁਤ੍ਸਨ੍ਨਦੋਸਾਣਾਂ ਸਮਲਵਿਕਤੋਪਹਿਤਾਨ੍ਯਨੁਚਿਤਾਨ੍ਯਾਹਾਰਜਾਤਾਨਿ ਵੈਸਮ੍ਯਯੁਕ੍ਤੇਨੋਪਯੋਗਵਿਧਿਨੋਪਯੁਞ੍ਜਾਨਾਨਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਯੋਗਮਪਿ ਵਿਸਮਮਾਚਰਤਾਮਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਚੇਸ੍ਟਾ ਵਿਸਮਾਃ ਸਮਾਚਰਤਾਮਤ੍ਯੁਪਕ੍ਸੀਣਦੇਹਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਵੇਗਸਮੁਦ੍ਭ੍ਰਮਿਤਾਨਾਮੁਪਹਤਮਨਸਾਂ ਵਾ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਲੋਭਹਰ੍ਸਭਯਮੋਹਾਯਾਸਸ਼ੋਕਚਿਨ੍ਤੋਦ੍ਵੇਗਾਦਿਭਿਰ੍ਭੂਯੋਭਿਘਾਤਾਭ੍ਯਾਹਤਾਨਾਂ ਵਾ ਮਨਸ੍ਯੁਪਹਤੇ ਬੁਦ੍ਧੌ ਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤਾਯਾਮਭ੍ਯੁਦੀਰ੍ਣਾ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਹਦਯਮੁਪਸਤ੍ਯ ਮਨੋਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਾਵਤ੍ਯ ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯੁਨ੍ਮਾਦਮ੍||੪||
View original
इह खलु पञ्चोन्मादा भवन्ति; तद्यथा- वातपित्तकफसन्निपातागन्तुनिमित्ताः||३|| तत्र दोषनिमित्ताश्चत्वारः पुरुषाणामेवंविधानां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते; तद्यथा- भीरूणामुपक्लिष्टसत्त्वानामुत्सन्नदोषाणां समलविकृतोपहितान्यनुचितान्याहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षीणदेहानां व्याधिवेगसमुद्भ्रमितानामुपहतमनसां वा कामक्रोधलोभहर्षभयमोहायासशोकचिन्तोद्वेगादिभिर्भूयोऽभिघाताभ्याहतानां वा मनस्युपहते बुद्धौ च प्रचलितायामभ्युदीर्णा दोषाः प्रकुपिता हृदयमुपसृत्य मनोवहानि स्रोतांस्यावृत्य जनयन्त्युन्मादम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਉਨ੍ਮਾਦਂ ਪੁਨਰ੍ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਜ੍ਞਾਨਸ੍ਮਤਿਭਕ੍ਤਿਸ਼ੀਲਚੇਸ੍ਟਾਚਾਰਵਿਭ੍ਰਮਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||੫||
View original
उन्मादं पुनर्मनोबुद्धिसञ्ज्ञाज्ञानस्मृतिभक्तिशीलचेष्टाचारविभ्रमं विद्यात्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ, ਚਕ੍ਸੁਸੋਰਾਕੁਲਤਾ, ਸ੍ਵਨਃ ਕਰ੍ਣਯੋਃ, ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਮ੍, ਆਸ੍ਯਸਂਸ੍ਰਵਣਮ੍, ਅਨਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਾਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਾਃ, ਹਦ੍ਗ੍ਰਹਃ, ਧ੍ਯਾਨਾਯਾਸਸਮ੍ਮੋਹੋਦ੍ਵੇਗਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਾਨੇ, ਸਤਤਂ ਲੋਮਹਰ੍ਸਃ, ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍, ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍, ਉਦਰ੍ਦਿਤ੍ਵਮ੍ , ਅਰ੍ਦਿਤਾਕਤਿਕਰਣਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧੇਃ, ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਚਲਿਤਾਨਵਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਰੂਪਾਣਾਮਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਨਾਂ ਚ ਤਿਲਪੀਡਕਚਕ੍ਰਾਧਿਰੋਹਣਂ ਵਾਤਕੁਣ੍ਡਲਿਕਾਭਿਸ਼੍ਚੋਨ੍ਮਥਨਂ ਨਿਮਜ੍ਜਨਂ ਚ ਕਲੁਸਾਣਾਮਮ੍ਭਸਾਮਾਵਰ੍ਤੇ ਚਕ੍ਸੁਸੋਸ਼੍ਚਾਪਸਰ੍ਪਣਮਿਤਿ (ਦੋਸਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਾਮੁਨ੍ਮਾਦਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ)||੬||
View original
तस्येमानि पूर्वरूपाणि; तद्यथा- शिरसः शून्यता, चक्षुषोराकुलता, स्वनः कर्णयोः, उच्छ्वासस्याधिक्यम्, आस्यसंस्रवणम्, अनन्नाभिलाषारोचकाविपाकाः, हृद्ग्रहः, ध्यानायाससम्मोहोद्वेगाश्चास्थाने, सततं लोमहर्षः, ज्वरश्चाभीक्ष्णम्, उन्मत्तचित्तत्वम्, उदर्दित्वम् , अर्दिताकृतिकरणं च व्याधेः, स्वप्ने चाभीक्ष्णं दर्शनं भ्रान्तचलितानवस्थितानां रूपाणामप्रशस्तानां च तिलपीडकचक्राधिरोहणं वातकुण्डलिकाभिश्चोन्मथनं निमज्जनं च कलुषाणामम्भसामावर्ते चक्षुषोश्चापसर्पणमिति (दोषनिमित्तानामुन्मादानां पूर्वरूपाणि भवन्ति)||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮੇਵਮੁਨ੍ਮਾਦਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰੇਵ| ਤਤ੍ਰੇਦਮੁਨ੍ਮਾਦਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪਰਿਸਰਣਮਜਸ੍ਰਮ੍, ਅਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵੌਸ੍ਠਾਂਸਹਨ੍ਵਗ੍ਰਹਸ੍ਤਪਾਦਾਙ੍ਗਵਿਕ੍ਸੇਪਣਮਕਸ੍ਮਾਤ੍ , ਸਤਤਮਨਿਯਤਾਨਾਂ ਚ ਗਿਰਾਮੁਤ੍ਸਰ੍ਗਃ, ਫੇਨਾਗਮਨਮਾਸ੍ਯਾਤ੍, ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸ੍ਮਿਤਹਸਿਤਨਤ੍ਯਗੀਤਵਾਦਿਤ੍ਰਸਮ੍ਪ੍ਰਯੋਗਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਾਨੇ, ਵੀਣਾਵਂਸ਼ਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ਮ੍ਯਾਤਾਲਸ਼ਬ੍ਦਾਨੁਕਰਣਮਸਾਮ੍ਨਾ, ਯਾਨਮਯਾਨੈਃ, ਅਲਙ੍ਕਰਣਮਨਲਙ੍ਕਾਰਿਕੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ, ਲੋਭਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯੇਸ੍ਵਲਬ੍ਧੇਸੁ, ਲਬ੍ਧੇਸੁ ਚਾਵਮਾਨਸ੍ਤੀਵ੍ਰਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਂ ਚ, ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ, ਪਾਰੁਸ੍ਯਮ੍, ਉਤ੍ਪਿਣ੍ਡਿਤਾਰੁਣਾਕ੍ਸਤਾ, ਵਾਤੋਪਸ਼ਯਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਦਨੁਪਸ਼ਯਤਾ ਚ; ਇਤਿ ਵਾਤੋਨ੍ਮਾਦਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ(੧); ਅਮਰ੍ਸਃ, ਕ੍ਰੋਧਃ, ਸਂਰਮ੍ਭਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਾਨੇ, ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਲੋਸ੍ਟ੍ਰਕਸ਼ਾਕਾਸ੍ਠਮੁਸ੍ਟਿਭਿਰਭਿਹਨਨਂ ਸ੍ਵੇਸਾਂ ਪਰੇਸਾਂ ਵਾ, ਅਭਿਦ੍ਰਵਣਂ, ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਯਸ਼ੀਤੋਦਕਾਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਃ, ਸਨ੍ਤਾਪਸ਼੍ਚਾਤਿਵੇਲਂ, ਤਾਮ੍ਰਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰਸਂਰਬ੍ਧਾਕ੍ਸਤਾ, ਪਿਤ੍ਤੋਪਸ਼ਯਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਦਨੁਪਸ਼ਯਤਾ ਚ; ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤੋਨ੍ਮਾਦਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ(੨); ਸ੍ਥਾਨਮੇਕਦੇਸ਼ੇ, ਤੂਸ੍ਣੀਮ੍ਭਾਵਃ, ਅਲ੍ਪਸ਼ਸ਼੍ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਂ, ਲਾਲਾਸ਼ਿਙ੍ਘਾਣਕਸ੍ਰਵਣਮ੍, ਅਨਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਃ, ਰਹਸ੍ਕਾਮਤਾ, ਬੀਭਤ੍ਸਤ੍ਵਂ, ਸ਼ੌਚਦ੍ਵੇਸਃ, ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਿਤ੍ਯਤਾ, ਸ਼੍ਵਯਥੁਰਾਨਨੇ, ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਤਿਮਿਤਮਲੋਪਦਿਗ੍ਧਾਕ੍ਸਤ੍ਵਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਪਸ਼ਯਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਦਨੁਪਸ਼ਯਤਾ ਚ; ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਨ੍ਮਾਦਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ(੩); ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤੁ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍; ਤਮਸਾਧ੍ਯਮਾਚਕ੍ਸਤੇ ਕੁਸ਼ਲਾਃ||੭||
View original
ततोऽनन्तरमेवमुन्मादाभिनिर्वृत्तिरेव| तत्रेदमुन्मादविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- परिसरणमजस्रम्, अक्षिभ्रुवौष्ठांसहन्वग्रहस्तपादाङ्गविक्षेपणमकस्मात् , सततमनियतानां च गिरामुत्सर्गः, फेनागमनमास्यात्, अभीक्ष्णं स्मितहसितनृत्यगीतवादित्रसम्प्रयोगाश्चास्थाने, वीणावंशशङ्खशम्यातालशब्दानुकरणमसाम्ना, यानमयानैः, अलङ्करणमनलङ्कारिकैर्द्रव्यैः, लोभश्चाभ्यवहार्येष्वलब्धेषु, लब्धेषु चावमानस्तीव्रमात्सर्यं च, कार्श्यं, पारुष्यम्, उत्पिण्डितारुणाक्षता, वातोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति वातोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(१); अमर्षः, क्रोधः, संरम्भश्चास्थाने, शस्त्रलोष्ट्रकशाकाष्ठमुष्टिभिरभिहननं स्वेषां परेषां वा, अभिद्रवणं, प्रच्छायशीतोदकान्नाभिलाषः, सन्तापश्चातिवेलं, ताम्रहरितहारिद्रसंरब्धाक्षता, पित्तोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति पित्तोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(२); स्थानमेकदेशे, तूष्णीम्भावः, अल्पशश्चङ्क्रमणं, लालाशिङ्घाणकस्रवणम्, अनन्नाभिलाषः, रहस्कामता, बीभत्सत्वं, शौचद्वेषः, स्वप्ननित्यता, श्वयथुरानने, शुक्लस्तिमितमलोपदिग्धाक्षत्वं, श्लेष्मोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति श्लेष्मोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(३); त्रिदोषलिङ्गसन्निपाते तु सान्निपातिकं विद्यात्; तमसाध्यमाचक्षते कुशलाः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਤੁ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਸਾਧਨਾਨਿ- ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨੋਪਸ਼ਮਨ ਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮਧੂਮਧੂਪਨਾਞ੍ਜਨਾਵਪੀਡਪ੍ਰਧਮਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਦੇਹਪਰਿਸੇਕਾਨੁਲੇਪਨਵਧਬਨ੍ਧਨਾਵਰੋਧਨ- ਵਿਤ੍ਰਾਸਨਵਿਸ੍ਮਾਪਨਵਿਸ੍ਮਾਰਣਾਪਤਰ੍ਪਣਸਿਰਾਵ੍ਯਧਨਾਨਿ, ਭੋਜਨਵਿਧਾਨਂ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ, ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਿਦਾਨਵਿਪਰੀਤਮੌਸਧਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਦਪਿ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ||੮|| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਉਨ੍ਮਾਦਾਨ੍ ਦੋਸਜਾਨ੍ ਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ ਸਾਧਯੇਦ੍ਭਿਸਗੁਤ੍ਤਮਃ| ਅਨੇਨ ਵਿਧਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍||੯||
View original
साध्यानां तु त्रयाणां साधनानि- स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनोपशमन नस्तःकर्मधूमधूपनाञ्जनावपीडप्रधमनाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेकानुलेपनवधबन्धनावरोधन- वित्रासनविस्मापनविस्मारणापतर्पणसिराव्यधनानि, भोजनविधानं च यथास्वं युक्त्या, यच्चान्यदपि किञ्चिन्निदानविपरीतमौषधं कार्यं तदपि स्यादिति||८|| भवति चात्र- उन्मादान् दोषजान् साध्यान् साधयेद्भिषगुत्तमः| अनेन विधियुक्तेन कर्मणा यत् प्रकीर्तितम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ਯਸ੍ਤੁ ਦੋਸਨਿਮਿਤ੍ਤੇਭ੍ਯ ਉਨ੍ਮਾਦੇਭ੍ਯਃ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਲਿਙ੍ਗਵੇਦਨੋਪਸ਼ਯਵਿਸ਼ੇਸਸਮਨ੍ਵਿਤੋ ਭਵਤ੍ਯੁਨ੍ਮਾਦਸ੍ਤਮਾਗਨ੍ਤੁਕਮਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਕੇਚਿਤ੍ ਪੁਨਃ ਪੂਰ੍ਵਕਤਂ ਕਰ੍ਮਾਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਚ ਹੇਤੁਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧ ਏਵੇਤਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਰਾਤ੍ਰੇਯਃ| ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਦ੍ਧ੍ਯਯਂ ਦੇਵਰ੍ਸਿਪਿਤਗਨ੍ਧਰ੍ਵਯਕ੍ਸਰਾਕ੍ਸਸਪਿਸ਼ਾਚਗੁਰੁਵਦ੍ਧਸਿਦ੍ਧਾਚਾਰ੍ਯਪੂਜ੍ਯਾਨਵਮਤ੍ਯਾਹਿਤਾਨ੍ਯਾਚਰਤਿ, ਅਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵਂਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮਾਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਮਾਰਭਤੇ; ਤਮਾਤ੍ਮਨਾ ਹਤਮੁਪਘ੍ਨਨ੍ਤੋ ਦੇਵਾਦਯਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯੁਨ੍ਮਤ੍ਤਮ੍||੧੦||
View original
यस्तु दोषनिमित्तेभ्य उन्मादेभ्यः समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषसमन्वितो भवत्युन्मादस्तमागन्तुकमाचक्षते| केचित् पुनः पूर्वकृतं कर्माप्रशस्तमिच्छन्ति तस्य निमित्तम्| तस्य च हेतुः प्रज्ञापराध एवेति भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः| प्रज्ञापराधाद्ध्ययं देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचगुरुवृद्धसिद्धाचार्यपूज्यानवमत्याहितान्याचरति, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं कर्माप्रशस्तमारभते; तमात्मना हतमुपघ्नन्तो देवादयः कुर्वन्त्युन्मत्तम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ਤਤ੍ਰ ਦੇਵਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨਾਗਨ੍ਤੁਕੋਨ੍ਮਾਦੇਨ ਪੁਰਸ੍ਕਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦੇਵਗੋਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤਪਸ੍ਵਿਨਾਂ ਹਿਂਸਾਰੁਚਿਤ੍ਵਂ, ਕੋਪਨਤ੍ਵਂ, ਨਸ਼ਂਸਾਭਿਪ੍ਰਾਯਤਾ, ਅਰਤਿਃ, ਓਜੋਵਰ੍ਣਚ੍ਛਾਯਾਬਲਵਪੁਸਾਮੁਪਤਪ੍ਤਿਃ, ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚ ਦੇਵਾਦਿਭਿਰਭਿਭਰ੍ਤ੍ਸਨਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਚੇਤਿ; ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮੁਨ੍ਮਾਦਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ||੧੧||
View original
तत्र देवादिप्रकोपनिमित्तेनागन्तुकोन्मादेन पुरस्कृतस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- देवगोब्राह्मणतपस्विनां हिंसारुचित्वं, कोपनत्वं, नृशंसाभिप्रायता, अरतिः, ओजोवर्णच्छायाबलवपुषामुपतप्तिः, स्वप्ने च देवादिभिरभिभर्त्सनं प्रवर्तनं चेति; ततोऽनन्तरमुन्मादाभिनिर्वृत्तिः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ਤਤ੍ਰਾਯਮੁਨ੍ਮਾਦਕਰਾਣਾਂ ਭੂਤਾਨਾਮੁਨ੍ਮਾਦਯਿਸ੍ਯਤਾਮਾਰਮ੍ਭਵਿਸ਼ੇਸੋ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਵਲੋਕਯਨ੍ਤੋ ਦੇਵਾ ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯੁਨ੍ਮਾਦਂ, ਗੁਰੁਵਦ੍ਧਸਿਦ੍ਧਮਹਰ੍ਸਯੋਭਿਸ਼ਪਨ੍ਤਃ, ਪਿਤਰੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਃ , ਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ਤੋ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਃ, ਸਮਾਵਿਸ਼ਨ੍ਤੋ ਯਕ੍ਸਾਃ, ਰਾਕ੍ਸਸਾਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਗਨ੍ਧਮਾਘ੍ਰਾਪਯਨ੍ਤਃ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਃ ਪੁਨਰਾਰੁਹ੍ਯ ਵਾਹਯਨ੍ਤਃ||੧੨||
View original
तत्रायमुन्मादकराणां भूतानामुन्मादयिष्यतामारम्भविशेषो भवति; तद्यथा- अवलोकयन्तो देवा जनयन्त्युन्मादं, गुरुवृद्धसिद्धमहर्षयोऽभिशपन्तः, पितरो दर्शयन्तः , स्पृशन्तो गन्धर्वाः, समाविशन्तो यक्षाः, राक्षसास्त्वात्मगन्धमाघ्रापयन्तः, पिशाचाः पुनरारुह्य वाहयन्तः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਤ੍ਯਾਤ੍ਮਬਲਵੀਰ੍ਯਪੌਰੁਸਪਰਾਕ੍ਰਮਗ੍ਰਹਣਧਾਰਣਸ੍ਮਰਣਜ੍ਞਾਨਵਚਨਵਿਜ੍ਞਾਨਾਨਿ , ਅਨਿਯਤਸ਼੍ਚੋਨ੍ਮਾਦਕਾਲਃ||੧੩||
View original
तस्येमानि रूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अत्यात्मबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणज्ञानवचनविज्ञानानि , अनियतश्चोन्मादकालः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
ਉਨ੍ਮਾਦਯਿਸ੍ਯਤਾਮਪਿ ਖਲੁ ਦੇਵਰ੍ਸਿਪਿਤਗਨ੍ਧਰ੍ਵਯਕ੍ਸਰਾਕ੍ਸਸਪਿਸ਼ਾਚਾਨਾਂ ਗੁਰੁਵਦ੍ਧਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਵਾ ਏਸ੍ਵਨ੍ਤਰੇਸ੍ਵਭਿਗਮਨੀਯਾਃ ਪੁਰੁਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪਾਪਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ਸਮਾਰਮ੍ਭੇ, ਪੂਰ੍ਵਕਤਸ੍ਯ ਵਾ ਕਰ੍ਮਣਃ ਪਰਿਣਾਮਕਾਲੇ, ਏਕਸ੍ਯ ਵਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਗਹਵਾਸੇ ਚਤੁਸ੍ਪਥਾਧਿਸ੍ਠਾਨੇ ਵਾ, ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਵੇਲਾਯਾਮਪ੍ਰਯਤਭਾਵੇ ਵਾ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਸੁ ਵਾ ਮਿਥੁਨੀਭਾਵੇ, ਰਜਸ੍ਵਲਾਭਿਗਮਨੇ ਵਾ, ਵਿਗੁਣੇ ਵਾਧ੍ਯਯਨਬਲਿਮਙ੍ਗਲਹੋਮਪ੍ਰਯੋਗੇ, ਨਿਯਮਵ੍ਰਤਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਭਙ੍ਗੇ ਵਾ, ਮਹਾਹਵੇ ਵਾ, ਦੇਸ਼ਕੁਲਪੁਰਵਿਨਾਸ਼ੇ ਵਾ, ਮਹਾਗ੍ਰਹੋਪਗਮਨੇ ਵਾ, ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਵਾ ਪ੍ਰਜਨਨਕਾਲੇ, ਵਿਵਿਧਭੂਤਾਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਚਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇ ਵਾ, ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਰੁਧਿਰਸ੍ਰਾਵੇ, ਅਸ਼ੁਚੇਰਪ੍ਰਯਤਸ੍ਯ ਵਾ ਚੈਤ੍ਯਦੇਵਾਯਤਨਾਭਿਗਮਨੇ ਵਾ, ਮਾਂਸਮਧੁਤਿਲਗੁਡਮਦ੍ਯੋਚ੍ਛਿਸ੍ਟੇ ਵਾ, ਦਿਗ੍ਵਾਸਸਿ ਵਾ, ਨਿਸ਼ਿ ਨਗਰਨਿਗਮਚਤੁਸ੍ਪਥੋਪਵਨਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਘਾਤਨਾਭਿਗਮਨੇ ਵਾ, ਦ੍ਵਿਜਗੁਰੁਸੁਰਯਤਿਪੂਜ੍ਯਾਭਿਧਰ੍ਸਣੇ ਵਾ, ਧਰ੍ਮਾਖ੍ਯਾਨਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇ ਵਾ, ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾ ਕਰ੍ਮਣੋਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਯਾਰਮ੍ਭੇ, ਇਤ੍ਯਭਿਘਾਤਕਾਲਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੪||
View original
उन्मादयिष्यतामपि खलु देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचानां गुरुवृद्धसिद्धानां वा एष्वन्तरेष्वभिगमनीयाः पुरुषा भवन्ति; तद्यथा- पापस्य कर्मणः समारम्भे, पूर्वकृतस्य वा कर्मणः परिणामकाले, एकस्य वा शून्यगृहवासे चतुष्पथाधिष्ठाने वा, सन्ध्यावेलायामप्रयतभावे वा पर्वसन्धिषु वा मिथुनीभावे, रजस्वलाभिगमने वा, विगुणे वाऽध्ययनबलिमङ्गलहोमप्रयोगे, नियमव्रतब्रह्मचर्यभङ्गे वा, महाहवे वा, देशकुलपुरविनाशे वा, महाग्रहोपगमने वा, स्त्रिया वा प्रजननकाले, विविधभूताशुभाशुचिस्पर्शने वा, वमनविरेचनरुधिरस्रावे, अशुचेरप्रयतस्य वा चैत्यदेवायतनाभिगमने वा, मांसमधुतिलगुडमद्योच्छिष्टे वा, दिग्वाससि वा, निशि नगरनिगमचतुष्पथोपवनश्मशानाघातनाभिगमने वा, द्विजगुरुसुरयतिपूज्याभिधर्षणे वा, धर्माख्यानव्यतिक्रमे वा, अन्यस्य वा कर्मणोऽप्रशस्तस्यारम्भे, इत्यभिघातकाला व्याख्याता भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਤੁ ਖਲੂਨ੍ਮਾਦਕਰਾਣਾਂ ਭੂਤਾਨਾਮੁਨ੍ਮਾਦਨੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਹਿਂਸਾ, ਰਤਿਃ, ਅਭ੍ਯਰ੍ਚਨਂ ਚੇਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਤਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਿਸ਼ੇਸਮੁਨ੍ਮਤ੍ਤਾਚਾਰਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਹਿਂਸਾਰ੍ਥਿਨੋਨ੍ਮਾਦ੍ਯਮਾਨੋਗ੍ਨਿਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ, ਅਪ੍ਸੁ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ, ਸ੍ਥਲਾਚ੍ਛ੍ਵਭ੍ਰੇ ਵਾ ਪਤਤਿ, ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਸ਼ਾਕਾਸ੍ਠਲੋਸ੍ਟਮੁਸ੍ਟਿਭਿਰ੍ਹਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮ੍, ਅਨ੍ਯਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਵਧਾਰ੍ਥਮਾਰਭਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍, ਤਮਸਾਧ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍; ਸਾਧ੍ਯੌ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਾਵਿਤਰੌ||੧੫||
View original
त्रिविधं तु खलून्मादकराणां भूतानामुन्मादने प्रयोजनं भवति; तद्यथा- हिंसा, रतिः, अभ्यर्चनं चेति| तेषां तं प्रयोजनविशेषमुन्मत्ताचारविशेषलक्षणैर्विद्यात्| तत्र हिंसार्थिनोन्माद्यमानोऽग्निं प्रविशति, अप्सु निमज्जति, स्थलाच्छ्वभ्रे वा पतति, शस्त्रकशाकाष्ठलोष्टमुष्टिभिर्हन्त्यात्मानम्, अन्यच्च प्राणवधार्थमारभते किञ्चित्, तमसाध्यं विद्यात्; साध्यौ पुनर्द्वावितरौ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (16-17) · Śloka 17
ਤਯੋਃ ਸਾਧਨਾਨਿ- ਮਨ੍ਤ੍ਰੌਸਧਿਮਣਿਮਙ੍ਗਲਬਲ੍ਯੁਪਹਾਰਹੋਮਨਿਯਮਵ੍ਰਤਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੋਪਵਾਸ ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਪ੍ਰਣਿਪਾਤਗਮਨਾਦੀਨਿ||੧੬|| ਏਵਮੇਤੇ ਪਞ੍ਚੋਨ੍ਮਾਦਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੭||
View original
तयोः साधनानि- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमव्रतप्रायश्चित्तोपवास स्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादीनि||१६|| एवमेते पञ्चोन्मादा व्याख्याता भवन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
ਤੇ ਤੁ ਖਲੁ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਚ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪਞ੍ਚ ਸਨ੍ਤੋ ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਭਵਤਃ| ਤੌ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮਨੁਬਧ੍ਨੀਤਃ ਕਦਾਚਿਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਹੇਤੁਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍| ਤਯੋਃ ਸਂਸਸ੍ਟਮੇਵ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਭਵਤਿ, ਸਂਸਸ੍ਟਮੇਵ ਚ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਸਾਧ੍ਯਸਂਯੋਗਂ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਸਂਯੋਗਂ ਚਾਸਾਧ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍, ਸਾਧ੍ਯਂ ਤੁ ਸਾਧ੍ਯਸਂਯੋਗਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਸਾਧਨਂ ਸਾਧਨਸਂਯੋਗਮੇਵ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ||੧੮||
View original
ते तु खलु निजागन्तुविशेषेण साध्यासाध्यविशेषेण च प्रविभज्यमानाः पञ्च सन्तो द्वावेव भवतः| तौ च परस्परमनुबध्नीतः कदाचिद्यथोक्तहेतुसंसर्गात्| तयोः संसृष्टमेव पूर्वरूपं भवति, संसृष्टमेव च लिङ्गम्| तत्रासाध्यसंयोगं साध्यासाध्यसंयोगं चासाध्यं विद्यात्, साध्यं तु साध्यसंयोगम्| तस्य साधनं साधनसंयोगमेव विद्यादिति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (19-20) · Śloka 20
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਨੈਵ ਦੇਵਾ ਨ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਨ ਪਿਸ਼ਾਚਾ ਨ ਰਾਕ੍ਸਸਾਃ| ਨ ਚਾਨ੍ਯੇ ਸ੍ਵਯਮਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮੁਪਕ੍ਲਿਸ਼੍ਨਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਮ੍||੧੯|| ਯੇ ਤ੍ਵੇਨਮਨੁਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ| ਨ ਸ ਤਦ੍ਧੇਤੁਕਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਤਿ ਕਤਕਤ੍ਯਤਾ||੨੦||
View original
भवन्ति चात्र- नैव देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः| न चान्ये स्वयमक्लिष्टमुपक्लिश्नन्ति मानवम्||१९|| ये त्वेनमनुवर्तन्ते क्लिश्यमानं स्वकर्मणा| न स तद्धेतुकः क्लेशो न ह्यस्ति कृतकृत्यता||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (21-24) · Śloka 24
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਤ੍ ਸਮ੍ਭੂਤੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਕਰ੍ਮਜ ਆਤ੍ਮਨਃ| ਨਾਭਿਸ਼ਂਸੇਦ੍ਬੁਧੋ ਦੇਵਾਨ੍ਨ ਪਿਤਨ੍ਨਾਪਿ ਰਾਕ੍ਸਸਾਨ੍||੨੧|| ਆਤ੍ਮਾਨਮੇਵ ਮਨ੍ਯੇਤ ਕਰ੍ਤਾਰਂ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ| ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਰੇਯਸ੍ਕਰਂ ਮਾਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯੇਤ ਨੋ ਤ੍ਰਸੇਤ੍||੨੨|| ਦੇਵਾਦੀਨਾਮਪਚਿਤਿਰ੍ਹਿਤਾਨਾਂ ਚੋਪਸੇਵਨਮ੍| ਤੇ ਚ ਤੇਭ੍ਯੋ ਵਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਮਾਯਤ੍ਤਮਾਤ੍ਮਨਿ||੨੩|| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਾਧ੍ਯਤਾ ਨ ਚ| ਉਨ੍ਮਾਦਾਨਾਂ ਨਿਦਾਨੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਸੂਤ੍ਰਂ ਚ ਭਾਸਿਤਮ੍||੨੪||
View original
प्रज्ञापराधात् सम्भूते व्याधौ कर्मज आत्मनः| नाभिशंसेद्बुधो देवान्न पितॄन्नापि राक्षसान्||२१|| आत्मानमेव मन्येत कर्तारं सुखदुःखयोः| तस्माच्छ्रेयस्करं मार्गं प्रतिपद्येत नो त्रसेत्||२२|| देवादीनामपचितिर्हितानां चोपसेवनम्| ते च तेभ्यो विरोधश्च सर्वमायत्तमात्मनि||२३|| तत्र श्लोकः- सङ्ख्या निमित्तं प्राग्रूपं लक्षणं साध्यता न च| उन्मादानां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਉਨ੍ਮਾਦਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੭||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने उन्मादनिदानं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon