Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋਪਸ੍ਮਾਰਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातोऽपस्मारनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
8. apasmāranidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਇਹ ਖਲੁ ਚਤ੍ਵਾਰੋਪਸ੍ਮਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ||੩||
View original
इह खलु चत्वारोऽपस्मारा भवन्ति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤ ਏਵਂਵਿਧਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਭਤਾਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਰਜਸ੍ਤਮੋਭ੍ਯਾਮੁਪਹਤਚੇਤਸਾਮੁਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਵਿਸਮਬਹੁਦੋਸਾਣਾਂ ਸਮਲਵਿਕਤੋਪਹਿਤਾਨ੍ਯਸ਼ੁਚੀਨ੍ਯਭ੍ਯਵਹਾਰਜਾਤਾਨਿ ਵੈਸਮ੍ਯਯੁਕ੍ਤੇਨੋਪਯੋਗਵਿਧਿਨੋਪਯੁਞ੍ਜਾਨਾਨਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਯੋਗਮਪਿ ਚ ਵਿਸਮਮਾਚਰਤਾਮਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਚੇਸ੍ਟਾ ਵਿਸਮਾਃ ਸਮਾਚਰਤਾਮਤ੍ਯੁਪਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਾ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਰਜਸ੍ਤਮੋਭ੍ਯਾਮੁਪਹਤਚੇਤਸਾਮਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮਮਾਯਤਨਂ ਹਦਯਮੁਪਸਤ੍ਯੋਪਰਿ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ, ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਯਤਨਾਨਿ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਚਾਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਯਦਾ ਹਦਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਯਤਨਾਨਿ ਚੇਰਿਤਾਃ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਭਯਲੋਭਮੋਹਹਰ੍ਸਸ਼ੋਕਚਿਨ੍ਤੋਦ੍ਵੇਗਾਦਿਭਿਃ ਸਹਸਾਭਿਪੂਰਯਨ੍ਤਿ, ਤਦਾ ਜਨ੍ਤੁਰਪਸ੍ਮਰਤਿ||੪||
View original
त एवंविधानां प्राणभृतां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते; तद्यथा- रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामुद्भ्रान्तविषमबहुदोषाणां समलविकृतोपहितान्यशुचीन्यभ्यवहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि च विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षयाद्वा दोषाः प्रकुपिता रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामन्तरात्मनः श्रेष्ठतममायतनं हृदयमुपसृत्योपरि तिष्ठन्ते, तथेन्द्रियायतनानि च| तत्र चावस्थिताः सन्तो यदा हृदयमिन्द्रियायतनानि चेरिताः कामक्रोधभयलोभमोहहर्षशोकचिन्तोद्वेगादिभिः सहसाऽभिपूरयन्ति, तदा जन्तुरपस्मरति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਅਪਸ੍ਮਾਰਂ ਪੁਨਃ ਸ੍ਮਤਿਬੁਦ੍ਧਿਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਪ੍ਲਵਾਦ੍ਬੀਭਤ੍ਸਚੇਸ੍ਟਮਾਵਸ੍ਥਿਕਂ ਤਮਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਮਾਚਕ੍ਸਤੇ||੫||
View original
अपस्मारं पुनः स्मृतिबुद्धिसत्त्वसम्प्लवाद्बीभत्सचेष्टमावस्थिकं तमः प्रवेशमाचक्षते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
ਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਭ੍ਰੂਵ੍ਯੁਦਾਸਃ ਸਤਤਮਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਵੈਕਤਮਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਂ ਲਾਲਾਸਿਙ੍ਘਾਣਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਮਨਨ੍ਨਾਭਿਲਸਣਮਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕੌ ਹਦਯਗ੍ਰਹਃ ਕੁਕ੍ਸੇਰਾਟੋਪੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਸ੍ਥਿਭੇਦੋਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋ ਮੋਹਸ੍ਤਮਸੋ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚ ਮਦਨਰ੍ਤਨਵ੍ਯਧਨਵ੍ਯਥਨਵੇਪਨਪਤਨਾਦੀਨੀਤਿ||੬|| ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮਪਸ੍ਮਾਰਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰੇਵ||੭||
View original
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- भ्रूव्युदासः सततमक्ष्णोर्वैकृतमशब्दश्रवणं लालासिङ्घाणप्रस्रवणमनन्नाभिलषणमरोचकाविपाकौ हृदयग्रहः कुक्षेराटोपो दौर्बल्यमस्थिभेदोऽङ्गमर्दो मोहस्तमसो दर्शनं मूर्च्छा भ्रमश्चाभीक्ष्णं स्वप्ने च मदनर्तनव्यधनव्यथनवेपनपतनादीनीति||६|| ततोऽनन्तरमपस्माराभिनिर्वृत्तिरेव||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰੇਦਮਪਸ੍ਮਾਰਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮਪਸ੍ਮਰਨ੍ਤਂ, ਕ੍ਸਣੇਨ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਪ੍ਰਤਿਲਭਮਾਨਮ੍, ਉਤ੍ਪਿਣ੍ਡਿਤਾਕ੍ਸਮ੍, ਅਸਾਮ੍ਨਾ ਵਿਲਪਨ੍ਤਮ੍, ਉਦ੍ਵਮਨ੍ਤਂ ਫੇਨਮ੍, ਅਤੀਵਾਧ੍ਮਾਤਗ੍ਰੀਵਮ੍, ਆਵਿਦ੍ਧਸ਼ਿਰਸ੍ਕਂ, ਵਿਸਮਵਿਨਤਾਙ੍ਗੁਲਿਮ੍, ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਪਾਣਿਪਾਦਮ੍, ਅਰੁਣਪਰੁਸਸ਼੍ਯਾਵਨਖਨਯਨਵਦਨਤ੍ਵਚਮ੍, ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਚਪਲਪਰੁਸਰੂਕ੍ਸਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਿਨਂ, ਵਾਤਲਾਨੁਪਸ਼ਯਂ, ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਯਂ ਚ ਵਾਤੇਨਾਪਸ੍ਮਰਨ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ (੧)||੮|| ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮਪਸ੍ਮਰਨ੍ਤਂ ਕ੍ਸਣੇਨ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਪ੍ਰਤਿਲਭਮਾਨਮ੍, ਅਵਕੂਜਨ੍ਤਮ੍, ਆਸ੍ਫਾਲਯਨ੍ਤਂ ਭੂਮਿਂ, ਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰਤਾਮ੍ਰਨਖਨਯਨਵਦਨਤ੍ਵਚਂ, ਰੁਧਿਰੋਕ੍ਸਿਤੋਗ੍ਰਭੈਰਵਾਦੀਪ੍ਤਰੁਸਿਤਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਿਨਂ, ਪਿਤ੍ਤਲਾਨੁਪਸ਼ਯਂ,ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਯਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਪਸ੍ਮਰਨ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ (੨)||੮|| ਚਿਰਾਦਪਸ੍ਮਰਨ੍ਤਂ, ਚਿਰਾਚ੍ਚ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਪ੍ਰਤਿਲਭਮਾਨਂ, ਪਤਨ੍ਤਮ੍, ਅਨਤਿਵਿਕਤਚੇਸ੍ਟਂ, ਲਾਲਾਮੁਦ੍ਵਮਨ੍ਤਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਲਨਖਨਯਨਵਦਨਤ੍ਵਚਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਲਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਿਨਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਨੁਪਸ਼ਯਂ, ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਯਂ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਪਸ੍ਮਰਨ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ (੩)||੮|| ਸਮਵੇਤਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਮਪਸ੍ਮਾਰਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍, ਤਮਸਾਧ੍ਯਮਾਚਕ੍ਸਤੇ (੪)||੮|| ਇਤਿ ਚਤ੍ਵਾਰੋਪਸ੍ਮਾਰਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ||੮||
View original
तत्रेदमपस्मारविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अभीक्ष्णमपस्मरन्तं, क्षणेन सञ्ज्ञां प्रतिलभमानम्, उत्पिण्डिताक्षम्, असाम्ना विलपन्तम्, उद्वमन्तं फेनम्, अतीवाध्मातग्रीवम्, आविद्धशिरस्कं, विषमविनताङ्गुलिम्, अनवस्थितपाणिपादम्, अरुणपरुषश्यावनखनयनवदनत्वचम्, अनवस्थितचपलपरुषरूक्षरूपदर्शिनं, वातलानुपशयं, विपरीतोपशयं च वातेनापस्मरन्तं विद्यात् (१)||८|| अभीक्ष्णमपस्मरन्तं क्षणेन सञ्ज्ञां प्रतिलभमानम्, अवकूजन्तम्, आस्फालयन्तं भूमिं, हरितहारिद्रताम्रनखनयनवदनत्वचं, रुधिरोक्षितोग्रभैरवादीप्तरुषितरूपदर्शिनं, पित्तलानुपशयं,विपरीतोपशयं च पित्तेनापस्मरन्तं विद्यात् (२)||८|| चिरादपस्मरन्तं, चिराच्च सञ्ज्ञां प्रतिलभमानं, पतन्तम्, अनतिविकृतचेष्टं, लालामुद्वमन्तं, शुक्लनखनयनवदनत्वचं, शुक्लगुरुस्निग्धरूपदर्शिनं, श्लेष्मलानुपशयं, विपरीतोपशयं च श्लेष्मणाऽपस्मरन्तं विद्यात् (३)||८|| समवेतसर्वलिङ्गमपस्मारं सान्निपातिकं विद्यात्, तमसाध्यमाचक्षते (४)||८|| इति चत्वारोऽपस्मारा व्याख्याताः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਤੇਸਾਮਾਗਨ੍ਤੁਰਨੁਬਨ੍ਧੋ ਭਵਤ੍ਯੇਵ ਕਦਾਚਿਤ੍, ਤਮੁਤ੍ਤਰਕਾਲਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ| ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਯਥੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗਾਧਿਕ੍ਯਮਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨੁਰੂਪਂ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍||੯||
View original
तेषामागन्तुरनुबन्धो भवत्येव कदाचित्, तमुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः| तस्य विशेषविज्ञानं यथोक्तलिङ्गैर्लिङ्गाधिक्यमदोषलिङ्गानुरूपं च किञ्चित्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ਹਿਤਾਨ੍ਯਪਸ੍ਮਾਰਿਭ੍ਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਨ੍ਯੁਪਸ਼ਮਨਾਨਿ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ, ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦੀਨਿ ਚਾਗਨ੍ਤੁਸਂਯੋਗੇ||੧੦||
View original
हितान्यपस्मारिभ्यस्तीक्ष्णानि संशोधनान्युपशमनानि च यथास्वं, मन्त्रादीनि चागन्तुसंयोगे||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11-14) · Śloka 14
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਹਿ ਦਕ੍ਸਾਧ੍ਵਰਧ੍ਵਂਸੇ ਦੇਹਿਨਾਂ ਨਾਨਾਦਿਕ੍ਸੁ ਵਿਦ੍ਰਵਤਾਮਭਿਦ੍ਰਵਣਤਰਣਧਾਵਨਪ੍ਲਵਨਲਙ੍ਘਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦੇਹਵਿਕ੍ਸੋਭਣੈਃ ਪੁਰਾ ਗੁਲ੍ਮੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਭੂਤ੍, ਹਵਿਸ੍ਪ੍ਰਾਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਮੇਹਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ, ਭਯਤ੍ਰਾਸਸ਼ੋਕੈਰੁਨ੍ਮਾਦਾਨਾਂ, ਵਿਵਿਧਭੂਤਾਸ਼ੁਚਿਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਪਸ੍ਮਾਰਾਣਾਂ, ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਲਲਾਟਪ੍ਰਭਵਃ , ਤਤ੍ਸਨ੍ਤਾਪਾਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮ੍, ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਾਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਰਾਜਸ੍ਯ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੇਤਿ||੧੧|| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਪਸ੍ਮਾਰੋ ਹਿ ਵਾਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਚ ਕਫੇਨ ਚ| ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਸ੍ਤਥਾਵਿਧਃ||੧੨|| ਸਾਧ੍ਯਾਂਸ੍ਤੁ ਭਿਸਜਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਃ ਸਾਧਯਨ੍ਤਿ ਸਮਾਹਿਤਾਃ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਸ਼੍ਚੈਵ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸ਼ਮਨੈਰਪਿ||੧੩|| ਯਦਾ ਦੋਸਨਿਮਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਭਵਤ੍ਯਾਗਨ੍ਤੁਰਨ੍ਵਯਃ| ਤਦਾ ਸਾਧਾਰਣਂ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਭਿਸਗ੍ਵਿਦਃ||੧੪||
View original
तस्मिन् हि दक्षाध्वरध्वंसे देहिनां नानादिक्षु विद्रवतामभिद्रवणतरणधावनप्लवनलङ्घनाद्यैर्देहविक्षोभणैः पुरा गुल्मोत्पत्तिरभूत्, हविष्प्राशात् प्रमेहकुष्ठानां, भयत्रासशोकैरुन्मादानां, विविधभूताशुचिसंस्पर्शादपस्माराणां, ज्वरस्तु खलु महेश्वरललाटप्रभवः , तत्सन्तापाद्रक्तपित्तम्, अतिव्यवायात् पुनर्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मेति||११|| भवन्ति चात्र- अपस्मारो हि वातेन पित्तेन च कफेन च| चतुर्थः सन्निपातेन प्रत्याख्येयस्तथाविधः||१२|| साध्यांस्तु भिषजः प्राज्ञाः साधयन्ति समाहिताः| तीक्ष्णैः संशोधनैश्चैव यथास्वं शमनैरपि||१३|| यदा दोषनिमित्तस्य भवत्यागन्तुरन्वयः| तदा साधारणं कर्म प्रवदन्ति भिषग्विदः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
ਸਰ੍ਵਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵੌਸਧਵਿਸ਼ਾਰਦਃ| ਭਿਸਕ੍ ਸਰ੍ਵਾਮਯਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਚ ਮੋਹਂ ਨਿਗਚ੍ਛਤਿ ||੧੫||
View original
सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वौषधविशारदः| भिषक् सर्वामयान् हन्ति न च मोहं निगच्छति ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
ਇਤ੍ਯੇਤਦਖਿਲੇਨੋਕ੍ਤਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍|੧੬|
View original
इत्येतदखिलेनोक्तं निदानस्थानमुत्तमम्|१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (16-19) · Śloka 19
ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਕਰੋ ਰੋਗੋ ਰੋਗਸ੍ਯਾਪ੍ਯੁਪਲਭ੍ਯਤੇ||੧੬|| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਜ੍ਵਰਸਨ੍ਤਾਪਾਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮੁਦੀਰ੍ਯਤੇ| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਜਾਯਤੇ ||੧੭|| ਪ੍ਲੀਹਾਭਿਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਜਠਰਂ ਜਠਰਾਚ੍ਛੋਥ ਏਵ ਚ| ਅਰ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯੋ ਜਠਰਂ ਦੁਃਖਂ ਗੁਲ੍ਮਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਜਾਯਤੇ||੧੮|| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ ਕਾਸਃ ਕਾਸਾਤ੍ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਕ੍ਸਯਃ| ਕ੍ਸਯੋ ਰੋਗਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵੇ ਸ਼ੋਸਸ੍ਯਾਪ੍ਯੁਪਲਭ੍ਯਤੇ||੧੯||
View original
निदानार्थकरो रोगो रोगस्याप्युपलभ्यते||१६|| तद्यथा- ज्वरसन्तापाद्रक्तपित्तमुदीर्यते| रक्तपित्ताज्ज्वरस्ताभ्यां शोषश्चाप्युपजायते ||१७|| प्लीहाभिवृद्ध्या जठरं जठराच्छोथ एव च| अर्शोभ्यो जठरं दुःखं गुल्मश्चाप्युपजायते||१८|| प्रतिश्यायाद्भवेत् कासः कासात् सञ्जायते क्षयः| क्षयो रोगस्य हेतुत्वे शोषस्याप्युपलभ्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕੇਵਲਾ ਰੋਗਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਧੇਤ੍ਵਰ੍ਥਕਾਰਿਣਃ| ਉਭਯਾਰ੍ਥਕਰਾ ਦਸ੍ਟਾਸ੍ਤਥੈਵੈਕਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਃ ||੨੦||
View original
ते पूर्वं केवला रोगाः पश्चाद्धेत्वर्थकारिणः| उभयार्थकरा दृष्टास्तथैवैकार्थकारिणः ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਧਿ ਰੋਗੋ ਰੋਗਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਚਾਪ੍ਯਨ੍ਯੋ ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਂ ਕੁਰੁਤੇਪਿ ਚ||੨੧||
View original
कश्चिद्धि रोगो रोगस्य हेतुर्भूत्वा प्रशाम्यति| न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेत्वर्थं कुरुतेऽपि च||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
ਏਵਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਾ ਨਣਾਂ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਸਙ੍ਕਰਾਃ| ਪ੍ਰਯੋਗਾਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍||੨੨||
View original
एवं कृच्छ्रतमा नॄणां दृश्यन्ते व्याधिसङ्कराः| प्रयोगापरिशुद्धत्वात्तथा चान्योन्यसम्भवात्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (23) · Śloka 23
ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਯੋਨ੍ਯਮਨ੍ਯਮੁਦੀਰਯੇਤ੍| ਨਾਸੌ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਃ, ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਯੋ ਨ ਕੋਪਯੇਤ੍||੨੩||
View original
प्रयोगः शमयेद्व्याधिं योऽन्यमन्यमुदीरयेत्| नासौ विशुद्धः, शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (24-26) · Śloka 26
ਏਕੋ ਹੇਤੁਰਨੇਕਸ੍ਯ ਤਥੈਕਸ੍ਯੈਕ ਏਵ ਹਿ| ਵ੍ਯਾਧੇਰੇਕਸ੍ਯ ਚਾਨੇਕੋ ਬਹੂਨਾਂ ਬਹਵੋਪਿ ਚ||੨੪|| ਜ੍ਵਰਭ੍ਰਮਪ੍ਰਲਾਪਾਦ੍ਯਾ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਰੂਕ੍ਸਹੇਤੁਜਾਃ| ਰੂਕ੍ਸੇਣੈਕੇਨ ਚਾਪ੍ਯੇਕੋ ਜ੍ਵਰ ਏਵੋਪਜਾਯਤੇ||੨੫|| ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਬਹੁਭਿਸ਼੍ਚੈਕੋ ਜ੍ਵਰੋ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਭਿਰ੍ਭਵੇਤ੍| ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਭਿਰ੍ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ||੨੬||
View original
एको हेतुरनेकस्य तथैकस्यैक एव हि| व्याधेरेकस्य चानेको बहूनां बहवोऽपि च||२४|| ज्वरभ्रमप्रलापाद्या दृश्यन्ते रूक्षहेतुजाः| रूक्षेणैकेन चाप्येको ज्वर एवोपजायते||२५|| हेतुभिर्बहुभिश्चैको ज्वरो रूक्षादिभिर्भवेत्| रूक्षादिभिर्ज्वराद्याश्च व्याधयः सम्भवन्ति हि||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (27-29) · Śloka 29
ਲਿਙ੍ਗਂ ਚੈਕਮਨੇਕਸ੍ਯ ਤਥੈਵੈਕਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਬਹੂਨ੍ਯੇਕਸ੍ਯ ਚ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਬਹੂਨਾਂ ਸ੍ਯੁਰ੍ਬਹੂਨਿ ਚ||੨੭|| ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਮੂਲਾਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਮੇਕਂ ਜ੍ਵਰੋ ਮਤਃ| ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੈਕਸ੍ਯ ਚਾਪ੍ਯੇਕਃ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਲਿਙ੍ਗਮੁਚ੍ਯਤੇ||੨੮|| ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਮੂਲੈਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰ ਏਕੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਲਿਙ੍ਗੈਰੇਤੈਰ੍ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਦ੍ਯਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਚਾਮਯਾਃ||੨੯||
View original
लिङ्गं चैकमनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते| बहून्येकस्य च व्याधेर्बहूनां स्युर्बहूनि च||२७|| विषमारम्भमूलानां लिङ्गमेकं ज्वरो मतः| ज्वरस्यैकस्य चाप्येकः सन्तापो लिङ्गमुच्यते||२८|| विषमारम्भमूलैश्च ज्वर एको निरुच्यते| लिङ्गैरेतैर्ज्वरश्वासहिक्काद्याः सन्ति चामयाः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (30-32) · Śloka 32
ਏਕਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਨੇਕਸ੍ਯ ਤਥੈਵੈਕਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਵ੍ਯਾਧੇਰੇਕਸ੍ਯ ਚਾਨੇਕਾ ਬਹੂਨਾਂ ਬਹ੍ਵ੍ਯ ਏਵ ਚ||੩੦|| ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਾਮਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਲਙ੍ਘਨਕ੍ਰਿਯਾ| ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੈਕਸ੍ਯ ਚਾਪ੍ਯੇਕਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਲਙ੍ਘਨਮੁਚ੍ਯਤੇ||੩੧|| ਤਥਾ ਲਘ੍ਵਸ਼ਨਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੈਕਸ੍ਯ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯਃ| ਏਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯਃ||੩੨||
View original
एका शान्तिरनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते| व्याधेरेकस्य चानेका बहूनां बह्व्य एव च||३०|| शान्तिरामाशयोत्थानां व्याधीनां लङ्घनक्रिया| ज्वरस्यैकस्य चाप्येका शान्तिर्लङ्घनमुच्यते||३१|| तथा लघ्वशनाद्याश्च ज्वरस्यैकस्य शान्तयः| एताश्चैव ज्वरश्वासहिक्कादीनां प्रशान्तयः||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 35
ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ ਸੁਖੋਪਾਯਃ ਕਾਲੇਨਾਲ੍ਪੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ| ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਯਤ੍ਨੇਨ ਮਹਤਾ ਚਿਰਾਤ੍||੩੩|| ਯਾਤਿ ਨਾਸ਼ੇਸਤਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰਸਾਧ੍ਯੋ ਯਾਪ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਃ| ਪਰੋਸਾਧ੍ਯਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯੋਤਿਵਰ੍ਤਤੇ||੩੪|| ਨਾਸਾਧ੍ਯਃ ਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਯਾਤਿ ਸਾਧ੍ਯੋ ਯਾਤਿ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਤਾਮ੍| ਪਾਦਾਪਚਾਰਾਦ੍ਦੈਵਾਦ੍ਵਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਭਾਵਾਨ੍ਤਰਂ ਗਦਾਃ||੩੫||
View original
सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते| साध्यते कृच्छ्रसाध्यस्तु यत्नेन महता चिरात्||३३|| याति नाशेषतां व्याधिरसाध्यो याप्यसञ्ज्ञितः| परोऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयोऽतिवर्तते||३४|| नासाध्यः साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम्| पादापचाराद्दैवाद्वा यान्ति भावान्तरं गदाः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 37
ਵਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਕ੍ਸਯਾਵਸ੍ਥਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍ | ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਮਪਿ ਚ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਦੇਹਾਗ੍ਨਿਬਲਚੇਤਸਾਮ੍||੩੬|| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਹਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ| ਤਸ੍ਯਾਂ ਤਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਚਤੁਃਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ||੩੭||
View original
वृद्धिस्थानक्षयावस्थां रोगाणामुपलक्षयेत् | सुसूक्ष्मामपि च प्राज्ञो देहाग्निबलचेतसाम्||३६|| व्याध्यवस्थाविशेषान् हि ज्ञात्वा ज्ञात्वा विचक्षणः| तस्यां तस्यामवस्थायां चतुःश्रेयः प्रपद्यते||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (38-39) · Śloka 39
ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾ ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਤੁਰਾਂਸ਼੍ਚਿਰਮ੍| ਤੇਸੁ ਨ ਤ੍ਵਰਯਾ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੇਹਾਗ੍ਨਿਬਲਵਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍||੩੮|| ਪ੍ਰਯੋਗੈਃ ਕ੍ਸਪਯੇਦ੍ਵਾ ਤਾਨ੍ ਸੁਖਂ ਵਾ ਕੋਸ੍ਠਮਾਨਯੇਤ੍| ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕੋਸ੍ਠਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਯਥਾਸਨ੍ਨਂ ਹਰੇਦ੍ਬੁਧਃ||੩੯||
View original
प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम्| तेषु न त्वरया कुर्याद्देहाग्निबलवित् क्रियाम्||३८|| प्रयोगैः क्षपयेद्वा तान् सुखं वा कोष्ठमानयेत्| ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांस्तान् यथासन्नं हरेद्बुधः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (40) · Śloka 40
ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਯਾਨਿ ਚੋਕ੍ਤਾਨਿ ਵ੍ਯਾਧਿਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ| ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤੇ ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਤੁ ਲਿਙ੍ਗਾਨੀਸ੍ਟਾਨਿ ਨਾਮਯਾਃ||੪੦||
View original
ज्ञानार्थं यानि चोक्तानि व्याधिलिङ्गानि सङ्ग्रहे| व्याधयस्ते तदात्वे तु लिङ्गानीष्टानि नामयाः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (41) · Śloka 41
ਵਿਕਾਰਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਦ੍ਵਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸਮਾਸਤਃ| ਤਦ੍ਧੇਤੁਵਸ਼ਗਂ ਹੇਤੋਰਭਾਵਾਨ੍ਨਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||੪੧||
View original
विकारः प्रकृतिश्चैव द्वयं सर्वं समासतः| तद्धेतुवशगं हेतोरभावान्नानुवर्तते||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (42-44) · Śloka 44
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਹੇਤਵਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯੁਪਸ਼ਯਸ੍ਤਥਾ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸੂਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਤ੍||੪੨|| ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮਸ੍ਟਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤਾ ਨ ਚ| ਪਥਗੇਕੈਕਸ਼ਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯਃ||੪੩|| ਹੇਤੁਪਰ੍ਯਾਯਨਾਮਾਨਿ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਚ| ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਮੇਤਾਵਤ੍ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੪੪||
View original
तत्र श्लोकाः- हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा| सम्प्राप्तिः पूर्वमुत्पत्तिः सूत्रमात्रं चिकित्सितात्||४२|| ज्वरादीनां विकाराणामष्टानां साध्यता न च| पृथगेकैकशश्चोक्ता हेतुलिङ्गोपशान्तयः||४३|| हेतुपर्यायनामानि व्याधीनां लक्षणस्य च| निदानस्थानमेतावत् सङ्ग्रहेणोपदिश्यते||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਅਪਸ੍ਮਾਰਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮਾਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੮|| ਇਤਿ ਚਰਕਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍|
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने अपस्मारनिदानं नामाष्टमोऽध्यायः||८|| इति चरकसंहितायां द्वितीयं निदानस्थानं समाप्तम्|
🔊 Audio coming soon