౩. ఆరగ్వధీయోఽధ్యాయః

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Show commentary

Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨

అథాత ఆరగ్వధీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

View original

अथात आरग्वधीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ద్వివిధం హి భేషజమంతఃపరిమార్జనం బహిఃపరిమార్జనం చ; తత్రాపామార్గతండులీయేన పంచకర్మయవాగూరూపమంతఃపరిమార్జనమభిధాయావశిష్టం బహిఃపరిమార్జనం ప్రలేపాద్యారగ్వధీయేనాహ- అథాత ఆరగ్వధీయమిత్యాది| యద్యపి కుష్ఠచికిత్సితం పృథగేవ చికిత్సాస్థానే భవిష్యతి, తత్రైవ చావసరప్రాప్తా ఏతే ఆరగ్వధాదయో వక్తుముచితాః; తథాఽపీహ పృథక్ కుష్ఠయోగానామభిధానేన కుష్ఠస్యానుబంధిత్వేన చ మహారోగత్వం ఖ్యాపయతి; అభ్యర్హితో హ్యర్థః పునః పునరభిధీయతే| ఇయం చ కుష్ఠచికిత్సాఽఽనాగతావేక్షణతంత్రయుక్త్యా నిదానస్థానే హేతులక్షణాదిభిర్లక్షితం కుష్ఠముద్దిశ్యోక్తా; తేనాలక్షితస్య చికిత్సాఽభిధీయమానాఽజ్ఞాతవిషయత్వేన న యుజ్యత ఇతి యదుచ్యతే తన్నిరస్తం భవతి| యద్యపి రాజయక్ష్మప్రభృతయోఽపి మహారోగాః సంతి, తథాఽపి న తే భూరిబహిఃపరిమార్జనవిషయా యథా కుష్ఠమితి కుష్ఠవిషయా ఏవ బహిఃపరిమార్జనయోగా అభిధీయంతే| కుష్ఠహరబహిఃపరిమార్జనోపోద్ఘాతేన చ వాతాపహాః “కోలం కులత్థా” ఇత్యాదయోఽభిధాస్యంతే| కించ కుష్ఠహరబహిఃపరిమార్జనప్రయోగాణామిదం స్వరూపం యచ్ఛోధనానంతరం ప్రయుజ్యమానాః సిద్ధిభాజో భవంతి; యదుక్తం- “యే లేపాః కుష్ఠానాం ప్రయుజ్యంతే నిర్హృతాస్రదోషాణాం| సంశోధితాశయానాం సద్యః సిద్ధిర్భవేత్తేషాం” (చి.అ.7) ఇతి; తత్ పూర్వాధ్యాయే సంశోధనమభిధాయేహ కుష్ఠప్రయోగానవసరప్రాప్తానభిదధతాఽఽచార్యేణ సాధు గ్రంథనివేశః కృతః| యద్యపి చ “ఖదిరః కుష్ఠహరాణాం” (సూ.అ.25) ఇతి వచనేన ఖదిరః కుష్ఠహరభేషజేషు ప్రధానం, తథాఽపి ఖదిరం పరిత్యజ్యారగ్వధమాదావుపదిశతి, కుష్ఠహరబహిఃపరిమార్జనభేషజేష్వారగ్వధస్యైవ ప్రధానత్వఖ్యాపనార్థం||1-2||

Adhikarana ౨ (౩-౧౭) · Śloka ౧౭

ఆరగ్వధః సైడగజః కరంజో వాసా గుడూచీ మదనం హరిద్రే| శ్ర్యాహ్వః సురాహ్వః ఖదిరో ధవశ్చ నింబో విడంగం కరవీరకత్వక్||3|| గ్రంథిశ్చ భౌర్జో లశునః శిరీషః సలోమశో గుగ్గులుకృష్ణగంధే| ఫణిజ్ఝకో వత్సకసప్తపర్ణౌ పీలూని కుష్ఠం సుమనఃప్రవాలాః||4|| వచా హరేణుస్త్రివృతా నికుంభో భల్లాతకం గైరికమంజనం చ| మనఃశిలాలే గృహధూమ ఏలా కాశీసలోధ్రార్జునముస్తసర్జాః||5|| ఇత్యర్ధరూపైర్విహితాః షడేతే గోపిత్తపీతాః పునరేవ పిష్టాః| సిద్ధాః పరం సర్షపతైలయుక్తాశ్చూర్ణప్రదేహా భిషజా ప్రయోజ్యాః||6|| కుష్ఠాని కృచ్ఛ్రాణి నవం కిలాసం సురేశలుప్తం కిటిభం సదద్రు| భగందరార్శాంస్యపచీం సపామాం హన్యుః ప్రయుక్తాస్త్వచిరాన్నరాణాం||7|| కుష్ఠం హరిద్రే సురసం పటోలం నింబాశ్వగంధే సురదారుశిగ్రూ| ససర్షపం తుంబురుధాన్యవన్యం చండాం చ చూర్ణాని సమాని కుర్యాత్||8|| తైస్తక్రపిష్టైః ప్రథమం శరీరం తైలాక్తముద్వర్తయితుం యతేత| తేనాస్యకండూః పిడకాః సకోఠాః కుష్ఠాని శోఫాశ్చ శమం వ్రజంతి||9|| కుష్ఠామృతాసంగకటంకటేరీకాసీసకంపిల్లకముస్తలోధ్రాః| సౌగంధికం సర్జరసో విడంగం మనఃశిలాలే కరవీరకత్వక్||10|| తైలాక్తగాత్రస్య కృతాని చూర్ణాన్యేతాని దద్యాదవచూర్ణనార్థం| దద్రూః సకండూః కిటిభాని పామా విచర్చికా చైవ తథైతి శాంతిం||11|| మనఃశిలాలే మరిచాని తైలమార్కం పయః కుష్ఠహరః ప్రదేహః| తుత్థం విడంగం మరిచాని కుష్ఠం లోధ్రం చ తద్వత్ సమనఃశిలం స్యాత్||12|| రసాంజనం సప్రపున్నాడబీజం యుక్తం కపిత్థస్య రసేన లేపః| కరంజబీజైడగజం సకుష్ఠం గోమూత్రపిష్టం చ పరః ప్రదేహః||13|| ఉభే హరిద్రే కుటజస్య బీజం కరంజబీజం సుమనఃప్రవాలాన్| త్వచం సమధ్యాం హయమారకస్య లేపం తిలక్షారయుతం విదధ్యాత్||14|| మనఃశిలా త్వక్ కుటజాత్ సకుష్ఠాత్ సలోమశః సైడగజః కరంజః| గ్రంథిశ్చ భౌర్జః కరవీరమూలం చూర్ణాని సాధ్యాని తుషోదకేన||15|| పలాశనిర్దాహరసేన చాపి కర్షోద్ధృతాన్యాఢకసమ్మితేన| దర్వీప్రలేపం ప్రవదంతి లేపమేతం పరం కుష్ఠనిసూదనాయ||16|| పర్ణాని పిష్ట్వా చతురంగులస్య తక్రేణ పర్ణాన్యథ కాకమాచ్యాః| తైలాక్తగాత్రస్య నరస్య కుష్ఠాన్యుద్వర్తయేదశ్వహనచ్ఛదైశ్చ||17||

View original

आरग्वधः सैडगजः करञ्जो वासा गुडूची मदनं हरिद्रे| श्र्याह्वः सुराह्वः खदिरो धवश्च निम्बो विडङ्गं करवीरकत्वक्||३|| ग्रन्थिश्च भौर्जो लशुनः शिरीषः सलोमशो गुग्गुलुकृष्णगन्धे| फणिज्झको वत्सकसप्तपर्णौ पीलूनि कुष्ठं सुमनःप्रवालाः||४|| वचा हरेणुस्त्रिवृता निकुम्भो भल्लातकं गैरिकमञ्जनं च| मनःशिलाले गृहधूम एला काशीसलोध्रार्जुनमुस्तसर्जाः||५|| इत्यर्धरूपैर्विहिताः षडेते गोपित्तपीताः पुनरेव पिष्टाः| सिद्धाः परं सर्षपतैलयुक्ताश्चूर्णप्रदेहा भिषजा प्रयोज्याः||६|| कुष्ठानि कृच्छ्राणि नवं किलासं सुरेशलुप्तं किटिभं सदद्रु| भगन्दरार्शांस्यपचीं सपामां हन्युः प्रयुक्तास्त्वचिरान्नराणाम्||७|| कुष्ठं हरिद्रे सुरसं पटोलं निम्बाश्वगन्धे सुरदारुशिग्रू| ससर्षपं तुम्बुरुधान्यवन्यं चण्डां च चूर्णानि समानि कुर्यात्||८|| तैस्तक्रपिष्टैः प्रथमं शरीरं तैलाक्तमुद्वर्तयितुं यतेत| तेनास्यकण्डूः पिडकाः सकोठाः कुष्ठानि शोफाश्च शमं व्रजन्ति||९|| कुष्ठामृतासङ्गकटङ्कटेरीकासीसकम्पिल्लकमुस्तलोध्राः| सौगन्धिकं सर्जरसो विडङ्गं मनःशिलाले करवीरकत्वक्||१०|| तैलाक्तगात्रस्य कृतानि चूर्णान्येतानि दद्यादवचूर्णनार्थम्| दद्रूः सकण्डूः किटिभानि पामा विचर्चिका चैव तथैति शान्तिम्||११|| मनःशिलाले मरिचानि तैलमार्कं पयः कुष्ठहरः प्रदेहः| तुत्थं विडङ्गं मरिचानि कुष्ठं लोध्रं च तद्वत् समनःशिलं स्यात्||१२|| रसाञ्जनं सप्रपुन्नाडबीजं युक्तं कपित्थस्य रसेन लेपः| करञ्जबीजैडगजं सकुष्ठं गोमूत्रपिष्टं च परः प्रदेहः||१३|| उभे हरिद्रे कुटजस्य बीजं करञ्जबीजं सुमनःप्रवालान्| त्वचं समध्यां हयमारकस्य लेपं तिलक्षारयुतं विदध्यात्||१४|| मनःशिला त्वक् कुटजात् सकुष्ठात् सलोमशः सैडगजः करञ्जः| ग्रन्थिश्च भौर्जः करवीरमूलं चूर्णानि साध्यानि तुषोदकेन||१५|| पलाशनिर्दाहरसेन चापि कर्षोद्धृतान्याढकसम्मितेन| दर्वीप्रलेपं प्रवदन्ति लेपमेतं परं कुष्ठनिसूदनाय||१६|| पर्णानि पिष्ट्वा चतुरङ्गुलस्य तक्रेण पर्णान्यथ काकमाच्याः| तैलाक्तगात्रस्य नरस्य कुष्ठान्युद्वर्तयेदश्वहनच्छदैश्च||१७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

తానేవ కుష్ఠహరయోగానాహ- ఆరగ్వధ ఇత్యాది| శ్ర్యాహ్వో ‘నవనీతఖోటిః’ ఇతి ప్రసిద్ధః| గ్రంథిశ్చ భౌర్జ ఇతి భూర్జపత్రగ్రంథిః| సలోమశో ధాతుకాసీసం| ఫణిజ్ఝకః పర్ణాసభేదః| సుమనఃప్రవాలా జాతీపల్లవాః| నికుంభో దంతీ| ఆలం హరితాలం| అర్ధరూపైరితి అర్ధశ్లోకైః| గోపిత్తపీతా ఇతి పీతగోపిత్తాః, మయూరవ్యంసకాదిత్వేన పూర్వనిపాతనియమాత్; యది వా గోపిత్తభావనయా పీతవర్ణా గోపిత్తపీతాః| పరమత్యర్థం సిద్ధాః; యద్యపి సర్వప్రయోగా మహర్షిప్రణీతాః స్వవిషయే సిద్ధాస్తథాఽపీహ బహూనాం దుశ్చికిత్స్యానాం రోగాణామాశుహరణాత్ పరం సిద్ధా ఇత్యుచ్యంతే| చూర్ణాని చ ప్రదేహాశ్చ చూర్ణప్రదేహాః; యది వా చూర్ణీకృతానాం ప్రదేహాశ్చూర్ణప్రదేహా; ప్రదేహో లేపః, ప్రదేహతాకరణం చైషాం యోగానాం కుష్ఠహరగోమూత్రగోపిత్తాదినా బోద్ధవ్యం| సురేశలుప్తం ఇంద్రలుప్తం| కుష్ఠగ్రహణేన లబ్ధానామపి కిటిభదద్రుపామాదీనాం పునరభిధానం ప్రయోగాణాం విశేషేణ తద్ధరణశక్తిఖ్యాపనార్థం| తుంబురు స్వనామప్రసిద్ధం| వన్యం కైవర్తముస్తకం| చండా చోరపుష్పీ| ప్రథమమితి తైలాక్తమిత్యనేన సంబధ్యతే| తైలం చేహ కుష్ఠహరప్రకరణే సార్షపం బోద్ధవ్యం| అమృతాసంగః తుత్థకం| కటంకటేరీ దారుహరిద్రా| సౌగంధికం గంధతృణం గంధకో వా| ఆర్కం పయః అర్కక్షీరం| తద్వదితి ప్రదేహః కుష్ఠహరః | ప్రపున్నాడ ఏడగజః| హయమారకః కరవీరః; తస్య త్వగ్ గ్రాహ్యా, మధ్యం చ పృథగ్భావేన గ్రాహ్యం| తుషోదకం సతుషైర్యవైః సంధానవిశేషాత్ కృతం కాంజికం| పలాశస్య నిర్దాహేన గృహీతో రసః పలాశనిర్దాహరసః; స చ పలాశస్య ప్రధానమూలే చ్ఛిన్నేఽధః కుంభం దత్త్వోపరి వృక్షదాహాద్యో గలతి స్వరసః స గృహ్యతే| చతురంగులః స్వర్ణహాలిః| అశ్వహనః కరవీరః| చతురంగులకాకమాచ్యశ్వహనచ్ఛదైరేకః ప్రయోగః, ద్విత్వే హ్యస్య ద్వాత్రింశత్సంఖ్యా వక్ష్యమాణా విరుధ్యతే||3-17||

Adhikarana ౩ (౧౮-౨౨) · Śloka ౨౩

కోలం కులత్థాః సురదారురాస్నామాషాతసీతైలఫలాని కుష్ఠం| వచా శతాహ్వా యవచూర్ణమమ్లముష్ణాని వాతామయినాం ప్రదేహః||18|| ఆనూపమత్స్యామిషవేసవారైరుష్ణైః ప్రదేహః పవనాపహః స్యాత్| స్నేహైశ్చతుర్భిర్దశమూలమిశ్రైర్గంధౌషధైశ్చానిలహః ప్రదేహః||19|| తక్రేణ యుక్తం యవచూర్ణముష్ణం సక్షారమర్తిం జఠరే నిహన్యాత్| కుష్ఠం శతాహ్వాం సవచాం యవానాం చూర్ణం సతైలామ్లముశంతి వాతే||20|| ఉభే శతాహ్వే మధుకం మధూకం బలాం ప్రియాలం చ కశేరుకం చ| ఘృతం విదారీం చ సితోపలాం చ కుర్యాత్ ప్రదేహం పవనే సరక్తే||21|| రాస్నా గుడూచీ మధుకం బలే ద్వే సజీవకం సర్షభకం పయశ్చ| ఘృతం చ సిద్ధం మధుశేషయుక్తం రక్తానిలార్తిం ప్రణుదేత్ ప్రదేహః||22|| వాతే సరక్తే సఘృతం ప్రదేహో గోధూమచూర్ణం ఛగలీపయశ్చ|23|

View original

कोलं कुलत्थाः सुरदारुरास्नामाषातसीतैलफलानि कुष्ठम्| वचा शताह्वा यवचूर्णमम्लमुष्णानि वातामयिनां प्रदेहः||१८|| आनूपमत्स्यामिषवेसवारैरुष्णैः प्रदेहः पवनापहः स्यात्| स्नेहैश्चतुर्भिर्दशमूलमिश्रैर्गन्धौषधैश्चानिलहः प्रदेहः||१९|| तक्रेण युक्तं यवचूर्णमुष्णं सक्षारमर्तिं जठरे निहन्यात्| कुष्ठं शताह्वां सवचां यवानां चूर्णं सतैलाम्लमुशन्ति वाते||२०|| उभे शताह्वे मधुकं मधूकं बलां प्रियालं च कशेरुकं च| घृतं विदारीं च सितोपलां च कुर्यात् प्रदेहं पवने सरक्ते||२१|| रास्ना गुडूची मधुकं बले द्वे सजीवकं सर्षभकं पयश्च| घृतं च सिद्धं मधुशेषयुक्तं रक्तानिलार्तिं प्रणुदेत् प्रदेहः||२२|| वाते सरक्ते सघृतं प्रदेहो गोधूमचूर्णं छगलीपयश्च|२३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

తైలయోనిఫలాన్యేరండఫలతిలాదీని| అమ్లమితి కాంజికాదియోగాత్| ఆనూపానాం ఖడ్గాదీనాం మత్స్యానాం చామిషం మాంసమానూపమత్స్యామిషం| వేసవారః- “నిరస్థి పిశితం పిష్టం స్విన్నం గుడఘృతాన్వితం| కృష్ణామరిచసంయుక్తం వేసవార ఇతి స్మృతః”| గంధప్రధానాన్యౌషధాని గంధౌషధాని, తాని చాగుర్వాదీని జ్వరాధ్యాయే ప్రతిపాద్యాని; గంధౌషధైశ్చ సిద్ధైరితి యోజనీయం; తేన దశమూలగంధౌషధాభ్యాం స్నేహాః సాధనీయాః (కింవా గంధౌషధైర్దశమూలసిద్ధైః స్నేహపృక్తైరయం ప్రదేహః )| ఉశంతి కథయంతి| విదారీ విదారీకందః| సితోపలా సితశర్కరా| మధుశేషః సిక్థకం| సిద్ధమితి ఘృతదుగ్ధయుక్తం సత్ కించిదేవాగ్నౌ సాధితం||18-22||-

Adhikarana ౪ (౨౩-౨౯) · Śloka ౨౯

నతోత్పలం చందనకుష్ఠయుక్తం శిరోరుజాయాం సఘృతం ప్రదేహః||23|| ప్రపౌండరీకం సురదారు కుష్ఠం యష్ట్యాహ్వమేలా కమలోత్పలే చ| శిరోరుజాయాం సఘృతః ప్రదేహో లోహైరకాపద్మకచోరకైశ్చ||24|| రాస్నా హరిద్రే నలదం శతాహ్వే ద్వే దేవదారూణి సితోపలా చ| జీవంతిమూలం సఘృతం సతైలమాలేపనం పార్శ్వరుజాసు కోష్ణం||25|| శైవాలపద్మోత్పలవేత్రతుంగప్రపౌండరీకాణ్యమృణాలలోధ్రం| ప్రియంగుకాలేయకచందనాని నిర్వాపణః స్యాత్ సఘృతః ప్రదేహః||26|| సితాలతావేతసపద్మకాని యష్ట్యాహ్వమైంద్రీ నలినాని దూర్వా| యవాసమూలం కుశకాశయోశ్చ నిర్వాపణః స్యాజ్జలమేరకా చ||27|| శైలేయమేలాగురుణీ సకుష్ఠే చండా నతం త్వక్ సురదారు రాస్నా| శీతం నిహన్యాదచిరాత్ ప్రదేహో విషం శిరీషస్తు ససింధువారః||28|| శిరీషలామజ్జకహేమలోధ్రైస్త్వగ్దోషసంస్వేదహరః ప్రఘర్షః| పత్రాంబులోధ్రాభయచందనాని శరీరదౌర్గంధ్యహరః ప్రదేహః||29||

View original

नतोत्पलं चन्दनकुष्ठयुक्तं शिरोरुजायां सघृतं प्रदेहः||२३|| प्रपौण्डरीकं सुरदारु कुष्ठं यष्ट्याह्वमेला कमलोत्पले च| शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहो लोहैरकापद्मकचोरकैश्च||२४|| रास्ना हरिद्रे नलदं शताह्वे द्वे देवदारूणि सितोपला च| जीवन्तिमूलं सघृतं सतैलमालेपनं पार्श्वरुजासु कोष्णम्||२५|| शैवालपद्मोत्पलवेत्रतुङ्गप्रपौण्डरीकाण्यमृणाललोध्रम्| प्रियङ्गुकालेयकचन्दनानि निर्वापणः स्यात् सघृतः प्रदेहः||२६|| सितालतावेतसपद्मकानि यष्ट्याह्वमैन्द्री नलिनानि दूर्वा| यवासमूलं कुशकाशयोश्च निर्वापणः स्याज्जलमेरका च||२७|| शैलेयमेलागुरुणी सकुष्ठे चण्डा नतं त्वक् सुरदारु रास्ना| शीतं निहन्यादचिरात् प्रदेहो विषं शिरीषस्तु ससिन्धुवारः||२८|| शिरीषलामज्जकहेमलोध्रैस्त्वग्दोषसंस्वेदहरः प्रघर्षः| पत्राम्बुलोध्राभयचन्दनानि शरीरदौर्गन्ध्यहरः प्रदेहः||२९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

నతం తగరపాదికా, తదభావే శీఉలీచోప్పడకో గృహ్యతే| ప్రపౌండరీకః పుండరీకం| లోహం అగురు| ఏరకా హోగ్గలః| అయం ప్రపౌండరీకాదిభిశ్చోరకైశ్చేత్యంత ఏకః ప్రయోగః| చోరకః చోరపుష్పికా స్వనామప్రసిద్ధః| నలదం మాంసీ| శతాహ్వే ఇతి శతపుష్పామధురికే| తుంగః పున్నాగః| అమృణాలం ఉశీరం| కాలేయకం కాలియాకాష్ఠం| లతా మంజిష్ఠా| ఐంద్రీ గోరక్షకర్కటీ| నలినం కమలం| యవాసమూలం దురాలభామూలం| కుశకాశయోశ్చ మూలం| అయం సితాదిరేరకా చేత్యంత ఏకో యోగః| జలం వాలకం| సింధువారః నిర్గుండీ| విషమిత్యాదిరపరః ప్రయోగః| లామజ్జకం ఉశీరం| హేమ నాగకేశరం| అభయం ఉశీరం||23-29||

Adhikarana ౫ (౩౦) · Śloka ౩౦

తత్ర శ్లోకః- ఇహాత్రిజః సిద్ధతమానువాచ ద్వాత్రింశతం సిద్ధమహర్షిపూజ్యః| చూర్ణప్రదేహాన్ వివిధామయఘ్నానారగ్వధీయే జగతో హితార్థం||30||

View original

तत्र श्लोकः- इहात्रिजः सिद्धतमानुवाच द्वात्रिंशतं सिद्धमहर्षिपूज्यः| चूर्णप्रदेहान् विविधामयघ्नानारग्वधीये जगतो हितार्थम्||३०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

అధ్యాయార్థసంగ్రహః- ఇహాత్రిజ ఇత్యాది| చూర్ణప్రదేహానితి పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| ద్వాత్రింశతమితి సంఖ్యాకరణం న్యూనాధికసంఖ్యా దుర్బోధనిరాకరణార్థం||30||

Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౩

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే ఆరగ్వధీయో నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||

View original

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आरग्वधीयो नाम तृतीयोऽध्यायः||३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే ప్రథమే భేషజచతుష్కే ఆరగ్వధీయో నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||

← 2. apāmārgataṇḍulīyō'dhyāyaḥ 4. ṣaḍvirēcanaśatāśritīyō'dhyāyaḥ →