3. āragvadhīyō'dhyāyaḥ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Show commentary

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athāta āragvadhīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||

View original

अथात आरग्वधीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

dvividhaṁ hi bhēṣajamantaḥparimārjanaṁ bahiḥparimārjanaṁ ca; tatrāpāmārgataṇḍulīyēna pañcakarmayavāgūrūpamantaḥparimārjanamabhidhāyāvaśiṣṭaṁ bahiḥparimārjanaṁ pralēpādyāragvadhīyēnāha- athāta āragvadhīyamityādi| yadyapi kuṣṭhacikitsitaṁ pr̥thagēva cikitsāsthānē bhaviṣyati, tatraiva cāvasaraprāptā ētē āragvadhādayō vaktumucitāḥ; tathā'pīha pr̥thak kuṣṭhayōgānāmabhidhānēna kuṣṭhasyānubandhitvēna ca mahārōgatvaṁ khyāpayati; abhyarhitō hyarthaḥ punaḥ punarabhidhīyatē| iyaṁ ca kuṣṭhacikitsā''nāgatāvēkṣaṇatantrayuktyā nidānasthānē hētulakṣaṇādibhirlakṣitaṁ kuṣṭhamuddiśyōktā; tēnālakṣitasya cikitsā'bhidhīyamānā'jñātaviṣayatvēna na yujyata iti yaducyatē tannirastaṁ bhavati| yadyapi rājayakṣmaprabhr̥tayō'pi mahārōgāḥ santi, tathā'pi na tē bhūribahiḥparimārjanaviṣayā yathā kuṣṭhamiti kuṣṭhaviṣayā ēva bahiḥparimārjanayōgā abhidhīyantē| kuṣṭhaharabahiḥparimārjanōpōdghātēna ca vātāpahāḥ “kōlaṁ kulatthā” ityādayō'bhidhāsyantē| kiñca kuṣṭhaharabahiḥparimārjanaprayōgāṇāmidaṁ svarūpaṁ yacchōdhanānantaraṁ prayujyamānāḥ siddhibhājō bhavanti; yaduktaṁ- “yē lēpāḥ kuṣṭhānāṁ prayujyantē nirhr̥tāsradōṣāṇām| saṁśōdhitāśayānāṁ sadyaḥ siddhirbhavēttēṣām” (ci.a.7) iti; tat pūrvādhyāyē saṁśōdhanamabhidhāyēha kuṣṭhaprayōgānavasaraprāptānabhidadhatā''cāryēṇa sādhu granthanivēśaḥ kr̥taḥ| yadyapi ca “khadiraḥ kuṣṭhaharāṇām” (sū.a.25) iti vacanēna khadiraḥ kuṣṭhaharabhēṣajēṣu pradhānaṁ, tathā'pi khadiraṁ parityajyāragvadhamādāvupadiśati, kuṣṭhaharabahiḥparimārjanabhēṣajēṣvāragvadhasyaiva pradhānatvakhyāpanārtham||1-2||

Adhikarana 2 (3-17) · Śloka 17

āragvadhaḥ saiḍagajaḥ karañjō vāsā guḍūcī madanaṁ haridrē| śryāhvaḥ surāhvaḥ khadirō dhavaśca nimbō viḍaṅgaṁ karavīrakatvak||3|| granthiśca bhaurjō laśunaḥ śirīṣaḥ salōmaśō guggulukr̥ṣṇagandhē| phaṇijjhakō vatsakasaptaparṇau pīlūni kuṣṭhaṁ sumanaḥpravālāḥ||4|| vacā harēṇustrivr̥tā nikumbhō bhallātakaṁ gairikamañjanaṁ ca| manaḥśilālē gr̥hadhūma ēlā kāśīsalōdhrārjunamustasarjāḥ||5|| ityardharūpairvihitāḥ ṣaḍētē gōpittapītāḥ punarēva piṣṭāḥ| siddhāḥ paraṁ sarṣapatailayuktāścūrṇapradēhā bhiṣajā prayōjyāḥ||6|| kuṣṭhāni kr̥cchrāṇi navaṁ kilāsaṁ surēśaluptaṁ kiṭibhaṁ sadadru| bhagandarārśāṁsyapacīṁ sapāmāṁ hanyuḥ prayuktāstvacirānnarāṇām||7|| kuṣṭhaṁ haridrē surasaṁ paṭōlaṁ nimbāśvagandhē suradāruśigrū| sasarṣapaṁ tumburudhānyavanyaṁ caṇḍāṁ ca cūrṇāni samāni kuryāt||8|| taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṁ śarīraṁ tailāktamudvartayituṁ yatēta| tēnāsyakaṇḍūḥ piḍakāḥ sakōṭhāḥ kuṣṭhāni śōphāśca śamaṁ vrajanti||9|| kuṣṭhāmr̥tāsaṅgakaṭaṅkaṭērīkāsīsakampillakamustalōdhrāḥ| saugandhikaṁ sarjarasō viḍaṅgaṁ manaḥśilālē karavīrakatvak||10|| tailāktagātrasya kr̥tāni cūrṇānyētāni dadyādavacūrṇanārtham| dadrūḥ sakaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā caiva tathaiti śāntim||11|| manaḥśilālē maricāni tailamārkaṁ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradēhaḥ| tutthaṁ viḍaṅgaṁ maricāni kuṣṭhaṁ lōdhraṁ ca tadvat samanaḥśilaṁ syāt||12|| rasāñjanaṁ saprapunnāḍabījaṁ yuktaṁ kapitthasya rasēna lēpaḥ| karañjabījaiḍagajaṁ sakuṣṭhaṁ gōmūtrapiṣṭaṁ ca paraḥ pradēhaḥ||13|| ubhē haridrē kuṭajasya bījaṁ karañjabījaṁ sumanaḥpravālān| tvacaṁ samadhyāṁ hayamārakasya lēpaṁ tilakṣārayutaṁ vidadhyāt||14|| manaḥśilā tvak kuṭajāt sakuṣṭhāt salōmaśaḥ saiḍagajaḥ karañjaḥ| granthiśca bhaurjaḥ karavīramūlaṁ cūrṇāni sādhyāni tuṣōdakēna||15|| palāśanirdāharasēna cāpi karṣōddhr̥tānyāḍhakasammitēna| darvīpralēpaṁ pravadanti lēpamētaṁ paraṁ kuṣṭhanisūdanāya||16|| parṇāni piṣṭvā caturaṅgulasya takrēṇa parṇānyatha kākamācyāḥ| tailāktagātrasya narasya kuṣṭhānyudvartayēdaśvahanacchadaiśca||17||

View original

आरग्वधः सैडगजः करञ्जो वासा गुडूची मदनं हरिद्रे| श्र्याह्वः सुराह्वः खदिरो धवश्च निम्बो विडङ्गं करवीरकत्वक्||३|| ग्रन्थिश्च भौर्जो लशुनः शिरीषः सलोमशो गुग्गुलुकृष्णगन्धे| फणिज्झको वत्सकसप्तपर्णौ पीलूनि कुष्ठं सुमनःप्रवालाः||४|| वचा हरेणुस्त्रिवृता निकुम्भो भल्लातकं गैरिकमञ्जनं च| मनःशिलाले गृहधूम एला काशीसलोध्रार्जुनमुस्तसर्जाः||५|| इत्यर्धरूपैर्विहिताः षडेते गोपित्तपीताः पुनरेव पिष्टाः| सिद्धाः परं सर्षपतैलयुक्ताश्चूर्णप्रदेहा भिषजा प्रयोज्याः||६|| कुष्ठानि कृच्छ्राणि नवं किलासं सुरेशलुप्तं किटिभं सदद्रु| भगन्दरार्शांस्यपचीं सपामां हन्युः प्रयुक्तास्त्वचिरान्नराणाम्||७|| कुष्ठं हरिद्रे सुरसं पटोलं निम्बाश्वगन्धे सुरदारुशिग्रू| ससर्षपं तुम्बुरुधान्यवन्यं चण्डां च चूर्णानि समानि कुर्यात्||८|| तैस्तक्रपिष्टैः प्रथमं शरीरं तैलाक्तमुद्वर्तयितुं यतेत| तेनास्यकण्डूः पिडकाः सकोठाः कुष्ठानि शोफाश्च शमं व्रजन्ति||९|| कुष्ठामृतासङ्गकटङ्कटेरीकासीसकम्पिल्लकमुस्तलोध्राः| सौगन्धिकं सर्जरसो विडङ्गं मनःशिलाले करवीरकत्वक्||१०|| तैलाक्तगात्रस्य कृतानि चूर्णान्येतानि दद्यादवचूर्णनार्थम्| दद्रूः सकण्डूः किटिभानि पामा विचर्चिका चैव तथैति शान्तिम्||११|| मनःशिलाले मरिचानि तैलमार्कं पयः कुष्ठहरः प्रदेहः| तुत्थं विडङ्गं मरिचानि कुष्ठं लोध्रं च तद्वत् समनःशिलं स्यात्||१२|| रसाञ्जनं सप्रपुन्नाडबीजं युक्तं कपित्थस्य रसेन लेपः| करञ्जबीजैडगजं सकुष्ठं गोमूत्रपिष्टं च परः प्रदेहः||१३|| उभे हरिद्रे कुटजस्य बीजं करञ्जबीजं सुमनःप्रवालान्| त्वचं समध्यां हयमारकस्य लेपं तिलक्षारयुतं विदध्यात्||१४|| मनःशिला त्वक् कुटजात् सकुष्ठात् सलोमशः सैडगजः करञ्जः| ग्रन्थिश्च भौर्जः करवीरमूलं चूर्णानि साध्यानि तुषोदकेन||१५|| पलाशनिर्दाहरसेन चापि कर्षोद्धृतान्याढकसम्मितेन| दर्वीप्रलेपं प्रवदन्ति लेपमेतं परं कुष्ठनिसूदनाय||१६|| पर्णानि पिष्ट्वा चतुरङ्गुलस्य तक्रेण पर्णान्यथ काकमाच्याः| तैलाक्तगात्रस्य नरस्य कुष्ठान्युद्वर्तयेदश्वहनच्छदैश्च||१७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

tānēva kuṣṭhaharayōgānāha- āragvadha ityādi| śryāhvō ‘navanītakhōṭiḥ’ iti prasiddhaḥ| granthiśca bhaurja iti bhūrjapatragranthiḥ| salōmaśō dhātukāsīsam| phaṇijjhakaḥ parṇāsabhēdaḥ| sumanaḥpravālā jātīpallavāḥ| nikumbhō dantī| ālaṁ haritālam| ardharūpairiti ardhaślōkaiḥ| gōpittapītā iti pītagōpittāḥ, mayūravyaṁsakāditvēna pūrvanipātaniyamāt; yadi vā gōpittabhāvanayā pītavarṇā gōpittapītāḥ| paramatyarthaṁ siddhāḥ; yadyapi sarvaprayōgā maharṣipraṇītāḥ svaviṣayē siddhāstathā'pīha bahūnāṁ duścikitsyānāṁ rōgāṇāmāśuharaṇāt paraṁ siddhā ityucyantē| cūrṇāni ca pradēhāśca cūrṇapradēhāḥ; yadi vā cūrṇīkr̥tānāṁ pradēhāścūrṇapradēhā; pradēhō lēpaḥ, pradēhatākaraṇaṁ caiṣāṁ yōgānāṁ kuṣṭhaharagōmūtragōpittādinā bōddhavyam| surēśaluptam indraluptam| kuṣṭhagrahaṇēna labdhānāmapi kiṭibhadadrupāmādīnāṁ punarabhidhānaṁ prayōgāṇāṁ viśēṣēṇa taddharaṇaśaktikhyāpanārtham| tumburu svanāmaprasiddham| vanyaṁ kaivartamustakam| caṇḍā cōrapuṣpī| prathamamiti tailāktamityanēna sambadhyatē| tailaṁ cēha kuṣṭhaharaprakaraṇē sārṣapaṁ bōddhavyam| amr̥tāsaṅgaḥ tutthakam| kaṭaṅkaṭērī dāruharidrā| saugandhikaṁ gandhatr̥ṇaṁ gandhakō vā| ārkaṁ payaḥ arkakṣīram| tadvaditi pradēhaḥ kuṣṭhaharaḥ | prapunnāḍa ēḍagajaḥ| hayamārakaḥ karavīraḥ; tasya tvag grāhyā, madhyaṁ ca pr̥thagbhāvēna grāhyam| tuṣōdakaṁ satuṣairyavaiḥ sandhānaviśēṣāt kr̥taṁ kāñjikam| palāśasya nirdāhēna gr̥hītō rasaḥ palāśanirdāharasaḥ; sa ca palāśasya pradhānamūlē cchinnē'dhaḥ kumbhaṁ dattvōpari vr̥kṣadāhādyō galati svarasaḥ sa gr̥hyatē| caturaṅgulaḥ svarṇahāliḥ| aśvahanaḥ karavīraḥ| caturaṅgulakākamācyaśvahanacchadairēkaḥ prayōgaḥ, dvitvē hyasya dvātriṁśatsaṅkhyā vakṣyamāṇā virudhyatē||3-17||

Adhikarana 3 (18-22) · Śloka 23

kōlaṁ kulatthāḥ suradārurāsnāmāṣātasītailaphalāni kuṣṭham| vacā śatāhvā yavacūrṇamamlamuṣṇāni vātāmayināṁ pradēhaḥ||18|| ānūpamatsyāmiṣavēsavārairuṣṇaiḥ pradēhaḥ pavanāpahaḥ syāt| snēhaiścaturbhirdaśamūlamiśrairgandhauṣadhaiścānilahaḥ pradēhaḥ||19|| takrēṇa yuktaṁ yavacūrṇamuṣṇaṁ sakṣāramartiṁ jaṭharē nihanyāt| kuṣṭhaṁ śatāhvāṁ savacāṁ yavānāṁ cūrṇaṁ satailāmlamuśanti vātē||20|| ubhē śatāhvē madhukaṁ madhūkaṁ balāṁ priyālaṁ ca kaśērukaṁ ca| ghr̥taṁ vidārīṁ ca sitōpalāṁ ca kuryāt pradēhaṁ pavanē saraktē||21|| rāsnā guḍūcī madhukaṁ balē dvē sajīvakaṁ sarṣabhakaṁ payaśca| ghr̥taṁ ca siddhaṁ madhuśēṣayuktaṁ raktānilārtiṁ praṇudēt pradēhaḥ||22|| vātē saraktē saghr̥taṁ pradēhō gōdhūmacūrṇaṁ chagalīpayaśca|23|

View original

कोलं कुलत्थाः सुरदारुरास्नामाषातसीतैलफलानि कुष्ठम्| वचा शताह्वा यवचूर्णमम्लमुष्णानि वातामयिनां प्रदेहः||१८|| आनूपमत्स्यामिषवेसवारैरुष्णैः प्रदेहः पवनापहः स्यात्| स्नेहैश्चतुर्भिर्दशमूलमिश्रैर्गन्धौषधैश्चानिलहः प्रदेहः||१९|| तक्रेण युक्तं यवचूर्णमुष्णं सक्षारमर्तिं जठरे निहन्यात्| कुष्ठं शताह्वां सवचां यवानां चूर्णं सतैलाम्लमुशन्ति वाते||२०|| उभे शताह्वे मधुकं मधूकं बलां प्रियालं च कशेरुकं च| घृतं विदारीं च सितोपलां च कुर्यात् प्रदेहं पवने सरक्ते||२१|| रास्ना गुडूची मधुकं बले द्वे सजीवकं सर्षभकं पयश्च| घृतं च सिद्धं मधुशेषयुक्तं रक्तानिलार्तिं प्रणुदेत् प्रदेहः||२२|| वाते सरक्ते सघृतं प्रदेहो गोधूमचूर्णं छगलीपयश्च|२३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

tailayōniphalānyēraṇḍaphalatilādīni| amlamiti kāñjikādiyōgāt| ānūpānāṁ khaḍgādīnāṁ matsyānāṁ cāmiṣaṁ māṁsamānūpamatsyāmiṣam| vēsavāraḥ- “nirasthi piśitaṁ piṣṭaṁ svinnaṁ guḍaghr̥tānvitam| kr̥ṣṇāmaricasaṁyuktaṁ vēsavāra iti smr̥taḥ”| gandhapradhānānyauṣadhāni gandhauṣadhāni, tāni cāgurvādīni jvarādhyāyē pratipādyāni; gandhauṣadhaiśca siddhairiti yōjanīyaṁ; tēna daśamūlagandhauṣadhābhyāṁ snēhāḥ sādhanīyāḥ (kiṁvā gandhauṣadhairdaśamūlasiddhaiḥ snēhapr̥ktairayaṁ pradēhaḥ )| uśanti kathayanti| vidārī vidārīkandaḥ| sitōpalā sitaśarkarā| madhuśēṣaḥ sikthakam| siddhamiti ghr̥tadugdhayuktaṁ sat kiñcidēvāgnau sādhitam||18-22||-

Adhikarana 4 (23-29) · Śloka 29

natōtpalaṁ candanakuṣṭhayuktaṁ śirōrujāyāṁ saghr̥taṁ pradēhaḥ||23|| prapauṇḍarīkaṁ suradāru kuṣṭhaṁ yaṣṭyāhvamēlā kamalōtpalē ca| śirōrujāyāṁ saghr̥taḥ pradēhō lōhairakāpadmakacōrakaiśca||24|| rāsnā haridrē naladaṁ śatāhvē dvē dēvadārūṇi sitōpalā ca| jīvantimūlaṁ saghr̥taṁ satailamālēpanaṁ pārśvarujāsu kōṣṇam||25|| śaivālapadmōtpalavētratuṅgaprapauṇḍarīkāṇyamr̥ṇālalōdhram| priyaṅgukālēyakacandanāni nirvāpaṇaḥ syāt saghr̥taḥ pradēhaḥ||26|| sitālatāvētasapadmakāni yaṣṭyāhvamaindrī nalināni dūrvā| yavāsamūlaṁ kuśakāśayōśca nirvāpaṇaḥ syājjalamērakā ca||27|| śailēyamēlāguruṇī sakuṣṭhē caṇḍā nataṁ tvak suradāru rāsnā| śītaṁ nihanyādacirāt pradēhō viṣaṁ śirīṣastu sasindhuvāraḥ||28|| śirīṣalāmajjakahēmalōdhraistvagdōṣasaṁsvēdaharaḥ pragharṣaḥ| patrāmbulōdhrābhayacandanāni śarīradaurgandhyaharaḥ pradēhaḥ||29||

View original

नतोत्पलं चन्दनकुष्ठयुक्तं शिरोरुजायां सघृतं प्रदेहः||२३|| प्रपौण्डरीकं सुरदारु कुष्ठं यष्ट्याह्वमेला कमलोत्पले च| शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहो लोहैरकापद्मकचोरकैश्च||२४|| रास्ना हरिद्रे नलदं शताह्वे द्वे देवदारूणि सितोपला च| जीवन्तिमूलं सघृतं सतैलमालेपनं पार्श्वरुजासु कोष्णम्||२५|| शैवालपद्मोत्पलवेत्रतुङ्गप्रपौण्डरीकाण्यमृणाललोध्रम्| प्रियङ्गुकालेयकचन्दनानि निर्वापणः स्यात् सघृतः प्रदेहः||२६|| सितालतावेतसपद्मकानि यष्ट्याह्वमैन्द्री नलिनानि दूर्वा| यवासमूलं कुशकाशयोश्च निर्वापणः स्याज्जलमेरका च||२७|| शैलेयमेलागुरुणी सकुष्ठे चण्डा नतं त्वक् सुरदारु रास्ना| शीतं निहन्यादचिरात् प्रदेहो विषं शिरीषस्तु ससिन्धुवारः||२८|| शिरीषलामज्जकहेमलोध्रैस्त्वग्दोषसंस्वेदहरः प्रघर्षः| पत्राम्बुलोध्राभयचन्दनानि शरीरदौर्गन्ध्यहरः प्रदेहः||२९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

nataṁ tagarapādikā, tadabhāvē śīulīcōppaḍakō gr̥hyatē| prapauṇḍarīkaḥ puṇḍarīkam| lōham aguru| ērakā hōggalaḥ| ayaṁ prapauṇḍarīkādibhiścōrakaiścētyanta ēkaḥ prayōgaḥ| cōrakaḥ cōrapuṣpikā svanāmaprasiddhaḥ| naladaṁ māṁsī| śatāhvē iti śatapuṣpāmadhurikē| tuṅgaḥ punnāgaḥ| amr̥ṇālam uśīram| kālēyakaṁ kāliyākāṣṭham| latā mañjiṣṭhā| aindrī gōrakṣakarkaṭī| nalinaṁ kamalam| yavāsamūlaṁ durālabhāmūlam| kuśakāśayōśca mūlam| ayaṁ sitādirērakā cētyanta ēkō yōgaḥ| jalaṁ vālakam| sindhuvāraḥ nirguṇḍī| viṣamityādiraparaḥ prayōgaḥ| lāmajjakam uśīram| hēma nāgakēśaram| abhayam uśīram||23-29||

Adhikarana 5 (30) · Śloka 30

tatra ślōkaḥ- ihātrijaḥ siddhatamānuvāca dvātriṁśataṁ siddhamaharṣipūjyaḥ| cūrṇapradēhān vividhāmayaghnānāragvadhīyē jagatō hitārtham||30||

View original

तत्र श्लोकः- इहात्रिजः सिद्धतमानुवाच द्वात्रिंशतं सिद्धमहर्षिपूज्यः| चूर्णप्रदेहान् विविधामयघ्नानारग्वधीये जगतो हितार्थम्||३०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

adhyāyārthasaṅgrahaḥ- ihātrija ityādi| cūrṇapradēhāniti pūrvavadvyākhyēyam| dvātriṁśatamiti saṅkhyākaraṇaṁ nyūnādhikasaṅkhyā durbōdhanirākaraṇārtham||30||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 3

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē āragvadhīyō nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||

View original

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आरग्वधीयो नाम तृतीयोऽध्यायः||३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ sūtrasthānē prathamē bhēṣajacatuṣkē āragvadhīyō nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||

← 2. apāmārgataṇḍulīyō'dhyāyaḥ 4. ṣaḍvirēcanaśatāśritīyō'dhyāyaḥ →